280 نقش غار فونت ماژور (Font Major Mağarası) دیده نشدند، چون تشخیص خطوط کم‌عمق آن‌ها روی سطوح سنگی ناهموار و پوشیده از یادگاریهای جدید دشوار بود. پژوهشگران نیز دیوارههای کنگلومرایی غار را برای هنر پارینهسنگی نامناسب میدانستند. در همین حال، بازدیدکنندگان از کنار حکاکی‌هایی می‌گذشتند که در لایه‌های نرم‌تر میان سنگ‌های سخت‌تر ایجاد شده بود.
معما اینجاست که این دالان‌ها از سال 1993 بخشی از مسیر گردشگری بودند. پس از بازگشایی راه ورود در سال 1957، هزاران بازدیدکننده از کنار دیوارههای حکاکی‌شده گذشتند. اگر شما تاریخچهٔ غار را دنبال کنید، پاسخ را در کنار هم قرارگرفتن چند عامل می‌یابید: سطوح شکننده، نقشهای روی‌هم‌افتاده و یک پیش‌فرض دربارهٔ محل‌هایی که هنر پیشاتاریخی می‌توانسته در آن‌ها باقی بماند.
حکاکیهای فونت ماژور کجا هستند؟
غار فونت ماژور در لاسپلوگا د فرانکولی، در استان تاراگونا، در کاتالونیای اسپانیا قرار دارد. حکاکی‌ها در دالان‌های گاتونرس د کال پایتس، در فاصلهٔ حدود 250 متری ورودی فعلی هستند. موقعیت آن‌ها اهمیت دارد، چون بازدیدکنندگان پیش‌تر وارد این دالان‌ها شده بودند. این‌ها اتاقک‌هایی نبودند که تازه هنگام کشف حکاکی‌ها برای نخستین بار به آن‌ها دست یافته باشند.
شهرداری در ژانویهٔ 1957 ورودی اصلی مسدودشده را پاک‌سازی کرد و دوباره امکان ورود پیاده را فراهم ساخت. غار در سال 1993 به یک جاذبهٔ موزه‌ای تبدیل شد. دالان‌های دارای حکاکی نیز به «مسیر ماجراجویی» پیوستند که همان سال راه‌اندازی شد. بنابراین، ورود گردشگران پیش از شناسایی نقشهای پیشاتاریخی آغاز شده بود.
ژوزپ ماریا ورژس بوش، پژوهشگر IPHES، در 30 اکتبر 2019 متوجه حکاکی‌ها شد. پژوهش سال 2026، به دست پژوهشگران IPHES-CERCA و دانشگاه روویرا ای ویرژیلی، تعداد 280 نقش گرافیکی را ثبت کرده است. در میان آن‌ها 55 تصویر جانوری وجود دارد. این تفاوت مهم است: عدد کل در عنوان به نقش‌ها اشاره دارد، نه به 280 جانور قابل‌شناسایی.
سنگ چگونه به پنهان‌ماندن حکاکی‌ها کمک کرد؟
دیوارههای فونت ماژور ساختار کنگلومرایی ناهمواری دارند. پژوهشگران این سطح را برای هنر پارینهسنگی نامساعد میدانستند. بااین‌حال، حکاکی‌ها در لایه‌های نرم مارن، میان کنگلومرای سخت، ایجاد شده بودند. در دل همان سنگی که نامناسب ارزیابی شده بود، سطوحی وجود داشت که می‌شد روی آن‌ها کار کرد.
اندازه‌گیری‌های سه‌بعدی نشان داد بیشتر شیارهای حکشده کمعمقاند و پهنای آن‌ها بین 3 تا 7 میلی‌متر است. پهنا را نباید با عمق اشتباه گرفت. این اندازه‌ها شیارهایی پهن اما کم‌عمق را توصیف می‌کنند. همین ویژگی کمک می‌کند بفهمیم چرا تشخیص یک خط حکشده از سطح ناهموار اطراف آن دشوار بوده است.
اگر شما تا به حال تلاش کرده باشید یک خراش کم‌رنگ را روی سطح فرسودهٔ یکی از وسایل خانه ببینید، درک این موضوع آسان است. در فونت ماژور باید نشانه‌های کم‌عمق را از میان عوارض نامنظم سنگ و نوشته‌های متأخر تشخیص می‌دادند. عبور از نزدیکی دیوار لزوماً به معنای تشخیص یک نقش پیشاتاریخی نبود.
ویژگی‌های طبیعی نیز تفسیر نقش‌ها را پیچیده می‌کنند. در بخش پنجم، لبهٔ یک لایهٔ کنگلومرا مانند خط زمین زیر تصویر یک اسب دیده می‌شود. پژوهشگران احتمال می‌دهند ترک‌های طبیعی عمداً در ترکیب‌بندی نقش‌ها به کار گرفته شده باشند. بااین‌حال، اذعان دارند که این تفسیر را نمی‌توان به‌طور قطعی ثابت کرد.
بازدیدکنندگان چه چیزهایی روی دیوارها به جا گذاشتند؟
پس از سال 1957، هزاران نفر از کنار سطوح حکاکی‌شده گذشتند. بعضی‌ها نام و تاریخ را روی نقشهای پیشاتاریخی کندند. به این ترتیب، یادگاریهای جدید لایهٔ دیگری از نشانه‌ها را به دیوارهایی افزودند که شیارهای باستانی‌شان از ابتدا هم کم‌عمق بود. این کار به تصاویری هم آسیب زد که پژوهشگران بعدها برای شناسایی‌شان تلاش کردند.
معرفی رسمی غار نمونه‌ای مشخص ارائه می‌کند: دو نقش چهارپا که روی هم افتاده‌اند، بر اثر تماس دست بازدیدکنندگان و یادگاری‌نویسی، سرهای خود را از دست داده‌اند. این موضوع فراتر از یک هشدار کلی دربارهٔ میراث شکننده است. بخش‌هایی از نقشهای قابل‌شناسایی همین حالا از سطح حکاکی‌شده پاک شده‌اند.
دالان دارای حکاکی اکنون به روی بازدیدکنندگان بسته است، چون حتی کوچک‌ترین تماس می‌تواند به آن آسیب بزند. اگر شما برای دیدن هنر پیشاتاریخی برنامهٔ بازدید می‌ریزید، باید از این محدودیت آگاه باشید. حضور پیشین این دالان‌ها در مسیر ماجراجویی به این معنا نیست که سطوح حکاکی‌شده امروز هم در دسترس‌اند.
پژوهشگران در میان 280 نقش چه یافتند؟
جانوران ثبت‌شده شامل اسب‌ها، گوزن‌ها، گاوسانان، بزسانان و یک خرس هستند. فونت ماژور با 55 تصویر جانوری، پس از آردالس و لا پیله‌تا، در جایگاه سوم پهنهٔ مدیترانه‌ای شبه‌جزیرهٔ ایبری قرار می‌گیرد. اهمیت آن تا حدی به شمار نقشهای جانوری شناسایی‌شده در میان مجموعهٔ بزرگ‌تر نقش‌ها برمی‌گردد.
تصویر خرس جزئیاتی به‌ویژه مشخص دارد. گوش‌هایش از روبه‌رو نمایش داده شده‌اند و دهانش کمی باز است. چنین ویژگی‌هایی چیزی دقیق‌تر از یک شیار منفرد در اختیار پژوهشگران می‌گذارد. همچنین نشان می‌دهد چرا فهرست جانوران، فراتر از عدد کل 280 نقش، ارزش توجه دارد.
همهٔ جانوران را نمی‌توان با اطمینان شناسایی کرد. از میان 55 نقش جانوری، 30 درصد از نظر رده‌بندی جانوری قابل‌تعیین نبودند. 15 درصد دیگر نیز میان دو گروه جانوری احتمالی طبقه‌بندی شدند. هر روایتی از این کشف باید در کنار اسب‌ها، گوزن‌ها و خرس قابل‌شناسایی، این ابهام‌ها را هم بیان کند.
پیش از کشف سال 2019، در کاتالونیا فقط دو تصویر غاری منتسب به دورهٔ پارینهسنگی شناخته شده بود. منشأ یکی از آن‌ها نامشخص تلقی می‌شد. بنابراین، فونت ماژور شواهد شناخته‌شدهٔ هنر غاری منطقه را به‌طور چشمگیری گسترش داد. بااین‌حال، تک‌تک نقش‌ها و تاریخ آن‌ها همچنان به تفسیر دقیق نیاز دارند.
قدمت حکاکی‌ها چقدر است؟
برای حکاکی‌ها تاریخی پیش از دورهٔ ماگدالنی پیشنهاد شده است. این همچنان یک تفسیر است. تاریخ‌گذاری مستقیم در دست نیست و نمی‌توان وجود حکاکیهای ماگدالنی یا متأخرتر را رد کرد. بنابراین، دورهٔ پیشنهادی را باید از قدمتی که با اندازه‌گیری معتبر تعیین شده باشد، جدا نگه داشت.
شما نباید عدد کل 280 نقش را نشانهٔ یک رویداد واحد با تاریخ‌گذاری مستقیم بدانید. شواهد ثابت نمی‌کند که همهٔ حکاکی‌ها به یک دوره تعلق دارند. تعیین یک قدمت قطعی برای کل مجموعه، گاه‌شناسی نامطمئن را به قطعیتی تبدیل می‌کند که پژوهش از آن پشتیبانی نمی‌کند.
شمارش نقش‌ها هم دقت می‌خواهد. صفحهٔ رسمی غار به حدود 300 نقش اشاره دارد، درحالی‌که پژوهش سال 2026 در نشریهٔ Antiquity تعداد 280 نقش را ثبت کرده است. برای پاسخ به پرسش دربارهٔ فهرست منتشرشده، عدد مرتبط 280 است. هیچ‌یک از این دو عدد به این معنا نیست که همهٔ نشانه‌ها تصویر جانوران قابل‌شناسایی هستند.
خط زمانی
- پیش از دورهٔ ماگدالنی: تاریخ پیشنهادی برای حکاکی‌ها، بدون تأیید از راه تاریخ‌گذاری مستقیم؛ وجود حکاکیهای ماگدالنی یا متأخرتر را نمی‌توان رد کرد.
- 1199: یک کتیبهٔ تاریخ‌دار، ورود به یکی از دالان‌های داخلی را ثبت می‌کند.
- 1853: غار بار دیگر از راه چاه پو دل پایتس در حیاط یک خانه قابل‌دسترسی شد.
- ژانویهٔ 1957: شهرداری ورودی اصلی مسدودشده را پاک‌سازی و بازگشایی کرد.
- 1993: غار به یک جاذبهٔ موزه‌ای تبدیل شد و مسیر ماجراجویی آغاز به کار کرد.
- 30 اکتبر 2019: ژوزپ ماریا ورژس بوش حکاکیهای پیشاتاریخی را شناسایی کرد.
- اوایل 2020: متخصصان ثبت و مستندسازی حکاکی‌ها با فناوری سه‌بعدی را آغاز کردند.
- 5 نوامبر 2026: پژوهش ژوزپ ماریا ورژس بوش و میریام سالاس-آلتس در نشریهٔ Antiquity، تعداد 280 نقش، از جمله 55 تصویر جانوری را ثبت کرد.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
کتیبهٔ مورخ 1199 نشان می‌دهد مردم قرن‌ها پیش از کشف دوبارهٔ غار در سال 1853، درون دالان‌ها حضور داشته‌اند. این تاریخ‌ها به دوره‌های متفاوت دسترسی اشاره دارند. کتیبهٔ قدیمی‌تر مانع از آن می‌شود که کشف دوبارهٔ متأخر را نخستین ورود ثبت‌شدهٔ انسان به بخش داخلی غار بدانیم.
مسیر سال 1853 از چاه پو دل پایتس در حیاط یک خانه می‌گذشت. ورودی فعلی داستان دسترسی دیگری دارد: شهرداری در ژانویهٔ 1957 موانع آن را برطرف کرد. جدا نگه‌داشتن این مسیرها کمک می‌کند بفهمیم چگونه پیش از بازگشایی ورودی اصلی هم امکان ورود به غار وجود داشته است.
مستندسازی در اوایل 2020، با مشارکت متخصصان ادارهٔ فرهنگ کاتالونیا و پژوهشگران IPHES، آغاز شد. آن‌ها برای ثبت حکاکیهای شکننده از فناوری سه‌بعدی استفاده کردند. اندازه‌گیری‌های سه‌بعدی نشان داد بیشتر شیارها کمعمقاند و بین 3 تا 7 میلی‌متر پهنا دارند.
یک مطالعهٔ مقدماتی ریخت‌سنجی هندسی که در سال 2026 معرفی شد، مدل‌های سه‌بعدی با وضوح بالای ده حکاکی را بررسی کرد. این حکاکی‌ها از پنل دوم در بخش دوم انتخاب شده بودند. نتیجهٔ آن محدودیت مهمی را روشن می‌کند: شکل شیار به‌تنهایی نمی‌توانست مستقیماً ابزار به‌کاررفته یا فرد ایجادکنندهٔ یک نشانه را مشخص کند.
پرسش‌های متداول
چرا بازدیدکنندگان متوجه حکاکیهای فونت ماژور نشدند؟
شیارهای کم‌عمق، سطوح کنگلومرایی ناهموار و یادگاریهای جدید، تشخیص نقش‌ها را دشوار کرده بود. پژوهشگران هم غار را برای هنر پارینهسنگی نامناسب میدانستند. در واقع، حکاکی‌ها در لایه‌های نرم‌تر مارن، میان کنگلومرای سخت‌تر، ایجاد شده بودند.
چه کسی حکاکیهای پیشاتاریخی را کشف کرد؟
ژوزپ ماریا ورژس بوش، پژوهشگر IPHES، در 30 اکتبر 2019 آن‌ها را شناسایی کرد. متخصصان ادارهٔ فرهنگ کاتالونیا و IPHES در اوایل 2020 مستندسازی سه‌بعدی را آغاز کردند.
آیا هر 280 نقش، تصویر جانوران است؟
خیر. فهرست سال 2026 شامل 280 نقش گرافیکی است که 55 مورد آن تصویر جانوران است. جانوران شناسایی‌شده شامل اسب‌ها، گوزن‌ها، گاوسانان، بزسانان و یک خرس هستند. هویت برخی نقشهای جانوری همچنان نامشخص است.
آیا می‌توان از دالان‌های دارای حکاکی بازدید کرد؟
دالان دارای حکاکی در حال حاضر بسته است، چون تماس جزئی می‌تواند به سطوح آن آسیب بزند. تماس دست بازدیدکنندگان و یادگاری‌نویسی پیش‌تر سرهای دو نقش چهارپای روی‌هم‌افتاده را پاک کرده است؛ نقش‌هایی که در صفحهٔ رسمی غار توصیف شده‌اند.
منابع
- IPHES-CERCA — غار فونت ماژور نقشهٔ سنتی هنر پارینهسنگی اروپا را به چالش می‌کشد comunicacio.iphes.cat
- Antiquity — پرکردن خلأها doi.org
- Coves de l’Espluga — پرستشگاه پارینهسنگی covesdelespluga.info
- Coves de l’Espluga — یک مقالهٔ علمی داده‌های تازه‌ای دربارهٔ حکاکیهای پیشاتاریخی غار فونت ماژور ارائه می‌کند covesdelespluga.info
FAQ
چرا بازدیدکنندگان متوجه حکاکیهای فونت ماژور نشدند؟
بیشتر شیارهای حکشده کمعمقاند و دیوارههای کنگلومرایی غار ناهموار است. یادگاریهای جدید روی نقشهای پیشاتاریخی افتاده بود. پژوهشگران هم این سنگ را برای هنر پارینهسنگی نامناسب میدانستند.
چه کسی حکاکیهای پیشاتاریخی را کشف کرد؟
ژوزپ ماریا ورژس بوش، پژوهشگر IPHES، در 30 اکتبر 2019 این حکاکی‌ها را شناسایی کرد.
آیا هر 280 نقش، تصویر جانوران است؟
خیر. پژوهش سال 2026، تعداد 280 نقش گرافیکی را ثبت کرده که 55 مورد آن تصویر جانوران است. جانوران شناسایی‌شده شامل اسب‌ها، گوزن‌ها، گاوسانان، بزسانان و یک خرس هستند.
آیا می‌توان از دالان‌های دارای حکاکی بازدید کرد؟
دالان دارای حکاکی در حال حاضر به روی بازدیدکنندگان بسته است، چون حتی تماس جزئی هم می‌تواند به سطوح شکنندهٔ آن آسیب بزند.
Image: Coves de l'Espluga de Francolí – 54862532918.jpg — Jorge Franganillo, CC BY 4.0
