İoniya harada yerləşirdi?
İoniya Türkiyənin qərbindəki indiki İzmir və Aydın vilayətlərinin sahilyanı hissələrinin qədim adı idi. Siz onu müasir xəritədə axtarsanız, bu adda bölgə tapmayacaqsınız. Qarşınıza iki vilayət və Egey dənizi boyunca uzanan sahil zolağı çıxacaq.
Bu zolaq şimalda Fokeyadan (Phokaia) cənubda Miletə (Milet) qədər uzanırdı. Xios və Samos (Sisam) adaları da ona daxil idi. Deməli, İoniya Anadoluda vahid quru ərazisindən ibarət deyildi. O, adaları da əhatə edən sahil bölgəsi idi.
Bu səhifə həmin qədim bölgədən bəhs edir. Əvvəlcə «harada yerləşirdi?» sualına cavab verir, sonra isə onun ən mühüm şəhərinin tarixini izləyir.
İoniya ittifaqının on iki şəhəri
İoniya şəhərləri on iki üzvdən ibarət ittifaq yaratmışdı:
- Milet
- Miunt (Myus)
- Priena (Priene)
- Efes (Efes)
- Kolofon (Kolophon)
- Lebedos (Lebedos)
- Teos (Teos)
- Eritray (Erythrai)
- Klazomen (Klazomenai)
- Fokeya
- Samos
- Xios
Onların ortaq bayramlarının keçirildiyi müqəddəs məkan Panionion (Panionion) idi. O, Mikale dağının (Mykale) şimal yamacında yerləşirdi.
İttifaq əsasən dini və mədəni birlik idi. Vahid dövlət kimi fəaliyyət göstərmirdi. Miletli Fales (Thales) siyasi birləşmə təklif etmişdi, lakin bu təklif qəbul olunmamışdı. Şəhərlər öz idarəetmə qurumlarını saxladılar. Sonrakı hadisələri anlamaq üçün bu müstəqillik əhəmiyyətlidir. Hər şəhər öz ideyalarını sınaqdan keçirə bilirdi.
Milet: filosoflarından daha qədim şəhər
Miletin xarabalıqları Aydın vilayətinin Didim rayonundakı Balat yaşayış məntəqəsində yerləşir.
Şəhər onu məşhurlaşdıran filosoflardan xeyli qədimdir. Afina məbədi yaxınlığında çalışan arxeoloqlar buradakı ən erkən tikili qalıqlarını müəyyənləşdiriblər. Bunlar son eneolitdən Miken dövrünün sonunadək uzanan səkkiz məskunlaşma mərhələsinə aiddir.
Het mənbələrində Miken hakimiyyəti altındakı Miletin adı Milavanda (Milawanda) kimi çəkilir. Beləliklə, şəhərdə təbiət haqqında yazılar yazılmasından əsrlər əvvəl, hələ Tunc dövründə bu yerin adı yazıya alınmışdı.
Dörd limanı və başqa sahillərdə koloniyaları olan şəhər
Aydın Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyinə görə, qədim Miletin dörd limanı vardı. Siz bir neçə limanı və terminalı olan müasir şəhəri təsəvvür edin. Hər gün müxtəlif istiqamətlərdən mallar, dənizçilər və xəbərlər gəlirdi. Belə bir yerdə insanlar başqa xalqların adətləri və dünyanı necə izah etdikləri haqqında eşidirdilər.
Milet həm də koloniyalar şəbəkəsi yaratmışdı. Mərmərə və Qara dəniz sahillərindəki Abidos (Abydos), Kizik (Kyzikos), Pantikapey (Pantikapaion) və Olbiya (Olbia) bu şəbəkəyə daxil idi.
Şəhər cənubundakı Didimada (Didyma) yerləşən Apollon ziyarətgahına da nəzarəti ələ keçirmişdi. Lidiya (Lidya) hökmdarı Krez (Kroisos) bu kahinlik mərkəzinə qiymətli hədiyyələr göndərirdi.
Bu sahildə fəlsəfə necə yarandı?
Aristotel (Aristoteles) e.ə. VI əsrin əvvəllərində yaşamış miletli Falesi təbiətin səbəblərini və ilkin başlanğıclarını araşdıranların başında göstərir. Miletin Qərb düşüncə tarixində yer almasının səbəbi budur.
Fales, Anaksimandr (Anaksimandros) və Anaksimen (Anaksimenes) eyni suala fərqli cavablar verirdilər: hər şey nədən yaranıb?
- Fales hər şeyin başlanğıcındakı əsas maddənin su olduğunu deyirdi.
- Anaksimandr (təxminən e.ə. 610–547) ilkin başlanğıcı apeyron, yəni hüdudsuz və ya qeyri-müəyyən olan kimi təsvir edirdi.
- Anaksimen (təxminən e.ə. 585–524) əsas maddə kimi havanı qəbul edirdi. O, şeylərin yaranmasını havanın seyrəkləşməsi və sıxlaşması ilə izah edirdi.
Bunu gündəlik həyatınızdan bir nümunə ilə düşünün. Siz çaydanda su qaynadanda su buxara çevrilir, sonra pəncərədə damcılar əmələ gətirir. Anaksimenin fikri də buna bənzəyirdi: bir maddə seyrəkləşdikcə və ya sıxlaşdıqca müxtəlif şeylərə çevrilir. Buxarı, dumanı və yağışı müşahidə edən bir mütəfəkkirin niyə belə düşündüyünü görə bilərsiniz.
«Elm» və «fəlsəfə» sözləri ilə bağlı bir məqama diqqət yetirin. Bu üç mütəfəkkirin yaşadığı dövrdə onları ayrı sahələr saymırdılar. Təbiəti araşdırmaq vahid fəaliyyət idi.
Nə rəvayətdir, nə sübutla təsdiqlənir?
İki məşhur iddiaya ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
Birincisi müəllim–şagird ardıcıllığıdır. Bu rəvayətə görə, Fales Anaksimandra, Anaksimandr isə Anaksimenə dərs verib. Bu, qəti təsdiqlənmiş fakt deyil, ənənəvi rəvayətdir. Stenford Fəlsəfə Ensiklopediyası (Stanford Felsefe Ansiklopedisi) bu üç mütəfəkkirin birlikdə öyrənilməsini sübut olunmuş müəllim–şagird əlaqəsi ilə deyil, baxışlarındakı əsas oxşarlıqlarla əsaslandırır.
İkinci iddia Günəş tutulması haqqındadır. Antik rəvayətə görə, Fales e.ə. 585-ci ildəki Günəş tutulmasını əvvəlcədən demişdi. Stenford Fəlsəfə Ensiklopediyası bu hekayənin, demək olar ki, şübhəsiz, yanlış olduğu qənaətindədir. Bu nümunə bələdçi kitablarındakı maraqlı əhvalatları niyə yenidən yoxlamaq lazım olduğunu göstərir.
Xronologiya
- Son eneolit: Miletdə müəyyənləşdirilmiş ən erkən məskunlaşma mərhələləri başlayır.
- Son Tunc dövrü: Het mənbələri şəhərin adını Milavanda kimi çəkir.
- E.ə. VI əsr: Fales, Anaksimandr və Anaksimen Mileti erkən yunan fəlsəfəsinin mərkəzlərindən birinə çevirirlər.
- E.ə. 499: İoniya üsyanı başlayır.
- E.ə. 494: Lade məğlubiyyətindən sonra Milet farsların əlinə keçir.
- E.ə. V əsrin ortalarından sonra: qazıntı heyətinin qiymətləndirməsinə görə, nizamlı şəhər planı tətbiq edilir.
- E.ə. 334: Makedoniyalı İsgəndər Mileti ələ keçirir.
- Eramızın I əsrinin ikinci yarısı: yenidən qurulmuş Milet teatrının tutumu təxminən 15,000 nəfərə çatır.
- Orta əsrlər: lil yığılması şəhərin dənizə birbaşa çıxışını kəsir.
- 1899: Teodor Viqandın (Theodor Wiegand) rəhbərliyi ilə sistemli qazıntılar başlayır.
İoniya üsyanı və Lade döyüşü
E.ə. 499-cu ildə fars hakimiyyətinə qarşı İoniya üsyanı başladı. Miletli Aristaqor (Aristagoras) və Histiey (Histiaios) onun əsas iştirakçılarından idilər.
E.ə. 494-cü ildə farslar Milet yaxınlığında baş verən Lade dəniz döyüşündə (Lade Deniz Muharebesi) İoniya donanmasını məğlub etdilər. Bu məğlubiyyət şəhərin ələ keçirilməsinə yol açdı.
Herodot (Herodotos) Miletin e.ə. 494-cü ildə tamamilə dağıdıldığını yazır. Qazıntı heyətinin şəhər tarixinə dair xülasəsində isə dağıntının miqyasının tədqiqatçılar arasında hələ də müzakirə olunduğu bildirilir. Siz «tamamilə dağıdılma» iddiasını oxuyarkən bunu nəzərə alın.
Makedoniyalı İsgəndər Mileti e.ə. 334-cü ildə ələ keçirdi.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Yarımada bir vaxtlar adalardan ibarət idi. Arxaik dövrdə ayrı-ayrı adalar arasındakı suların yeri lillə doldu. Qədim Miletin yarımadası belə yarandı.
Bafa gölü keçmiş körfəzin qalığıdır. Göl bir vaxtlar Mileti əhatə edən Latmiya körfəzindən qalan hissədir.
Daşqınlar hələ də davam edir. Böyük Menderes çayının qış daşqınları üzündən qədim şəhər mərkəzinin bəzi hissələri bu gün də tez-tez su altında qalır. Qışda səfər etsəniz, bunu gözləyin.
Burada coğrafiya kitabı yazılıb. Miletli Hekatey (Hekataios) Dünya ətrafında səyahət əsərini yazmışdı. Əsər Avropa və Asiyanı coğrafi, etnoloji və bioloji müşahidələr əsasında təsvir edən iki kitabdan ibarət idi.
Teatr böyük tamaşaçı kütləsini yerləşdirirdi. Eramızın I əsrinin ikinci yarısında yenidən qurulduqdan sonra Milet teatrının üç yarusunda təxminən 15,000 nəfər otura bilirdi.
Şəhər planının tarixi mübahisəlidir. Geniş yayılmış bir hekayəyə görə, Hippodam (Hippodamos) e.ə. 494-cü ildəki dağıntıdan sonra Mileti yenidən planlaşdırıb. Qazıntı heyəti isə arxeoloji sübutların nizamlı şəhər planını yalnız e.ə. V əsrin ortalarından sonrakı dövrə aid etməyə əsas verdiyini bildirir.
Dəniz Miletdən necə uzaqlaşdı?
Limanların lillə dolması e.ə. IV və III əsrlərdə başladı. Orta əsrlərdən etibarən şəhərin dənizə birbaşa çıxışı qalmadı.
Sərvətini limanlar hesabına qazanmış şəhər sonda çayın gətirdiyi çöküntülər üzündən qurunun içərisində qaldı. Siz ərazini gəzərkən unutmayın: təsəvvürünüzdə canlandırdığınız sahil xətti qədim gəmilərin yan aldığı yerdən çox uzağa çəkilib.
Bu gün Miletə səfər
Milet Aydının Didim rayonundakı Balatda yerləşir. Burada genişmiqyaslı sistemli qazıntılar 1899-cu ildə Teodor Viqandın rəhbərliyi ilə başladı. Bu gün ərazinin tarixi qatlarını anlamağınıza həmin işlər imkan verir.
Ziyarətçilərin çoxunun yadında ən çox teatr qalır. Yuxarı sıralara qalxın və onun nə qədər geniş yer tutduğuna baxın. Sonra dörd limanı və bir vaxtlar şəhərə qədər çatan suları düşünün.
Tez-tez verilən suallar
İoniya harada yerləşirdi?
İoniya indiki İzmir və Aydın vilayətlərinin sahilyanı hissələrinin qədim adı idi. Sahil zolağı Fokeyadan Miletə qədər uzanırdı. Xios və Samos da bu bölgəyə daxil idi.
Miletin xarabalıqları haradadır?
Aydın vilayətinin Didim rayonundakı Balatda.
Miletin ilk filosofları kimlər idi?
Fales, Anaksimandr və Anaksimen. Onlar ilkin başlanğıc kimi müvafiq olaraq suyu, apeyronu və havanı göstərirdilər.
Milet niyə artıq dəniz kənarında deyil?
E.ə. IV və III əsrlərdən başlayaraq limanları lil doldurdu. Orta əsrlərdən etibarən şəhərin dənizə birbaşa çıxışı qalmadı.
Fales e.ə. 585-ci ildəki tutulmanı əvvəlcədən demişdi?
Antik rəvayət belə deyir. Lakin Stenford Fəlsəfə Ensiklopediyası bu hekayənin, demək olar ki, şübhəsiz, yanlış olduğu qənaətindədir.
Mənbələr
- Vikipediya — İoniya tr.wikipedia.org
- Vikipediya — İoniya en.wikipedia.org
- Vikipediya — Milet en.wikipedia.org
- Hamburq Universitetinin Milet qazıntıları — Şəhərin tarixi miletgrabung.uni-hamburg.de
- Hamburq Universitetinin Milet qazıntıları — Məşhur şəxsiyyətlər miletgrabung.uni-hamburg.de
- Hamburq Universitetinin Milet qazıntıları — Miletin təbii landşaftı miletgrabung.uni-hamburg.de
- Hamburq Universitetinin Milet qazıntıları — Teatr və teatr qalası miletgrabung.uni-hamburg.de
- Aydın Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Milet aydin.ktb.gov.tr
- İranika Ensiklopediyası — İoniya üsyanı iranicaonline.org
- Stenford Fəlsəfə Ensiklopediyası — Sokratdan əvvəlki fəlsəfə plato.stanford.edu
- Tafts Universitetinin Perseus Rəqəmsal Kitabxanası — Milet perseus.tufts.edu
- Propylaeum — Miletdə qazıntılar propylaeum.de
Image: Remains of the stoa connecting the main Bath of Faustina to the Palaestra (Miletus).jpg — Ken and Nyetta, CC BY 2.0
