Font Major’da binlerce ziyaretçi, 1957 sonrasında tarihöncesi kazımaların bulunduğu duvarların önünden geçti. Sığ çizgiler, düzensiz kaya, modern grafitiler ve mağaranın sanata elverişsiz sayılması, kazımaların tanınmasını güçleştirdi. Siz bu yazıda, 2026 çalışmasındaki 280 motifin neden uzun süre fark edilmediğini öğreneceksiniz. IPHES-CERCA
Kazımalar, günümüzdeki girişten yaklaşık 250 metre içerideki Gatoneres de Cal Palletes galerilerinde bulunuyor. Üstelik bu galeriler, 1993’te başlatılan Adventure Route adlı turistik güzergâha da katılmıştı. Keşfin hikâyesi, kaya yüzeyinden ziyaretçi izlerine, hayvan figürlerinden yaş tartışmasına uzanıyor. Antiquity, IPHES-CERCA
Turistler kazımaların önünden geçerken neden fark etmedi?
Font Major, İspanya’nın Katalonya bölgesinde, Tarragona iline bağlı L’Espluga de Francolí yerleşiminde bulunuyor. Ancak kazımaların yer aldığı Gatoneres de Cal Palletes galerileri uzun süre tarihöncesi sanatla ilişkilendirilmedi. Araştırmacılar, düzensiz konglomera duvarlarını Paleolitik sanat için elverişsiz kabul etmişti. Böylece kaya hakkındaki değerlendirme, duvardaki çizgilerin yorumlanmasında etkili bir varsayıma dönüştü. Wikipedia, IPHES-CERCA
Kazımaların çoğu, üç boyutlu ölçümlere göre sığ ve 3–7 milimetre genişliğindeydi. Buradaki ölçü, çizginin kaya içine ilerlediği derinliği değil, oluğun genişliğini anlatıyor. Figürler, sert konglomeranın arasına giren yumuşak marn katmanlarına işlenmişti. Düzensiz yüzeyle sığ izlerin birlikteliği, kazımaların tanınmasını güçleştiren fiziksel koşulları oluşturuyordu. Antiquity
Gündelik hayattan bir benzetmeyle, siz çizikli bir yüzeyde anlamlı şekli hemen seçemeyebilirsiniz. Font Major’da bu okuma güçlüğüne, tarihöncesi figürlerin üzerine kazınan isimler ve tarihler eklenmişti. Modern grafitiler, aynı duvarı farklı zamanlarda bırakılmış izlerin buluştuğu bir yüzeye dönüştürdü. Dolayısıyla ziyaretçilerin karşısındaki çizgileri görmekle, tarihöncesi figürleri tanımak aynı şey değildi. IPHES-CERCA
1957 sonrasında duvarların önünden binlerce kişinin geçmesi, kazımaların tanındığı anlamına gelmiyor. Mağaranın turistik kullanımıyla, tarihöncesi sanatın bilimsel olarak fark edilmesi farklı tarihlerde gerçekleşti. Josep Maria Vergès Bosch, kazımaları ancak 30 Ekim 2019’da fark etti. Bu tarih, galerilerin Adventure Route güzergâhına katılmasından sonraki döneme denk geliyor. IPHES-CERCA, Coves de l’Espluga, Antiquity
280 motifin içinde hangi hayvanlar bulunuyor?
IPHES-CERCA ve Rovira i Virgili Üniversitesi araştırmacılarının 2026 çalışması, 280 grafik motif belgeledi. Bunların içinde 55 hayvan tasviri bulunması, toplam sayının nasıl okunacağını belirliyor. Başka bir ifadeyle, 280 motifin tamamını hayvan resmi olarak düşünmemek gerekiyor. IPHES-CERCA, Coves de l’Espluga
Tanımlanan hayvanlar arasında atlar, geyikler, sığırgiller, keçigiller ve bir ayı bulunuyor. Ancak araştırmacılar, bütün hayvan figürlerini aynı kesinlikle belirli gruplara yerleştiremedi. Toplam 55 hayvan figürünün yüzde 30’u taksonomik olarak belirlenemedi. Yüzde 15’i ise iki olası hayvan grubu arasında sınıflandırıldı. IPHES-CERCA, Antiquity
Bu oranlar, siz bir figüre bakarken tanımlama sınırını da hesaba katmanızı sağlıyor. At veya geyik olarak tanımlanan örnekler, bütün topluluğun aynı açıklıkta olduğu anlamına gelmiyor. Font Major’daki 55 hayvanın sınıflandırması, kesin tanımlarla belirsiz örnekleri birlikte içeriyor. Bu nedenle hayvan listesini, her çizginin çözüldüğü eksiksiz bir katalog saymamak gerekiyor. Antiquity
Font Major, 55 hayvan tasviriyle İberya’nın Akdeniz cephesinde üçüncü sırada yer alıyor. Bu sıralamada mağaranın önünde Ardales ve La Pileta mağaraları bulunuyor. Karşılaştırmanın ölçütü hayvan tasvirlerinin sayısı; bütün grafik motiflerin toplamı değil. Dolayısıyla 280 motif ile 55 hayvan sayısı, farklı karşılaştırmalarda kullanılıyor. IPHES-CERCA
2019 keşfinden önce Katalonya’da Paleolitik’e atfedilen yalnızca iki mağara tasviri biliniyordu. Üstelik bu iki tasvirden birinin kökeni de belirsiz kabul ediliyordu. Font Major’daki topluluk, bölgedeki bilinen örneklerin sayısal görünümünü bu nedenle değiştirdi. Katalonya hakkındaki değerlendirmeyi değiştiren nokta, belgelenen 55 hayvanın oluşturduğu somut karşılaştırmaydı. IPHES-CERCA
Kazımalar kaç yıllık ve araştırmalar neyi gösterebiliyor?
Kazımalar için Magdalenien öncesine tarihlendirme öneriliyor. Ancak bu öneri, kazımaların doğrudan tarihlendirilmesiyle kesinleşmiş bir sonuç olarak sunulmuyor. Araştırmacılar, Magdalenien dönemine veya daha sonraya ait kazımaların da dışlanamadığını belirtiyor. Dolayısıyla bütün motiflere tek ve kesin bir yaş vermek mümkün görünmüyor. Antiquity
Siz Font Major için verilen yaş bilgilerini okurken bu ayrımı gözetebilirsiniz. Magdalenien öncesi tarihlendirme bir yorumdur. Bunun bütün 280 motifin aynı dönemde yapıldığını gösterdiği sonucu çıkarılamaz. Burada önerilen dönemle, doğrudan ölçülmüş tarih arasındaki fark belirleyici kalıyor. Antiquity
2020 başında Katalonya Kültür Departmanı uzmanları ve IPHES araştırmacıları üç boyutlu belgelemeye başladı. Bu çalışmalar, kazımaların yüzey özelliklerini kaydetmek için üç boyutlu teknolojiyi kullanıyordu. Josep Maria Vergès Bosch ile Míriam Salas-Altès’in kapsamlı incelemesi, 5 Kasım 2026’da Antiquity’de yayımlandı. Çalışma, 280 motif ve 55 hayvan tasvirini aynı belgelenmiş topluluk içinde değerlendirdi. Coves de l’Espluga, IPHES-CERCA
2026’da duyurulan geometrik morfometri pilot çalışması ise daha dar bir örnekleme odaklandı. İkinci sektörün ikinci panelindeki on kazımanın yüksek çözünürlüklü üç boyutlu modelleri incelendi. Araştırma, oluk biçiminden kullanılan aletin veya kazımayı yapan kişinin doğrudan belirlenemediğini bildirdi. Yani ayrıntılı bir yüzey modeli, tek başına kazımayı yapan kişinin kimliğini açıklamıyor. Coves de l’Espluga — Pilot araştırma
Kısa kronoloji
Font Major’ın erişim geçmişi, 2019 keşfinden çok daha eski ziyaret izleri içeriyor. İç galerideki 1199 tarihli yazıt, bu uzun geçmişin somut kanıtları arasında bulunuyor. Aşağıdaki sıra, mağaraya erişimle kazımaların tanınmasının farklı tarihlerde gerçekleştiğini gösteriyor. Antiquity
- Magdalenien öncesi: Kazımalar için önerilen dönemdir. Bu tarihlendirme, doğrudan ölçümle kesinleşmiş bir yaş bilgisi olarak kabul edilmiyor.
- 1199: İç galeride bulunan tarihli yazıt, mağaraya bu tarihte girildiğini gösteriyor.
- 1853: Bir evin avlusundaki Pou del Palletes kuyusundan mağaraya yeniden ulaşıldı.
- Ocak 1957: Belediye, tıkanmış ana girişi temizleyerek mağarayı yeniden yaya erişimine açtı.
- 1993: Mağara müzeleştirildi ve kazımaların bulunduğu galeriler Adventure Route güzergâhına katıldı.
- 30 Ekim 2019: IPHES araştırmacısı Josep Maria Vergès Bosch, tarihöncesi kazımaları fark etti.
- 2020 başı: Katalonya Kültür Departmanı uzmanları ve IPHES araştırmacıları üç boyutlu belgelemeye başladı.
- 5 Kasım 2026: 280 motif ve 55 hayvanı belgeleyen çalışma Antiquity’de yayımlandı.
Kronolojinin erişim bilgileri Antiquity çalışmasına, keşif ve belgeleme tarihleri mağaranın resmî sayfasına dayanıyor. Araştırmanın 5 Kasım 2026 tarihli yayını ise IPHES-CERCA tarafından duyuruluyor.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Font Major’daki ayı tasviri, kulakların ve ağzın çiziliş biçimiyle dikkat çekiyor. Nadir görülen bu figürde kulaklar önden görünüşle, ağız ise hafif açık çizilmiş. Böylece hayvan listesindeki tek bir ad, incelenebilen belirli çizim ayrıntılarına karşılık geliyor. Ayının tanımlanması kadar, hangi özelliklerle betimlendiği de araştırmanın somut bulguları arasında bulunuyor. IPHES-CERCA
Beşinci sektördeki at figüründe konglomera katmanının sınırı, zemin çizgisi olarak görünüyor. Araştırmacılar, doğal çatlakların da kompozisyona bilinçli biçimde katılmış olabileceğini öne sürüyor. Ancak bu yorumu kesin biçimde kanıtlayamadıklarını da aynı çalışmada belirtiyorlar. Dolayısıyla kayadaki sınırın görünmesiyle, çizimi yapanın niyetini bilmek birbirinden ayrılıyor. Antiquity
Mağaranın resmî sayfasındaki iki üst üste dörtayaklı figür, ziyaretçi etkisini doğrudan gösteriyor. Bu figürlerin başları, ziyaretçilerin el teması ve grafitiler yüzünden silinmiş durumda. Buradaki zarar, genel bir aşınma ifadesinden daha somut bir kayba işaret ediyor. Artık görülemeyen bölüm, hayvan figürlerinin başlarını oluşturan tarihöncesi çizgilerden meydana geliyor. Coves de l’Espluga
Sayılar konusunda da farklı sayfaları okurken küçük bir ayrım yapmak gerekiyor. Mağaranın resmî sayfası yaklaşık 300 motiften, 2026 Antiquity çalışması 280 motiften söz ediyor. Bu yazıdaki 280 sayısı, söz konusu çalışmanın belgelediği toplamı ifade ediyor. Yaklaşık tanıtım sayısıyla araştırmanın verdiği toplamı aynı kesinlik düzeyinde okumamak gerekiyor. Coves de l’Espluga, Antiquity
Kazımaların bulunduğu galeri bugün gezilebiliyor mu?
Font Major’daki kazıma galerisi, yüzeylerin kırılganlığı nedeniyle günümüzde ziyarete kapalı tutuluyor. Mağaranın resmî sayfası, yüzeylerin en küçük temasla bile zarar görebildiğini belirtiyor. 1993’te turistik güzergâha katılan galerilerin bugünkü erişim durumu bu nedenle farklı. Siz gezi planlarken, eski Adventure Route bilgisini güncel kazıma ziyareti izni saymamalısınız. Coves de l’Espluga, Antiquity
Üst üste çizilmiş iki dörtayaklının silinen başları, kapatma gerekçesini görünür kılıyor. Yumuşak yüzeylere temas, Font Major’da belirli figür bölümlerinin kaybıyla sonuçlanmış durumda. Günlük hayatta kısa görünen bir el teması, burada korunmuş çizgileri silebiliyor. Galerinin kapalı tutulması, bu kırılgan yüzeylerin bugünkü ziyaret koşulunu belirliyor. Coves de l’Espluga
Sık sorulan sorular
Font Major Mağarası’ndaki kazımalar neden turistlerin gözünden kaçtı?
Sığ kazımalar, düzensiz konglomera yüzeyleri ve modern grafitiler arasında uzun süre tanınmadı. Mağaranın Paleolitik sanat için elverişsiz sayılması da bu gözden kaçışın nedenleri arasındaydı.
280 motifin tamamı hayvan resmi mi?
Hayır; 2026 araştırmasının belgelediği 280 grafik motif, 55 hayvan tasviri içeriyor. Tanımlanan hayvanlar arasında atlar, geyikler, sığırgiller, keçigiller ve bir ayı bulunuyor.
Font Major kazımalarının yaşı kesin olarak biliniyor mu?
Kazımaların önemli bölümü için yaklaşık 19.000 yıldan daha eski bir dönem öneriliyor. Ancak doğrudan tarihleme bulunmadığından Magdalenien dönemine veya sonrasına ait kazımalar dışlanamıyor.
Kazımaların bulunduğu galeri bugün ziyaret edilebiliyor mu?
Font Major’daki kazıma galerisi, yüzeylerin kırılganlığı nedeniyle günümüzde ziyarete kapalı tutuluyor. Mağaranın resmî sayfası, yüzeylerin en küçük temasla bile zarar görebildiğini belirtiyor.
Kaynaklar
- IPHES-CERCA — Cova de la Font Major challenges the traditional map of European Palaeolithic art comunicacio.iphes.cat
- Antiquity — Filling gaps doi.org
- Coves de l’Espluga — Santuari Paleolític covesdelespluga.info
- Coves de l’Espluga — Un article científic aporta noves dades sobre els gravats prehistorics de la Cova de la Font Major covesdelespluga.info
- Wikipedia — L’Espluga de Francolí en.wikipedia.org
Görsel: Coves de l'Espluga de Francolí – 54862532918.jpg — Jorge Franganillo, CC BY 4.0
