Beypazarı’nın tarihî çarşısı, 1849 yangınının ardından ızgara planla yeniden kuruldu. Bu rehberde siz tarihî evleri, gezi duraklarını, yöresel yiyecekleri ve ulaşım güzergâhını öğreneceksiniz. Çarşının yeniden kuruluşu, ilçenin geçmişini sokak düzeni üzerinden okumaya fırsat veriyor.
Ankara kent merkezinin yaklaşık 100 kilometre kuzeybatısındaki Beypazarı, geziyi mutfakla buluşturuyor. Tarihî ticaret merkezini çevreleyen evlere, kum havucu ve Beypazarı kurusu eşlik ediyor. Siz de evdeki çay molanızı düşünerek kuruyu gezi listenize ekleyebilirsiniz. Böylece ilçenin geçmişiyle kurduğunuz bağ, dönüşte gündelik sofranıza da uzanabilir.
Beypazarı nerede, yol tarifi nasıl?
Beypazarı, İç Anadolu Bölgesi’nde bulunan ve Ankara iline bağlı olan bir ilçedir. İlçenin yüzölçümü 1.697 kilometrekaredir; Ankara merkezine göre konumu ise kuzeybatı yönündedir. Yaklaşık 100 kilometrelik uzaklığı, gezi planınızda başlangıç noktası olarak kullanabilirsiniz. Bu mesafeyi sabit bir yolculuk süresi gibi değerlendirmekten kaçının.
Özel araçla ulaşım için Ankara Üniversitesi’nin yayımladığı güzergâhı izleyebilirsiniz. Rehber, Ankara–İstanbul yolundaki Sincan–Yenikent ayrımından Yenikent yönüne devam edilmesini tarif ediyor. Ardından Ayaş–Beypazarı yoluna çıkılarak ilçeye doğru yolculuğun sürdürülmesini öneriyor. Siz yol planınızı hazırlarken bu yer adlarını sırayla not edebilirsiniz.
Beypazarı adının kökeni, Osmanlı dönemindeki Beğ Bazarı adlandırmasıyla ilişkilendiriliyor. Bu adlandırmanın arkasında sipahi beyleri ve ilçenin yoğun ticaret hayatı bulunuyor. Dolayısıyla ilçenin adını, tarihî çarşıdan bağımsız düşünmemek geziye anlam katıyor. Çarşıyı gezerken Beğ Bazarı adını hatırlamak, ticaret geçmişine odaklanmanızı sağlayabilir.
Beypazarı, Selçuklu döneminde İstanbul ile Bağdat arasındaki ticaret güzergâhının merkezleri arasındaydı. Osmanlı döneminde ise tiftikten üretilen sof kumaşının başlıca Anadolu ticaret merkezlerindendi. Siz bugünkü sokaklara bakarken bu farklı ticaret dönemlerini birlikte düşünebilirsiniz. Böylece evlerin çevresindeki ticaret merkezini, gezinizin tarihsel başlangıç noktası yapabilirsiniz.
Beypazarı’nın tarihî evlerinde hangi ayrıntılara bakmalı?
Beypazarı’nın geleneksel evleri, tarihî ticaret merkezinin çevresinde gelişen dokuyu oluşturuyor. Bu evler ağırlıkla 19. yüzyıl ile 20. yüzyılın başlarında inşa edildi. Beypazarı Belediyesinin tanıtımında, ilçede yaklaşık 3.500 tarihî ev bulunduğu belirtiliyor. Bu sayıyı, belediyenin verdiği yaklaşık değer olarak okumak gerekiyor.
Evleri incelerken önce zemin kat ile üst katların malzemelerini karşılaştırın. Geleneksel yapılarda zemin katlar moloz taştan, üst katlar ahşap iskeletten yapılıyor. Üst katların dolgusunda ise ahşap ya da kerpiç malzeme kullanılıyor. Siz cepheye bakarken bu kat ayrımını gözlemlemeyi geziye ekleyebilirsiniz.
Cephelerde kullanılan kırık beyaz renkli yöresel sıva, tatlı sıva adıyla anılıyor. Bu nedenle Beypazarı evlerini anlatırken yalnızca ahşap malzemeden söz etmek yetersiz kalıyor. Taş zemin, ahşap iskelet ve tatlı sıva birlikte değerlendirilmesi gereken ayrıntılar. Fotoğraf çekerken bütün cepheyi ve kat geçişlerini ayrı ayrı inceleyebilirsiniz.
İlçede tarihî evleri korumaya yönelik restorasyon hamlesi, 2000’li yılların başında başladı. Bu çalışmalar, evlerle birlikte Beypazarı’nın tarihî kent dokusunun korunmasını da hedefledi. Restore edilen tarihî evlerin bir bölümü, otel ve restoran olarak kullanılıyor. Siz yemek veya konaklama planınızı yaparken bu yapı türünü de değerlendirebilirsiniz.
Beypazarı Tarihi Kenti, 14 Nisan 2020’de UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi’ne alındı. Kayıt, kültürel mirasın iii numaralı kriteri kapsamında gerçekleştirilen bir değerlendirmeye dayanıyor. Buradaki statünün adı, özellikle UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi olarak belirtiliyor. Gezinizi anlatırken ya da paylaşırken bu tam adlandırmayı kullanabilirsiniz.
Beypazarı gezilecek yerler: çarşıdan İnözü Vadisi’ne
Geziye tarihî çarşıdan başlayıp ardından evlere yönelen bir sıra oluşturabilirsiniz. Çarşı, 1849 yangınından sonra ebniye düzenlemelerine uygun ızgara planla yeniden kuruldu. Sokak düzenine bakmak, bu yeniden kuruluşu düşünmek için somut bir başlangıç. Siz burada alışveriş kadar sokakların birbirleriyle ilişkisine de dikkat edebilirsiniz.
Kurşunlu Camii, Beypazarı’ndaki tarihî yapılara ilgi duyanların değerlendirebileceği duraklar arasında bulunuyor. Yapının kapı kitabesi 1684 tarihini taşıyor ve yapı daha sonra onarım geçirdi. Cami, 1882 yangınının ardından onarılarak tarihindeki farklı dönemlerden izler taşıdı. Kapı kitabesindeki tarihi, yapının bütün geçmişini açıklayan tek bilgi gibi değerlendirmeyin.
Boğazkesen Kümbeti, 13. yüzyıldan kalan bir Selçuklu dönemi eseri olarak tanıtılıyor. Bu yapı, geziyi geleneksel evlerin inşa döneminden daha geriye taşıyor. Ağırlıkla 19. yüzyıl ile 20. yüzyılın başlarına tarihlenen evlerle kümbeti aynı tarihsel çerçeveye yerleştirmeyin. Beypazarı’nı anlatırken yapıların dönemlerini ayrı ayrı belirtmek daha açıklayıcı olacaktır.
Beypazarı Tarih ve Kültür Evi’nde ilçenin geçmişine ilişkin belgeler sergileniyor. Antika eşyalar ve kıymetli madenler de bu sergilenen malzemeler arasında bulunuyor. Siz sokakta gördüğünüz kent dokusunun ardından bu belge ve eşyalara yönelebilirsiniz. Böylece mimari gözlemlerinizi, ilçenin geçmişini anlatan farklı malzemelerle birlikte değerlendirebilirsiniz.
Yaşayan Müze, kültür bilimci Sema Demir tarafından 23 Nisan 2007’de kuruldu. Müze durağını, Beypazarı Tarih ve Kültür Evi ile birlikte gezi listenize ekleyebilirsiniz. Bu iki adı ayrı ayrı kaydetmek, durakları birbirine karıştırmamanızı sağlar.
İnözü Vadisi ise Beypazarı’nın kuzeyinde yer alan bir başka gezi durağıdır. Vadi tabanındaki bağlar, meyve bahçeleri ve bağ evleri geleneksel bağ yaşamını yansıtıyor. Tarihî çarşıdan sonra burada bağ evlerine ve bahçelere odaklanan bir gezi düşünebilirsiniz. Beypazarı’nı yalnızca çarşıdaki yapılardan ibaret görmemek için vadeyi de değerlendirin.
Beypazarı’nda ne yenir, havucu ve kurusu nasıl tanınır?
Beypazarı’nda yetiştirilen kum havucu, hem sebze hem işlenmiş yiyecek olarak değerlendiriliyor. Havuç suyu ve havuç lokumu, bu havucun kullanıldığı ürünler arasında bulunuyor. Siz havuç alışverişini planlarken bu farklı tüketim biçimlerini birlikte düşünebilirsiniz. Evde yemek hazırlamak isteyenlerle lokum almak isteyenlerin tercihleri böylece ayrılabilir.
Beypazarı kurusu, 173 tescil numarasıyla mahreç işareti korumasına sahip yöresel bir yiyecektir. Kültür Portalı’ndaki tarifte un, tereyağı, süt, maya, tarçın ve tuz bulunuyor. Tarifteki malzemeleri öğrenmek, evde hazırlamayı düşünenler için somut bir başlangıç sağlar. Özellikle tarçını, Beypazarı kurusunun bu tarifindeki malzemeler arasında not edebilirsiniz.
Kuru ortamda uygun koşullarda saklanan Beypazarı kurusu, yaklaşık bir yıl dayanabiliyor. Buradaki süre, saklama koşullarından bağımsız ve kesin bir dayanıklılık sözü değildir. Siz evdeki çay molanız için alırken kuru saklama koşulunu aklınızda tutabilirsiniz. Böylece gezi sırasında aldığınız yiyeceği gündelik tüketiminize daha bilinçli biçimde katabilirsiniz.
Beypazarı mutfağında göveç, dolma, baklava ve höşmerim tanınan yöresel lezzetler arasındadır. Öğün planınızı bu yemek ve tatlı adları üzerinden hazırlamayı düşünebilirsiniz. Havuç lokumu ile höşmerimi ayrı başlıklar olarak not etmek de işe yarayabilir. İlçenin mutfağını keşfederken tek bir yiyecekle sınırlı kalmanız gerekmiyor.
Alışverişte yiyeceklerin yanında Beypazarı’nın geleneksel el sanatlarına da yer ayırabilirsiniz. Altın ve gümüş telkâri, dövme bakırcılık ve ipekli el dokumacılığı bunlar arasındadır. Semercilik ve saraçlık da ilçenin geleneksel el sanatları arasında sayılıyor. Siz hatıra seçerken yiyeceklerle bu el sanatı türlerini birlikte değerlendirebilirsiniz.
Kısa kronoloji
Beypazarı’nın tarihini izlerken farklı yapıların tarihlerini ayrı tutmak gezinizi daha anlaşılır kılar. Aşağıdaki sıralama, Boğazkesen Kümbeti’nden UNESCO kaydına uzanan temel dönemeçleri birlikte gösteriyor.
- 13. yüzyıl Selçuklu döneminden kalan Boğazkesen Kümbeti bu yüzyıla tarihlenen bir eserdir.
- 1684 Kurşunlu Camii’nin kapı kitabesinde yer alan tarih bu yıldır.
- 1849 Tarihî çarşı, yangının ardından ebniye düzenlemelerine uygun ızgara planla yeniden kuruldu.
- 1882 Kurşunlu Camii, bu yılki yangının ardından onarıldı.
- 19. yüzyıl–20. yüzyıl başı Tarihî ticaret merkezini çevreleyen geleneksel evlerin çoğu bu dönemde inşa edildi.
- 2000’li yılların başı Tarihî evleri ve kent dokusunu korumaya yönelik restorasyon hamlesi başladı.
- 23 Nisan 2007 Beypazarı Yaşayan Müze, kültür bilimci Sema Demir tarafından kuruldu.
- 14 Nisan 2020 Beypazarı Tarihi Kenti, UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi’ne bu tarihte alındı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Beypazarı evlerinin bazılarında, çatıda yükselen guşgana bölümüne mutfaktan çıkan ayrı merdivenle ulaşılıyor. Bu ayrıntı, evleri yalnızca dış cepheleri üzerinden değerlendirmemek gerektiğini hatırlatıyor. Siz guşgana adını, mutfakla bağlantısı bulunan bu bölümle birlikte hatırlayabilirsiniz.
Evlerde merdivenin üstünü kapatan kapağa, Beypazarı’nda kullanılan yerel adlandırmayla mamrak deniyor. Guşgana ve mamrak, aynı mimari unsurun farklı isimleri olarak kullanılmıyor. Biri çatıda yükselen bölümü, diğeri ise merdiven üzerindeki kapağı anlatıyor. Bu kelimeleri ayrı kaydetmek, Beypazarı evlerine ilişkin anlatımları takip etmeyi kolaylaştırabilir.
Çandı adı, ahşap iskeleti kurulmuş fakat bazı işleri tamamlanmamış konut bölümlerini tanımlıyor. Bu bölümlerde kapı, pencere ve sıvalar tamamlanmadan bırakılmış durumda bulunuyor. Siz çandı sözcüğünü duyduğunuzda, yapının tamamlanma durumuyla bağlantısını böylece kurabilirsiniz.
Beypazarı kurusunun ilk fırınlama sonrasındaki hâli, yörede yaşkuru adıyla anılıyor. Bu ad, henüz ikinci kez kurutulmamış olan ürünü tarif ediyor. Yaşkuru sözcüğünü, Beypazarı kurusunun hazırlanma aşamalarıyla birlikte hatırlamanız bu ayrımı kolaylaştırır.
Sık sorulan sorular
Beypazarı nerede ve Ankara’ya ne kadar uzaklıkta?
Beypazarı, İç Anadolu Bölgesi’nde Ankara iline bağlı bir ilçedir. Ankara kent merkezinin yaklaşık 100 kilometre kuzeybatısında yer alır.
Beypazarı evleri hangi dönemden kalma?
Tarihî ticaret merkezini çevreleyen geleneksel evler, ağırlıkla 19. yüzyılda ve 20. yüzyıl başında yapılmıştır. Belediyenin tanıtımına göre ilçede yaklaşık 3.500 tarihî ev bulunur.
Beypazarı kurusu nasıl saklanır ve ne kadar dayanır?
Beypazarı kurusu, kuru ortamda ve uygun koşullarda saklandığında yaklaşık bir yıl dayanabilir. Kültür Portalı’ndaki tarifinde un, tereyağı, süt, maya, tarçın ve tuz kullanılır.
Beypazarı UNESCO Dünya Miras Listesi’nde mi?
Beypazarı Tarihi Kenti, 14 Nisan 2020’de UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi’ne alındı. Kayıt, kültürel mirasın iii numaralı kriteri kapsamında yapıldı.
Kaynaklar
- Vikipedi — Beypazarı tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Beypazarı en.wikipedia.org
- UNESCO Dünya Miras Merkezi — Historic Town of Beypazarı whc.unesco.org
- Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Beypazarı Tarihi Kenti kvmgm.ktb.gov.tr
- Beypazarı Belediyesi — Beypazarı Evleri beypazari.bel.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — The Timber Houses of Beypazarı ktb.gov.tr
- Ankara İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Beypazarı ankara.ktb.gov.tr
- Kalkınma Kütüphanesi — Beypazarı Yaşayan Müze kalkinmakutuphanesi.gov.tr
- Kültür Portalı — Beypazarı Havucu ve Havuçlu Lokumu kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Beypazarı Kurusu Coğrafi İşareti kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Beypazarı Kurusu Tarifi kulturportali.gov.tr
- Ankara Üniversitesi Beypazarı Meslek Yüksekokulu — Ulaşım ve Harita beypazarimyo.ankara.edu.tr
Görsel: Tarihi Beypazarı Konakları 2.jpg — KayaZaKi, CC BY 2.5
