Xəzərlər: yəhudiliyi qəbul edən türk dövlətinin tarixi

Siz Xəzər dənizinin türkcə Hazar Denizi adını eşitmiş ola bilərsiniz. Bu ad dənizin şimalındakı torpaqları təxminən üç əsr idarə etmiş dövlətdən qalıb. Xəzərlər (Hazarlar) ticarət yollarına nəzarət edir, ikili idarəçilik sistemi ilə dövləti idarə edirdilər. Bir çox tədqiqatçıya görə, onların hakim ailəsi yəhudiliyi qəbul etmişdi. Bu tarixin bir çox məqamı hələ də mübahisəlidir. Bu məqalədə sənədləşdirilmiş məlumatlarla yalnız iddia olunanları ayırırıq.

Xəzərlər kim idi?

Xəzərlər Şərqi Avropada çoxetnik konfederasiya yaratmışdılar. Encyclopaedia Iranica-ya görə, onu eyniadlı türk tayfası idarə edirdi. Bu hakimiyyət altında türk, İran, slavyan, fin-uqor və Şimali Qafqaz icmaları yaşayırdı.

Dövlət adətən Xəzər xaqanlığı adlandırılır. Qərbi Türk dünyası parçalanarkən, təxminən 630–650-ci illər arasında müstəqilləşmişdi. 10-cu əsrin ikinci yarısına qədər bölgənin əsas güclərindən biri olaraq qalmışdı (Peter B. Golden, YIVO Ensiklopediyası).

Siz bu dövləti vahid millət kimi deyil, müxtəlif xalqların yaşadığı cəmiyyət kimi təsəvvür edin. Hakim təbəqə türk idi. Onların idarə etdiyi əhalinin böyük hissəsi isə türk deyildi.

«Xəzər» adı nə deməkdir?

Adın mənası barədə yekdil fikir yoxdur. Bir izah onu «dolaşmaq» mənasında yozulan ehtimal edilən türk kökü qaz- ilə əlaqələndirir. András Róna-Tas buna etiraz edir: bu kökün işlənmiş söz kimi qeydə alınmadığını bildirir.

Adın özünü Türkiyə xəritəsində asanlıqla tapa bilərsiniz. O, Xəzər dənizinin türkcə adı olan Hazar Denizi ifadəsində yaşayır. Türkiyədə hava proqnozuna və ya bölgənin xəritəsinə baxanda siz xəzərlərdən qalmış bir adı oxuyursunuz.

Xəzərlərin dili də yalnız qismən məlumdur. Günümüzə çatan titulların, şəxs və yer adlarının əksəriyyəti türk mənşəlidir. Bununla belə, Golden qeyd edir ki, bu fraqmentlər dilin türk dillərinin hansı qoluna aid olduğunu müəyyənləşdirməyə imkan vermir.

Xəzərlərin mənşəyi: haradan gəlmişdilər?

Bir çox tədqiqatçı hakim sülalənin Göytürklərin Aşina ailəsindən gəldiyini düşünür. Bu fikir geniş yayılsa da, sübut olunmayıb. Constantin Zuckerman bu əlaqəyə şübhə ilə yanaşır. Goldenin İrbis Seguyu qurucu kimi göstərməsi də təsdiqlənmiş fakt deyil.

Aydın olan tarixi şəraitdir. Xəzər dövləti parçalanan Qərbi Türk dünyasının içindən yaranmışdı. İlk vaxtlar onun əsas mərkəzi Terek çayı ətrafında idi. Sonra aşağı Volqaya köçdü və Volqa, Ural, Don və Kuban hövzələrinə yayıldı (Ahmet Taşağıl, TDV İslam Ensiklopediyası).

Xəzər imperiyası: sərhədlər və ticarət yolları

Xəzərlərin nəzarət etdiyi ərazi zamanla dəyişirdi. Müxtəlif dövrlərdə Ukrayna çöllərindən Ural çayı yaxınlığındakı ərazilərə qədər uzanırdı. Orta Volqadan Şimali Qafqaza və Krıma qədər də yayılmışdı (Golden).

Dövlətin gücünü böyük ölçüdə ticarət izah edir. Xəzər torpaqları islam dünyası ilə Skandinaviya arasındakı Volqa ticarət yoluna nəzarət edirdi. Xarəzmdən (Harezm) Qara dəniz (Karadeniz) sahillərinə gedən karvan yolu da onun nəzarətində idi (Taşağıl, Türk Dünyası Ensiklopediyası).

Dövlətin mövqeyini necə qoruduğunu konkret bir nümunə göstərir. Sarkel qalası Don çayı üzərində yerləşirdi. Ukrayna İnternet Ensiklopediyası onun tikintisini 835-ci ilə aid edir və inşasında Bizans ustalarının kömək etdiyini bildirir.

İdarəçilik də qeyri-adi idi. Başda müqəddəs sayılan xaqan dayanırdı. Onun yanında ikinci hökmdar dövlətin faktiki idarəçiliyini həyata keçirirdi. Bu ikili sistem Xəzər hakimiyyətinin əsas xüsusiyyəti idi.

Xronologiya

• Təxminən 630–650: Xəzər siyasi quruluşu Qərbi Türk dünyasından ayrılaraq müstəqilləşir.
• 8-ci əsrin ortaları: İtil Xəzər dövlətinin paytaxtına çevrilir.
• 8–9-cu əsrlər: Sülalənin yəhudiliyi qəbul etməsi üçün irəli sürülən əsas dövr. Dəqiq tarix mübahisəlidir.
• 835: Ukrayna İnternet Ensiklopediyasına görə, Sarkel Bizansın köməyi ilə tikilir.
• 837–838: Üzərində Musanın adı olan sikkə zərb edilir. Bu sikkə xəzərlərə aid edilir.
• 960-cı illərin ikinci yarısı: Rus yürüşləri Xəzər dövlətinin parçalanmasına gətirib çıxarır.
• 1079: Rus salnamələri Tmutorokandakı xəzərlərin fəaliyyətini qeydə alır.
• 2019–2020: Tədqiqatçılar Semibuqrı yaxınlığında təxminən 150 hektarlıq yaşayış yerini İtil ola biləcək məkan kimi müəyyənləşdirirlər.

Xəzərlər və yəhudilik: nə bilirik?

Oxucuların çoxunu məhz bu mövzu maraqlandırır. Encyclopaedia Iranica Xəzər sülaləsinin 9-cu əsrdə yəhudiliyi qəbul etdiyini bildirir. Eyni mənbə bu dəyişikliyin cəmiyyətdə nə qədər yayıldığının bilinmədiyini də qeyd edir.

Sonuncu məqam əhəmiyyətlidir. Hökmdarın seçimi bütün xalqın seçimi demək deyil. Din dəyişmə ilə bağlı ən məşhur hekayə — Bulanın seçimi — belə dini mübahisə haqqında rəvayətə əsaslanır. Bu rəvayət Xəzər hökmdarı Yusifin (Yusuf) cavab məktubunda qorunub. O, bütün əhalinin eyni vaxtda dinini dəyişdiyini göstərmir (Encyclopaedia Judaica).

Bu nə vaxt baş verib?

Qəbul edilmiş vahid tarix yoxdur. Təxminən 1140-cı ildə yazan Yehuda Halevi hadisəni 740-cı il ətrafına aid edirdi. Bəzi tədqiqatçılar isə 860-cı ildən sonrakı dövrü göstərirlər. Bu iki mövqe arasında bir əsrdən çox fərq var.

Bu hekayə doğrudurmu?

Moshe Gil 2011-ci il məqaləsində yəhudiliyin qəbul edilməsi haqqında hekayəni rədd etmişdi. O, ərəb mənbələrinin yanlış oxunduğunu irəli sürürdü. Encyclopaedia Iranica bu rəddi inandırıcı hesab etmir. Buna görə də elmdə üstünlük təşkil edən fikir sülalənin yəhudiliyi qəbul etdiyi yönündədir.

Xəzərlər niyə yəhudiliyi qəbul etdilər?

Rəvayət dini səbəb göstərir. Onun mərkəzində Bulan dayanır. Deyilənə görə, o, müxtəlif dinlərin nümayəndələri arasındakı mübahisədən sonra yəhudiliyi seçmişdi. Bu hekayə Yusifin Hasday ibn Şapruta cavabında qorunub.

Siz bunu həmin otaqda baş verənlərin protokolu kimi deyil, rəvayət kimi qiymətləndirin. O, xəzərlərin sonralar öz dini seçimlərini necə danışdıqlarını göstərir.

Xəzərlərin dini: müxtəlif inanclar

Xəzər torpaqlarında yeganə din yəhudilik deyildi. Tanrıçılıq, xristianlıq və islam da mövcud idi. Buna görə «xəzərlər yəhudi idi» demək məsələni həddindən artıq sadələşdirir. Daha dəqiq ifadə budur: müxtəlif dinlərin mövcud olduğu dövlətdə hakim ailə yəhudiliyi qəbul etmişdi.

Bibliyada xəzərlərin adı çəkilirmi?

Tövratda (Tevrat) xəzərlərin adı birbaşa çəkilmir. Yusif Hasday ibn Şapruta cavabında xalqının soyunu Toqarmanın (Togarma) oğlu Kozara bağlayırdı. Bu, orta əsrlərə aid şəcərədir. Bibliyada xəzərlərin adının çəkildiyi mənasına gəlmir.

İtil: paytaxt

İtil 8-ci əsrin ortalarından 10-cu əsrin sonlarına qədər Xəzər dövlətinin paytaxtı olub. Xəzər dənizinin şimalında, Volqa deltasında yerləşirdi. Bu ərazi indi Rusiyanın cənubundadır.

Bəzi təfərrüatlar adi səyahət bələdçilərində yoxdur. Onlar şəhər haqqında məlumat verən mənbələrdə qeyd olunur.

Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Yeddi hakimdən ibarət məhkəmə. İtil haqqında təsvirlərdə mübahisələrə baxan iki yəhudi, iki xristian və iki müsəlman hakimin olduğu bildirilir. Yeddinci hakim digər inanclara mənsub insanların işlərinə baxırdı.
• Adadakı saraylar. Xaqanın və bəyin iqamətgahları şəhərin iki əsas hissəsi arasındakı adada yerləşirdi. Üzən körpü adanı sahillə birləşdirirdi.
• Üzərində Musanın adı olan sikkə. İsveçdə tapılmış, 837–838-ci illərə aid ərəb sikkəsi təqlidi xəzərlərə aid edilir. Üzərində Allahın elçisinin Məhəmməd deyil, Musa olduğu yazılıb.
• Göl altında qalan qala. Mixail Artamonovun (Mihail Artamonov) qrupları 1930-cu illərdə və 1940-cı illərin sonlarında Sarkeldə qazıntılar aparmışdı. Sonradan ərazi Tsimlyansk su anbarının altında qaldı.

İtil dəqiq harada yerləşirdi?

Dəqiq yeri hələ sübut olunmayıb. Rusiya Coğrafiya Cəmiyyəti 2020-ci ildə Semibuqrı yaxınlığındakı təxminən 150 hektarlıq yaşayış yerini İtil ola biləcək məkan kimi təqdim etdi. Yaşayış yeri 2019 və 2020-ci illərdə aparılmış tədqiqatlar zamanı müəyyənləşdirilmişdi. Onun paytaxt olduğu təsdiqlənməyib, yalnız ehtimal edilir.

Dmitriy Vasilyevin 2015-ci il tədqiqatı başqa bir məkanı araşdırır. O, Volqa deltasındakı Samosdelka yaşayış yerini Saksinlə eyniləşdirir. Oradakı saxsı məmulatlarını oğuz, bulqar, suvar və xəzər icmaları ilə əlaqələndirir.

Xəzər dövləti necə süqut etdi?

969-cu ilə qədər Kiyev (Kiev) hökmdarı Svyatoslav və müttəfiqləri İtili ələ keçirmişdilər. Bu, xaqanlığın parçalanmasında həlledici rol oynadı (Vikipediya, «Xəzərlər»).

Xəzərlər dərhal yox olmadılar. Rus salnamələri 1079-cu ildə Tmutorokandakı xəzərlərin knyaz Oleq Svyatoslaviçi tutaraq Bizans imperatoruna təhvil verdiklərini qeyd edir.

Xaqanlıq süqut etdikdən sonra xəzərlər digər türk qrupları və kumanlarla qarışdılar. Ayrıca xalq kimi tarix səhnəsindən çəkildilər.

Xəzərlər bu gün

Bu gün heç bir icmanı dəqiq şəkildə xəzərlərin nəsli adlandırmaq mümkün deyil. Behar və həmkarları 2013-cü il tədqiqatında bunu qeyd edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət genetik mənşə iddialarının birbaşa yoxlanmasını çətinləşdirir.

Eyni tədqiqat Aşkenazi yəhudilərinin əsasən xəzər mənşəli olması iddiasını da araşdırıb. Qrup 106 icmadan 1,774 nümunəni təhlil edib. Xəzər bölgəsindən aydın genetik töhfə aşkar etməyiblər.

Beləliklə, xəzərlər bir adda izi yaşayan tarixi xalq olaraq qalırlar: Xəzər dənizi — Hazar Denizi.

Tez-tez verilən suallar

Xəzərlər yəhudi idilərmi?

Encyclopaedia Iranica-ya görə, hakim sülalə yəhudiliyi qəbul etmişdi. Mənbə bunu 9-cu əsrə aid edir. Dəyişikliyin sadə əhali arasında nə qədər yayıldığı məlum deyil. Tanrıçılıq, xristianlıq və islam da mövcud idi.

Bibliyada xəzərlərin adı çəkilirmi?

Adları birbaşa çəkilmir. Yusifin orta əsrlərə aid şəcərəsi xəzərləri Toqarmanın oğlu Kozara bağlayır. Bu, Bibliyada xəzərlərin adının çəkilməsi demək deyil.

Xəzərlər bu gün harada yaşayırlar?

Xəzər kimi dəqiq müəyyənləşdirilə bilən əhali yoxdur. Xaqanlıq süqut etdikdən sonra onlar digər türk qrupları və kumanlarla qarışdılar. Adları Xəzər dənizinin türkcə adında yaşayır.

Xəzərlər yəhudiliyi nə vaxt qəbul ediblər?

Tədqiqatçılar bu barədə razılığa gəlməyiblər. Təxminən 1140-cı ildə yazan Halevi bunu 740-cı il ətrafına aid edir. Bəzi tədqiqatçılar isə 860-cı ildən sonrakı tarixi göstərirlər.

Mənbələr

1. Peter B. Golden, «Xəzəriyyə», YIVO Şərqi Avropa Yəhudiləri Ensiklopediyası encyclopedia.yivo.org
2. «Xəzərlər», Encyclopaedia Iranica iranicaonline.org
3. Ahmet Taşağıl, «Xəzərlər», TDV İslam Ensiklopediyası islamansiklopedisi.org.tr
4. Ahmet Taşağıl, «Xəzərlər», Türk Dünyası Ensiklopediyası turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
5. «Xəzərlər», Ukrayna İnternet Ensiklopediyası encyclopediaofukraine.com
6. «Xəzərlər», Vikipediya en.wikipedia.org
7. «Atil», Vikipediya en.wikipedia.org
8. «Bulan», Encyclopaedia Judaica, Encyclopedia.com vasitəsilə encyclopedia.com
9. Moshe Gil, «Xəzərlər yəhudiliyi qəbul etmişdilərmi?» (2011) doi.org
10. Behar və başqaları, Human Biology (2013), PubMed xülasəsi pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
11. Rusiya Coğrafiya Cəmiyyəti, İtil qazıntıları haqqında elan (2020) rgo.ru
12. Dmitriy Vasilyev, «Saksin şəhəri» (2015), Kazan Universiteti nəşrinin xülasəsi ceeol.com

FAQ

Image: Mosemyntet high contrast.png — Unknown authorUnknown author, Public domain