Samofrakiya Nikesi: başsız ilahə necə aşkar edildi?

Yəqin ki, siz bu heykəli öz gözlərinizlə görməzdən əvvəl şəklinə rast gəlmisiniz. Möhtəşəm pilləkənin başında qanadlı bir qadın küləyə doğru əyilir. Libası bədəninə yapışıb. Nə başı var, nə də qolları. Bu yazıda onun kim olduğunu, necə tapıldığını və Parisə necə gəlib çıxdığını öyrənəcəksiniz.

Samofrakiya Nikesi nədir?

Samofrakiya Nikesi mərmər heykəldir. Türkiyə mənbələrində ona Semadirek Kanatlı Zaferi və ya Semadirekli Nike deyilir. Heykəl Yunanıstanın qələbə ilahəsi Nikenin qanadlarını açaraq gəminin burun hissəsinə endiyi anı göstərir.

Luvrun hazırkı kataloqu əsəri Ellinizm dövrünə, e.ə. 200–175-ci illərə aid edir.

Samofrakiya Nikesi adının mənası

Ad özü mənanı açıqlayır. «Qanadlı Qələbə» ilahə Nikedir. Samofrakiya (Semadirek) isə onun dayandığı, Egey dənizinin şimal-şərqindəki adadır.

Gəmi də təsadüfi seçilməyib. Luvrun məlumatına görə, adadakı Böyük Tanrılar Məbədinə gələnlər dənizin təhlükələrindən qorunmaq üçün dua edirdilər. Döyüş gəmisinə enən ilahə bu mühitə uyğun gəlir.

Samofrakiya Nikesinin tarixçəsi: niyə ucaldılıb?

Bunu heç kim dəqiq deyə bilmir. Metropoliten İncəsənət Muzeyi heykəltəraşın kimliyinin bilinmədiyini qeyd edir. Muzeyin məlumatına görə, abidənin hansı hadisəyə həsr olunduğunu da müəyyənləşdirmək mümkün deyil.

İki ehtimal var:

• Bir fərziyyəyə görə, abidə Rodosluların təxminən e.ə. 190-cı ildə qazandığı dəniz qələbəsinin şərəfinə ucaldılıb.
• Luvrun maarifləndirici nəşrində başqa bir ehtimal da göstərilir: heykəl dənizə çıxan dənizçiləri qoruyan bir obraz ola bilərdi.

Bunlar fərziyyələrdir. Heç biri qəti təsdiqlənməyib.

Samofrakiya Nikesinin heykəltəraşı kimdir?

Əsərin müəllifi kimi Rodoslu heykəltəraş Pythokritosun adı irəli sürülüb. Kanzas Universitetinin Wilcox Klassik Əsərlər Muzeyi bu əlaqənin fərziyyə olduğunu bildirir. Dəqiq cavab budur: heykəltəraşın kimliyi bilinmir.

Heykəlin hansı materialdan hazırlandığı isə məlumdur. Luvrun kataloquna görə, ilahənin bədəni Paros mərmərindəndir. Gəmi və onun altındakı postament Rodosdan gətirilmiş Lartos mərmərindən hazırlanıb. Samofrakiyada qazıntı aparan tədqiqatçılar heykəlin tək blokdan yonulmadığını da qeyd edirlər. Onu yaratmaq üçün ən azı səkkiz ayrı hissə birləşdirilib.

Samofrakiya Nikesi əvvəl harada dayanırdı?

Heykəl əvvəlcə Samofrakiyadakı Böyük Tanrılar Məbədinin ərazisində, Qərb təpəsindəki bir taxçada dayanırdı. Qədim quruluş heykələ soldan, çəp bucaq altında baxmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Siz həmin bucaqdan baxanda küləkdə dalğalanan örtüyü və bədənə yapışan libası görürsünüz.

Karl Lehmann və Alec Daykin vaxtilə abidənin ilkin quruluşunu hovuzlu fəvvarə kimi təsəvvür etmişdilər. Sonrakı qazıntılar su borularının yaxınlıqdakı Stoaya getdiyini göstərdi. Bu tapıntı fəvvarə ehtimalını təkzib etdi.

Başsız ilahə necə tapıldı?

Heykəli Charles Champoiseau tapıb. O, 1863-cü ildə həmin vaxt Osmanlı şəhəri olan Ədirnədə Fransa konsulluğunun əməkdaşı kimi çalışırdı.

13 aprel 1863-cü ildə qadın heykəlinin bədən fraqmentlərini üzə çıxardı. Onlarla birlikdə libasın hissələri və bir qanadın lələklərinin parçaları da tapıldı. Qazıntıdan ümumilikdə təxminən 110 fraqment çıxdı. Baş və qollar onların arasında yox idi.

Təsəvvür edin ki, sizə qutusunun şəkilli qapağı olmayan, bir neçə parçası da itmiş pazl verilib. Yenə də hansısa təsvirin olduğunu anlayırsınız. Sadəcə, onu bütöv görə bilmirsiniz. 1863-cü ildə vəziyyət belə idi.

Parçaların sonrakı yolu belə oldu. Onlar 1863-cü ilin avqustunun sonunda Tulona çatdı. 11 may 1864-cü ildə isə Parisə gətirildi. Luvrda ilk bərpa işləri 1864–1866-cı illərdə aparıldı.

Samofrakiya Nikesinin başı: itkin hissələr

Heykəlin başı indiyədək tapılmayıb. Qolları da yoxdur. Bununla belə, iki ayrı qazıntı kampaniyası zamanı sağ əlin kiçik hissələri üzə çıxıb.

• 1875-ci ildə avstriyalı arxeoloqlar sağ əlin baş barmağını və adsız barmağının bir hissəsini tapdılar.
• 1950-ci ildə Jean Charbonneaux ovuc hissəsini və adsız barmağın qalan hissəsini tapdı.

Luvrun açıq sağ əl üçün ayrıca kataloq qeydində onun ölçüsü 28 × 17 santimetr göstərilir.

Xronologiya

• E.ə. 200–175-ci illər: Luvrun kataloqunda heykəlin hazırlanması üçün göstərilən tarix aralığı.
• 13 aprel 1863: Charles Champoiseau Samofrakiyada fraqmentləri tapır.
• 11 may 1864: Fraqmentlər Parisə çatır.
• 1864–1866: Luvrda ilk bərpa işləri aparılır.
• 1875: Memar Aloïs Hauser adada qalmış boz mərmər blokların döyüş gəmisinin burun hissəsini təşkil etdiyini müəyyənləşdirir. Sağ əlin barmaq fraqmentləri tapılır.
• 1879: Champoiseau postamentin bloklarını Fransaya gətirir.
• 1880–1883: Heykəl gəmi formalı postamenti ilə birlikdə yenidən yığılır.
• 1884: Kembricdəki muzey Luvrdan qəlib üsulu ilə hazırlanmış surət alır.
• 1950: Jean Charbonneaux ovuc hissəsini və adsız barmağın qalan hissəsini tapır.
• 2013–2014: Abidə tədqiq edilir, təmizlənir və bərpa olunur.
• 8 iyul 2014: Heykəl Daru pilləkəninə qaytarılır.

Fraqmentlərdən gəmiyə: postament

1863-cü ildə heykəl gəmisiz gətirilmişdi. Aloïs Hauser 1875-ci ildə bu çatışmazlığı aydınlaşdırdı. O, adada qalmış boz mərmər blokların döyüş gəmisinin burun hissəsini təşkil etdiyini müəyyənləşdirdi.

1879-cu ildə Champoiseau postamentin bloklarını Fransaya göndərdi. Adada bir böyük düzbucaqlı blok saxladı. Sonradan bu blokun postamentin üst sırasına aid olduğu anlaşıldı.

1880–1883-cü illərdəki bərpa zamanı ilahə gəmi formalı postamenti ilə yenidən birləşdirildi. Bu gün sizin gördüyünüz quruluş belə yarandı.

Samofrakiya Nikesi Luvrda haradadır?

Heykəl Luvrun Denon qanadındadır. Daru pilləkəninin yuxarı meydançasında, 703 nömrəli zalda dayanır.

Luvrun kataloqunda ümumi hündürlük 564 santimetr göstərilir. Heykəlin özünün hündürlüyü 328 santimetrdir. Bütün abidənin təxmini çəkisi 32 tondur.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Sərdabə ilə qarışdırılan bloklar. Champoiseau əvvəlcə gəmi formalı postamentin mərmər bloklarını Misir üslubunda bir sərdabənin qalıqları hesab etmişdi.
• Əvvəlcə qanadsız nümayiş etdirilib. Heykəl Luvrda ilk dəfə qanadsız sərgilənib. Muzeyin məlumatına görə, başlanğıcda ziyarətçilərin o qədər də marağını çəkməyib.
• Sağ qanad gipsdəndir. Bu gün gördüyünüz sağ qanad itmiş qədim qanadın yerini doldurmaq üçün gipsdən hazırlanıb.
• Gizli mavi boya. 2014-cü il bərpası zamanı ilahənin örtüyünün aşağı hissəsində mavi boya izləri tapılıb. Onları adi gözlə görmək mümkün deyil.
• Birbaşa təmas bərpa edilib. 2013–2014-cü illərdəki işlər zamanı heykəllə gəmi arasındakı müasir yüksəldici dayaq götürülüb. Beləliklə, onlar yenidən bir-birinə birbaşa toxunur. On ay davam edən bərpadan sonra heykəl 8 iyul 2014-cü ildə öz yerinə qaytarılıb.

Samofrakiya Nikesinin surəti

Heykəlin Parisdən kənarda da surətləri var. Kembric Universitetinin Klassik Arxeologiya Muzeyi 1884-cü ildə Luvrun qəlib emalatxanasından bir surət alıb. Bu, fraqmentlərin Parisə çatmasından cəmi iyirmi il sonraya təsadüf edir.

Tez-tez verilən suallar

Oxucuların ən çox verdiyi suallar aşağıdakı sual-cavab bölməsində cavablandırılır.

Mənbələr

1. Luvr — Qələbəyə aparan pilləkən louvre.fr
2. Luvr — Ruhlandıran mənzərə louvre.fr
3. Luvr kolleksiyaları — Samofrakiya Nikesi collections.louvre.fr
4. Luvr kolleksiyaları — Samofrakiya Nikesinin əli collections.louvre.fr
5. Luvr — İlk ziyarət, əsərlərin izahları api-louvre.fr
6. Luvr — Dekabr 2014–fevral 2015 tədbirlər proqramı mini-site.louvre.fr
7. Samofrakiyada Amerika qazıntıları — Nike abidəsi samothrace.emory.edu
8. Samofrakiya Arxeologiya Muzeyi — D zalı samothracemuseum.gr
9. Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Perqamon və qədim dünyanın Ellinizm krallıqları resources.metmuseum.org
10. Kanzas Universitetinin Wilcox Klassik Əsərlər Muzeyi — Samofrakiya Nikesi wilcoxcollection.ku.edu
11. Kembric Universitetinin Klassik Arxeologiya Muzeyi — Samofrakiya Nikesi museum.classics.cam.ac.uk
12. Europe 1 — Samofrakiya Nikesi Luvrda bütün parlaqlığına yenidən qovuşdu europe1.fr
13. İngiliscə Vikipediya — Samofrakiyanın Qanadlı Qələbəsi en.wikipedia.org
14. Türkcə Vikipediya — Samofrakiyanın Qanadlı Qələbəsi tr.wikipedia.org

FAQ

Image: Nike of Samothrace, Paris, Louvre.jpg — Wilfredor, CC0