Truva Antik Kenti: Troya Nerede, Kaç Kez Kuruldu? Dokuz Kent

Çanakkale’deki Hisarlık Tepesi 1868’de ovadan yalnızca 31,2 metre yükseliyordu; bu küçük tepenin altında üst üste en az dokuz kent yatıyor. Bu yazıda Troya’nın haritada tam olarak nerede olduğunu, kaç kez kurulduğunu ve Truva Savaşı’nın gerçek olup olmadığını öğreneceksiniz. 2004 yapımı filmin nerede çekildiğini ve Çanakkale’de hangi Truva Atı’nı göreceğinizi de ayrıca anlatıyoruz.

Troya 1996’da 136 km²’lik bir Tarihî Millî Park, 1998’de ise UNESCO Dünya Mirası (referans 849) oldu. 2018 ‘Troya Yılı’nda antik kenti 531.530 kişi gezdi. Siz de bir hafta sonu arabaya atlayıp bu alanı dolaşabilirsiniz. Ama baktığınız duvarın hangi kente ait olduğunu bilmek geziyi bambaşka bir deneyime çevirir.

Truva nerede? Harita üzerinde Hisarlık Tepesi

Troya, Çanakkale ili sınırlarında, Tevfikiye köyünün batısındaki Hisarlık Tepesi’nde yer alır. Kaz Dağı eteklerinde, Çanakkale Boğazı’nın Ege Denizi’ne açılan ağzına yakın bir noktadadır. Harita uygulamanıza koordinat girmek isterseniz: 39°57′27″ Kuzey, 26°14′20″ Doğu.

Bu yer uzun süre bilinmiyordu. Erken modern dönem bilginleri Troya’yı 20 km güneydeki Alexandria Troas’a yerleştirmişti. Le Chevalier ise 5 km güneydeki Pınarbaşı’nı öneriyordu. Frank Calvert 1863-65’te Hisarlık’ta ilk araştırmayı yaptı ve höyüğü antik Ilion ile doğru eşleştirdi. Heinrich Schliemann Nisan 1870’te ünlü büyük hendeğini açtı. Kazıları 1871-73, 1878-79, 1882 ve 1890’da sürdürdü.

Höyük 1868’de yaklaşık 200 metre uzunluğunda ve 150 metreden dardı. Kale tepesi tek başına bakıldığında küçüktür; asıl kent aşağıda saklıydı.

Troya kaç kez kuruldu? Dokuz kent, 46 evre

Höyükte 9 ana kent katmanı vardır ve bunlar Troya I’den Troya IX’a kadar numaralanır. Carl Blegen 1932-38 kazılarında bu dokuz kenti 46 alt evreye ayırdı. Türkçe kaynaklar ise 33 katman sayar. Sorunun kısa cevabı şudur: en az dokuz kent, onlarca yeniden yapım evresi.

Her kent bir öncekinin yıkıntısı üzerine kuruldu. Oturduğunuz binanın altında eski bir ev, onun altında daha eskisi olduğunu düşünün. Hisarlık’ta bu kat sayısı dokuzu bulur ve MÖ 3000’den MS 500’e kadar sürer. Troya I MÖ 3000-2550, Troya II MÖ 2500-2300, Troya VI MÖ 1750-1300, Troya VIIa MÖ 1300-1180, Troya IX ise MÖ 85-MS 500 arasına tarihlenir.

2014’ten beri kazıyı yürüten Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi ekibi (Prof. Dr. Rüstem Aslan) bir de ‘Troya 0’ katmanı bulduğunu öne sürer. Bu katman MÖ 3600-3000’e tarihlenir ve kentin tarihini yaklaşık 600 yıl geriye çeker. Ancak iddia henüz genel kabul görmüş sayılmaz.

Kentin boyutu da sanıldığından büyüktü. Manfred Korfmann’ın Tübingen ekibi 1988-2005 arasında Troya VI-VII’nin aşağı şehrini buldu. Kale ile birlikte alan yaklaşık 200.000 m²’ye ulaştı; bu, önceki tahminin 16 katıdır. Aşağı şehir yaklaşık 30 hektardır ve 2013 itibarıyla yalnızca %2-3’ü kazılmıştı. Troya VI’nın kale surları MÖ 1400 dolayında üst yapısıyla 9 metreyi aşıyordu. Surlar 7-10 metre uzunluğunda ‘testere dişi’ çıkıntılarla örülmüştü.

Kısa kronoloji

1. MÖ 3600-3000 İddia edilen ‘Troya 0’ katmanı (Aslan ekibi, 2014 sonrası)
2. MÖ 3000-2550 Troya I: höyükteki ilk kent katmanı
3. MÖ 2500-2300 Troya II: zengin kent; ‘Priamos Hazinesi’ bu katmandan
4. MÖ 1750-1300 Troya VI: 9 m’yi aşan testere dişli surlar, 30 hektarlık aşağı şehir; ~MÖ 1300 depremle yıkım
5. MÖ 1280 civarı Hitit kralı Muwatalli II ile Wilusa kralı Alaksandu antlaşması
6. MÖ 1300-1180 Troya VIIa: yangın izleriyle yıkım; Blegen bunu savaşa bağladı
7. MÖ 1184 Eratosthenes’in Troya’nın düşüşü için verdiği geleneksel tarih
8. MÖ 950-85 Troya VIII: Yunan kenti Ilion; MÖ 334 Büyük İskender’in ziyareti
9. MÖ 85-MS 500 Troya IX: Roma kenti Ilium; MÖ 48 Caesar, MÖ 20 Augustus; MS 267 Got yağması; ~MS 500 deprem
10. 1863-65 Frank Calvert Hisarlık’ı antik Ilion ile eşleştirir
11. 1870-1890 Schliemann kazıları; 27 Mayıs 1873 ‘Priamos Hazinesi’
12. 1932-1938 Blegen: 9 kent, 46 alt evre
13. 1945 Hazine Berlin’den Moskova’ya götürülür; Puşkin Müzesi 1994’te kabul eder
14. 1975 Antik kent girişindeki ahşap at (İzzet Senemoğlu)
15. 1988-2005 Korfmann kazıları: aşağı şehir keşfi; 1996 Millî Park, 1998 UNESCO
16. 2004 Troy filmi (13 Mayıs, Cannes); film atı Çanakkale Kordonu’na gelir
17. 10 Ekim 2018 Troya Müzesi ziyarete açılır; 2018 Troya Yılı, 531.530 ziyaretçi
18. 2025 Troya VI sarayı önünde 3.500 yıllık sapan taşları bulunur

Truva Savaşı gerçek mi?

Kısa cevap: kent gerçek, savaş kanıtlanmamış. Bilim dünyasında Troya Savaşı’nın gerçekliği konusunda fikir birliği yoktur. Moses Finley anlatıyı ‘baştan sona kurgu derlemesi’ sayar.

Hitit metinleri başka bir pencere açar. Emil Forrer 1924’te Hitit belgelerindeki Wilusa (ve Taruisa) adının Troya olduğunu önerdi. Hitit kralı Muwatalli II ile Wilusa kralı Alaksandu arasında yaklaşık MÖ 1280 tarihli bir antlaşma vardır. Bu metin, antlaşmanın yılda üç kez halka okunmasını şart koşuyordu. Yani Troya, Geç Tunç Çağı’nda bölgesel öneme sahip gerçek bir kentti. Ama hiçbir Hitit belgesi Wilusa’ya bir Yunan (Ahhiyawa) saldırısını kaydetmez. Popüler anlatımlar Tawagalawa mektubunu savaşın kanıtı sayar. Hititolog Trevor Bryce ise uyarır: elde ne kadar az malzeme varsa, istenen sonuca o kadar kolay bükülür.

Kazılar ne diyor? Troya VI’nın yaklaşık MÖ 1300’de depremle yıkıldığı düşünülür. Troya VIIa ise yangın izleriyle son buldu. Blegen bu yüzden VI’yı depreme, VIIa’yı savaşa bağladı. Ancak Dartmouth College ders notuna göre VIIa yıkıntısında insan iskeleti bulunmamıştır. Bazı popüler kaynaklar ok uçlarından ve yaralı kemiklerden söz eder; iki anlatım örtüşmez.

Tarih de tartışmalıdır. Eratosthenes düşüşü MÖ 1184’e, Parian Mermeri MÖ 1209/8’e, Herodotos yaklaşık MÖ 1250’ye, Douris MÖ 1334/3’e koyar. Blegen VIIa yıkımını önce MÖ 1240’a, sonra 1270’e tarihledi; Nylander MÖ 1200-1190’ı önerdi.

En yeni veri 2025 kazı sezonundan geldi. Rüstem Aslan’ın ekibi Troya VI saray yapısının önündeki dolguda yaklaşık 3.500 yıllık kil ve dere taşından sapan taşları buldu. Aynı alanda 2024’te iki Geç Tunç Çağı ok ucu çıkmıştı. ‘Geleceğe Miras’ projesiyle MÖ 1200 dolayındaki yanık yıkım tabakasına inilmesi hedefleniyor. Bu buluntular bir çatışmaya işaret edebilir; ama destandaki kuşatmanın kanıtı sayılmaz.

Truva Atı nerede? İki at, iki ayrı hikâye

Önce şaşırtıcı bir olgu: Truva Atı İlyada’da hiç geçmez. Odysseia’da kısaca anılır. En ayrıntılı anlatım Vergilius’un MÖ 19 tarihli Aeneis’indedir. Atın içindeki savaşçı sayısı bile kaynağa göre değişir: Quintus 30, Bibliotheka 50, Tzetzes 23 der. Bilinen en eski tasvir MÖ 700 dolayına ait bir bronz fibuladır. En ünlüsü ise MÖ 675-650’ye tarihlenen Mykonos vazosudur.

At gerçekten var mıydı? Bir kuram, atı hayvan adlarıyla anılan bir kuşatma makinesi sayar. Fritz Schachermeyr’e göre ise at, surları yıkan depremin metaforudur; çünkü Poseidon hem deprem hem at tanrısıdır.

Bugün Çanakkale’de iki ayrı at görürsünüz ve çoğu ziyaretçi bunları karıştırır:

1. Antik kent girişindeki ahşap at. 1975’te Türk mimar İzzet Senemoğlu tarafından yapıldı. Filmle ilgisi yoktur.
2. Çanakkale Kordonu’ndaki film atı. 2004 yapımı Troy filminin atıdır; Warner Bros. tarafından Çanakkale’ye hediye edildi. Guinness Dünya Rekorları’na göre 11,58 metre yüksekliğinde ve 11 ton ağırlığındadır; çelik ve fiberglastan yapılmış ‘en büyük kara sahne aksesuarı’ unvanını taşır. Guinness Kasım 2004’te teslim edildiğini yazar; Türk basınına göre Kordon’da 13 Eylül 2004’ten beri sergilenmektedir. Türkçe basın atın boyunu 12,4 metre olarak da verir. At hava koşullarından yıprandığı için belediye tarafından dönem dönem onarıldı; en kapsamlı bakım 2018 Troya Yılı’nda yapıldı.

Truva filmi nerede çekildi?

Film Türkiye’de çekilmedi; çekimler Malta’da (Fort Ricasoli, Mellieħa, Comino) ve Meksika’nın Cabo San Lucas kentinde yapıldı.

Truva turizmi: Troya Müzesi ve ziyaret

Troya Müzesi 10 Ekim 2018’de ziyarete açıldı; resmî açılış 18 Mart 2019’da yapıldı. 32×32 metrelik küp bina, kazı alanının 800 metre doğusundadır. Katlar arasında 480 metrelik bir rampa vardır. Müze 2020 Avrupa Yılın Müzesi yarışmasında Özel Takdir Ödülü aldı.

Müzede 6 binden fazla buluntu sergilenir; depolarda yaklaşık 41 bin eser bulunur. Penn Müzesi’nin 1966’da satın aldığı 24 parçalık Erken Tunç Çağı altın takı seti 1 Eylül 2012’de Türkiye’ye iade edildi. 1994’te bulunan Polyksena Lahdi ikinci katta sergilenir.

Ziyaretçi sayıları da artıyor. 2018’de antik kenti 531.530 kişi gezdi; bu, son 10 yılın rekoruydu. İl Kültür Turizm Müdürü Kemal Dokuz’a göre yıllık ortalama 2008’den sonra 300 binlerden 500 bin bandına çıktı. Siz gittiğinizde önce müzeyi, sonra höyüğü gezmeniz katmanları okumanızı kolaylaştırır.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Hazine yanlış kentten çıktı. ‘Priamos Hazinesi’ 27 Mayıs 1873 dolayında bulundu. Schliemann’ın karısı Sophia 1874’te ‘Helen’in mücevherleri’ni takmış hâlde fotoğraflandı. Oysa hazine Troya II katmanına aittir. Priamos’un yaşadığı varsayılan Troya VI-VII’den yüzlerce yıl öncesine gider ve Miken Yunanistanı’ndan yaklaşık bin yıl eskidir.

Ceza Osmanlı memuruna kesildi. Hazine kaçırıldığı için kazıdaki Osmanlı memuru Amin Efendi hapis cezası aldı. Schliemann yeniden kazı izni almak için hazinenin bir bölümünü Osmanlı devletine verdi. Bu parçalar bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndedir.

Altın hâlâ Moskova’da. Hazinenin büyük kısmı 1881’de Berlin müzelerine geçti. 1945’te Berlin Zoo kulesinden Sovyet ordusunca Moskova’ya götürüldü. Puşkin Müzesi ‘Troya altını’nı elinde tuttuğunu ancak 1994’te kabul etti; 1996’dan beri sergiliyor. Almanya’da ise yaklaşık 480 Troya eseri bulunduğu sanılmaktadır.

Kazı başkanı Türk vatandaşı oldu. Manfred Korfmann 2003’te Türk vatandaşlığına geçti ve ikinci ad olarak ‘Osman’ aldı. 2005’teki ölümüne kadar kazıyı yönetti. 2006-2012’de Ernst Pernicka, 2013/2014’ten beri Rüstem Aslan başkandır.

Romalılar Troya’yı ata yurdu saydı. Büyük İskender MÖ 334’te Akhilleus ve Patroklos’un mezarlarında kurban kesti. Julius Caesar MÖ 48’de ailesinin Aeneas yoluyla Venüs’ten geldiğini söyleyerek kente bağışlar yaptı. Augustus MÖ 20’de kenti ziyaret edip tiyatroyu finanse etti; yapı MÖ 12-11’de tamamlandı.

Kent bir anda değil, yavaş yavaş söndü. Roma kenti Ilium MS 267 dolayında Atina’dan dönen Gotlarca yağmalandı. MS 500 dolayında depremlerle harap oldu. Yine de 4. yüzyıldan belki 10. yüzyıla kadar bir piskoposluk merkezi olarak yaşadı. Aşağı şehirde 30×18 metrelik bir kilise bulundu.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi: Truva tr.wikipedia.org
2. Wikipedia: Troy en.wikipedia.org
3. Kültür ve Turizm Bakanlığı: Troya Ruins ktb.gov.tr
4. Wikipedia: Priam’s Treasure en.wikipedia.org
5. Wikipedia: Historicity of the Homeric epics en.wikipedia.org
6. Dartmouth College, Aegean Prehistory ders notları sites.dartmouth.edu
7. Hürriyet Daily News, 10 Temmuz 2025 hurriyetdailynews.com
8. Wikipedia: Trojan Horse en.wikipedia.org
9. Lonely Planet: Trojan Horse (Çanakkale) lonelyplanet.com
10. Guinness World Records: Largest land-based prop guinnessworldrecords.com
11. T24 / DHA: Truva Atı’na makyaj t24.com.tr
12. Wikipedia: Troy (film) en.wikipedia.org
13. Wikipedia: Troy: Fall of a City en.wikipedia.org
14. Vikipedi: Troya Müzesi tr.wikipedia.org
15. Hürriyet / Anadolu Ajansı, 10 Ocak 2019 hurriyet.com.tr

Görsel: Walls of Ancient Troy.jpg — Ebru Sargın L., CC BY-SA 4.0