ازدواج، برده‌داری و جایگاه اجتماعی به روابط جنسی در روم باستان (Antik Roma) شکل می‌دادند. این عوامل بر اساس جنسیت، شهروندی و آزاد یا برده بودن، انتظارات و حمایت‌های نابرابری برای افراد تعیین می‌کردند. قوانین ازدواج، داشتن وارثان مشروع را تشویق و زنای زن شوهردار را مجازات می‌کردند. برده‌داری نیز افراد را در معرض بهره‌کشی جنسی قرار می‌داد. یکی از آرمان‌های اثرگذار درباره شهروندی مردانه، رفتار جنسی را بر اساس جایگاه شریک و نقش دخول‌کننده شهروند مرد ارزیابی می‌کرد.
یک قانون ازدواج و یک نقاشی اتاق‌خواب، بخش‌های متفاوتی از این نظام را نشان می‌دهند. اگر شما شواهد را از محاکمه‌های زنا تا خانه‌های دارای برده و لوپانار (Lupanar) در پمپئی (Pompeii) دنبال کنید، با پرسشی اساسی روبه‌رو می‌شوید: رفتار چه کسی مجازات در پی داشت و آسیب‌پذیری چه کسی در چارچوب حقوق مالکیت بررسی می‌شد؟ همین تفاوت‌ها توضیح می‌دهند که چرا باید برچسب‌های هویتی امروزی را با احتیاط به کار برد.
شهروندی، جنسیت و آزاد یا برده بودن چگونه هنجارهای جنسی روم را شکل می‌دادند؟
معیارهای رفتار جنسی برای زنان و مردان به‌وضوح متفاوت بود. روایت ربکا فلمینگ (Rebecca Flemming) بر این تفاوت تأکید دارد. شهروندی و آزادی نیز مرزبندی‌های دیگری ایجاد می‌کردند. آرمان غالب مردانگی، روابط شهروند مرد آزاد با مردان را بر اساس جایگاه شریک او و نقش خودش به‌عنوان طرف دخول‌کننده ارزیابی می‌کرد.
در این چارچوب، موقعیت هر یک از طرفین اهمیت اساسی دارد. اگر شما فقط بپرسید شریک یک مرد رومی مرد بوده یا زن، تفاوت‌هایی را نادیده می‌گیرید که در هنجارهای رومی مهم شمرده می‌شدند. آزاد بودن، شهروندی و نقش جنسی تعیین‌شده برای هر فرد بر قضاوت اثر می‌گذاشتند.
قانون لکس اسکانتینیا (Lex Scantinia) با حمایت از مصونیت جنسی مردان آزادزاده مرتبط دانسته می‌شود. دامنه آن هنوز به‌اندازه کافی روشن نیست. بنابراین، نمی‌توان با اطمینان آن را شاهدی دانست بر اینکه حقوق روم هر نوع رابطه جنسی میان مردان را ممنوع کرده بود. حمایتی که به جایگاهی مشخص تعلق داشت، نباید به قاعده‌ای همگانی تعمیم داده شود.
جهان‌های یونانی و رومی نیز یک متن مرجعِ مورد قبول همگان یا یک نظام اخلاقی دینی واحد برای تنظیم روابط جنسی همه افراد نداشتند. بحث انتشارات دانشگاه کمبریج (Cambridge Üniversitesi Yayınları) درباره میل جنسی بر همین نبودِ مرجع واحد تأکید دارد. برای فهم روابط جنسی در روم باید چند چارچوب هم‌پوشان را در نظر گرفت؛ از جمله وضعیت حقوقی، جنسیت و اعتبار اجتماعی.
چه قوانینی بر ازدواج، زنا و کار جنسی حاکم بود؟
ازدواج، رفتار جنسی را به داشتن فرزندانی با نسب مشروع پیوند می‌داد. قانون lex Iulia de maritandis ordinibus آگوستوس (Augustus) در ۱۸ پیش از میلاد، تدابیری برای تشویق شهروندان رومی به ازدواج و داشتن وارثان مشروع مقرر کرد. در ۹ میلادی، قانون lex Papia Poppaea آن قانون‌گذاری را تکمیل و تقویت کرد.
متون حقوقی روم، حداقل سن ازدواج معتبر برای دختر را دوازده سال تعیین می‌کردند. این حداقل، نشان‌دهنده سن معمول ازدواج نیست. بروس فرایر (Bruce Frier) سن ازدواج بیشتر زنان رومی را حدود پانزده تا بیست سال می‌داند. خانواده‌های طبقات بالا ممکن بود برای تحکیم پیوندهای خانوادگی و دودمانی، ازدواج را در سن پایین‌تری ترتیب دهند.
قانون زنا، نابرابری جنسیتی را به‌ویژه آشکار می‌کرد. Adulterium به رابطه جنسی زن شوهردار با مردی غیر از شوهرش گفته می‌شد. پیش از آگوستوس، مجازات‌ها عمدتاً در چارچوب خانواده اعمال می‌شدند. قانون lex Iulia de adulteriis coercendis او در ۱۸ پیش از میلاد، زنا را به موضوع رسیدگی کیفری عمومی تبدیل کرد.
این قانون به شوهر حق کشتن همسرش را نمی‌داد. در شرایطی مشخص، به او اجازه می‌داد شریک مردِ دارای جایگاه اجتماعی پایین را که هنگام رابطه در خانه خودِ شوهر دستگیر شده بود، بکشد. محل وقوع و جایگاه آن مرد در این اجازه تعیین‌کننده بودند. این مجوز، واکنشی بی‌قیدوشرط به زنا نبود.
شوهر همچنین برای طرح اتهام تحت فشار قرار داشت. طبق قانون زنای آگوستوس، اگر او اتهام لازم را درباره زنای همسرش مطرح نمی‌کرد، ممکن بود خود با اتهام lenocinium، یعنی قوادی، روبه‌رو شود. بنابراین، قانون هم واکنش او و هم رفتار همسرش را تنظیم می‌کرد.
کار جنسی وضعیت حقوقی دیگری داشت. عموماً مجاز بود، اما infamia یا بدنامی حقوقی، جایگاه اجتماعی و حقوقی شاغلان آن را پایین می‌آورد. کارگران جنسی از مجازات‌های مقرر برای adulterium و stuprum در قانون زنای آگوستوس مستثنا بودند. بنابراین، مجاز بودن این کار با محرومیت‌های حقوقی و اجتماعی همراه بود.
مالیات بر کار جنسی بخشی از تدابیر مالیاتی کالیگولا (Caligula) بود که به ۴۰ میلادی تاریخ‌گذاری می‌شوند. نرخ‌ها و شیوه اجرای آن همچنان محل اختلاف‌اند، زیرا گزارش‌ها ناقص و جانبدارانه‌اند. این مالیات بخشی از تاریخ کار جنسی در روم است، اما نمی‌توان از روی آن گزارش‌ها تعرفه‌ای دقیق را با اطمینان بازسازی کرد.
منابع چگونه بهره‌کشی جنسی از بردگان را نشان می‌دهند؟
حقوق روم، بردگان را دارایی به شمار می‌آورد. مالکان می‌توانستند از آنان استفاده جنسی کنند یا برای ارائه خدمات جنسی به دیگران اجاره‌شان دهند. پژوهشی درباره برده‌داری رومی که انتشارات اشپرینگر (Springer) منتشر کرده، همچنین تأکید می‌کند که زنان و مردان برده، حتی بدون اشتغال در تجارت جنسی، ممکن بود مورد تعرض جنسی قرار گیرند.
روابط آنان از جایگاه حقوقیِ حاصل از ازدواج به‌رسمیت‌شناخته‌شده برخوردار نبود. بردگان conubium، یعنی حق قانونی ازدواج، نداشتند. پیوندهای مبتنی بر زندگی مشترک آنان contubernium نامیده می‌شد. این تفاوت، پیوندهای بردگان را بیرون از چارچوب ازدواجی قرار می‌داد که قوانینِ تشویق‌کننده شهروندان به داشتن وارثان مشروع ترویج می‌کردند.
نحوه برخورد با تعرض نشان می‌دهد که مالکیت تا چه اندازه ساختار حمایت حقوقی را تعیین می‌کرد. تعرض جنسی به برده متعلق به شخصی دیگر، طبق قانون لکس آکویلیا (Lex Aquilia)، می‌توانست به‌عنوان خسارت به دارایی مالک پیگیری شود. مبنای حقوقی، زیان مالک بود؛ نه برخورداری قربانی از مصونیتی که با شهروندان پیوند داشت.
این منابع جنبه‌های متفاوت بهره‌کشی را آشکار میکنند. حقوق مالکیت نشان می‌دهد که چگونه یک آسیب می‌توانست مبنای پیگرد حقوقی شود. امکان اجاره دادن افراد برای خدمات جنسی، اختیار مالک بر نحوه استفاده از آنان را نشان می‌دهد. هیچ‌یک از این دو نوع شاهد را نباید گزارشی از خواست خود فرد برده دانست.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
پلوتارک (Plutarkhos) گزارش کرده است که کاتوی بزرگ (Yaşlı Cato) از مردان برده برای دسترسی جنسی به زنان برده همان خانه پول می‌گرفت. این روایت، پرداخت پول را درون خودِ خانه قرار می‌دهد. بهره‌کشی جنسی به مکان تجاری جداگانه‌ای محدود نبود.
قرارداد فروش می‌توانست شرط ne serva prostituatur را در بر داشته باشد. این شرط، خریدار را از واداشتن زن برده به تن‌فروشی منع می‌کرد. عبارت آن به استفاده‌ای مشخص از فرد فروخته‌شده مربوط بود. نباید آن را تضمینی کلی برای اختیار فرد بر روابط جنسی خود دانست.
حدود ۱۷۰ میلادی، آرتمیدوروس (Artemidoros) خوابِ رابطه جنسی با زن برده متعلق به خود را نشانه رضایت از دارایی خود تعبیر می‌کرد. توضیح او، دسترسی جنسی را با مالکیت معنا می‌کرد. این نمونه در کنار شواهد حقوقی نشان می‌دهد که سلطه جنسی چگونه می‌توانست با زبان تملک بیان شود.
لوپانار پمپئی که در ۱۸۶۲ کاوش شد، فضایی ملموس‌تر پیش روی ما می‌گذارد. طبقه پایین آن پنج اتاق با تخت‌های ثابت داشت و در انتهای راهرو یک توالت قرار گرفته بود. این جزئیات، تجارت جنسی را در ساختمانی با فضاهای خواب و یکی از نیازهای روزمره بدن جای می‌دهند.
راهنمای رسمی کاوش‌ها، قیمت خدمات جنسی را دو تا هشت آس ذکر می‌کند. در همان راهنما، این مبالغ با قیمت یک آس برای یک لیوان شراب مقایسه شده‌اند. اگر شما به دنبال پیوندی با زندگی روزمره هستید، این مقایسه قیمت‌های نقل‌شده را کنار بهای یک نوشیدنی معمولی قرار می‌دهد. اما مشخص نمی‌کند که پرداخت هزینه آن خدمات برای همه تا چه اندازه ممکن بوده است.
به‌کاربردن هویتهای جنسی امروزی برای روم چه محدودیت‌هایی دارد؟
جمع‌بندی آون مک‌مستر (Aven McMaster) در ۲۰۲۴، دیدگاه اکثریت پژوهشگران را چنین بیان می‌کند: دستهبندیهای امروزی همجنسگرا، دگرجنسگرا و دوجنسگرا معادل لاتین ندارند و مستقیماً با دستهبندیهای رومی جور درنمی‌آیند. جایگاه اجتماعی و نقش جنسی معناهایی داشتند که این برچسب‌های امروزی خودبه‌خود منتقل نمی‌کنند.
بااین‌حال، الگوی مبتنی بر جایگاه اجتماعی و نقش جنسی منتقدانی هم دارد. پژوهش جیمز ال. بوتریکا (James L. Butrica) در ۲۰۰۵، شواهد مربوط به مردانی را برجسته می‌کند که منحصراً شریک مرد را ترجیح می‌دادند. او توضیحاتی را به چالش می‌کشد که روابط جنسی رومی را کاملاً به سلسله‌مراتب و نقشهای فعال یا منفعل فرو می‌کاهند. ترجیح فردی همچنان در این بحث اهمیت دارد.
در کنار هم، این استدلال‌ها دقت بیشتری می‌طلبند. نقش دخول‌کننده شهروند مرد آزاد به توضیح یکی از معیارهای غالب مردانگی کمک می‌کند. شواهد ترجیح انحصاری شریک مرد، پرسش دیگری درباره میل جنسی مطرح میکنند. هیچ‌یک از این دو نکته، دستهبندیهای هویتی امروزی را به معادلی دقیق برای دستهبندیهای رومی تبدیل نمی‌کند.
متون ادبی و شواهد تصویری تا چه اندازه نماینده کل جامعه روم هستند؟
روایت کمبریج به نابرابری بزرگی اشاره می‌کند: بخش زیادی از آثار متنی و تصویری باقی‌مانده را مردانِ شهروندِ طبقات بالا، برای مخاطبانی از همان گروه تولید کرده‌اند. پررنگ بودن حضور آنان، دسترسی ما به دیگر گروه‌ها را محدود می‌کند. روایت نخبگان از رفتار پذیرفتنی را نمی‌توان خودبه‌خود نماینده تجربه زنان یا بردگان دانست.
بافت تصاویر نیز اهمیت دارد. صحنه‌های آشکار جنسی یافت‌شده در ویلای کارمیانو (Carmiano Villası)، میان پمپئی و استابیه (Stabiae)، نشان می‌دهند که چنین تصاویری به روسپی‌خانه‌ها محدود نبودند. اگر شما با تصویری اروتیک روبه‌رو شوید، موضوع آن به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که ساختمان محل ارائه خدمات جنسی در برابر پول بوده است.
اتاق‌های لوپانار، نقاشی‌های کارمیانو و تعریف‌های حقوقی به پرسش‌های متفاوتی پاسخ می‌دهند. معماری، محیط فیزیکی را نشان می‌دهد؛ تصاویر، حضور موضوعات جنسی را ثابت میکنند؛ قانون، دسته‌بندی‌ها و پیامدها را تعریف می‌کند. ارزش این شواهد به حفظ همین تمایزها بستگی دارد، نه اینکه هر نمونه را نماینده کل جامعه روم بدانیم.
خط زمانی
- ۱۸ پیش از میلاد: قوانین ازدواج و زنای آگوستوس، انتظارات مربوط به ازدواج و داشتن فرزندان مشروع را تقویت کردند و زنا را وارد روند رسیدگی کیفری عمومی کردند.
- ۹ میلادی: قانون lex Papia Poppaea، قانون‌گذاری ازدواجِ ۱۸ پیش از میلاد را تکمیل کرد.
- ۴۰ میلادی: مالیات‌های جدید کالیگولا شامل مالیات بر کار جنسی بود؛ جزئیات اجرای آن همچنان محل اختلاف است.
- حدود ۱۷۰ میلادی: تعبیر خواب‌های آرتمیدوروس، دسترسی جنسی به بردگان را با مالکیت پیوند می‌داد.
- ۱۸۶۲: لوپانار پمپئی کاوش شد.
پرسش‌های متداول
آیا قانون ازدواج در روم با زنان و مردان برابر برخورد می‌کرد؟
خیر. معیارهای جنسی برای زنان و مردان متفاوت بود. Adulterium مشخصاً به رابطه زن شوهردار با مردی غیر از شوهرش مربوط می‌شد.
آیا بردگان می‌توانستند قانوناً ازدواج کنند؟
بردگان از conubium، یعنی حق قانونی ازدواج، برخوردار نبودند. پیوندهای مبتنی بر زندگی مشترک آنان contubernium نام داشت.
آیا کار جنسی در روم باستان قانونی بود؟
عموماً مجاز بود. بااین‌حال، infamia جایگاه اجتماعی و حقوقی کسانی را که به آن اشتغال داشتند پایین می‌آورد.
آیا هویتهای جنسی امروزی رومیان را دقیق توصیف میکنند؟
دستهبندیهای امروزی همجنسگرا، دگرجنسگرا و دوجنسگرا مستقیماً با دستهبندیهای رومی منطبق نیستند. پژوهشگران همچنین اختلاف نظر دارند که آیا جایگاه اجتماعی و نقشهای جنسی می‌توانند ترجیحات فردی را به‌طور کامل توضیح دهند یا نه.
منابع
- Rebecca Flemming، سکسوالیته، انتشارات دانشگاه آکسفورد academic.oup.com
- ویکی‌پدیا، روابط جنسی در روم باستان en.wikipedia.org
- انتشارات دانشگاه کمبریج، گفتمان‌های میل در یونان و روم باستان doi.org
- Bruce Frier، حقوق روم و ازدواج دختران زیر سن قانونی، انجمن مطالعات کلاسیک classicalstudies.org
- J. Giltaij، lex Papia Poppaea، دانشگاه آمستردام dare.uva.nl
- فرهنگ‌نامه کلاسیک آکسفورد، زنا در روم academic.oup.com
- Annalize Jacobs، Maritus v Mulier، Fundamina scielo.org.za
- IUS ROMANUM، تن‌فروشی در چارچوب حقوق کیفری روم ceeol.com
- انتشارات دانشگاه آکسفورد، مالیات‌ستانی در جهان یونانی‌ـ‌رومی: دوره پرینکیپات روم academic.oup.com
- Springer Nature، برده‌داری در امپراتوری روم link.springer.com
- Güzide Burcu Günveren، شروط در حقوق روم، مجله حقوق استانبول dergipark.org.tr
- پارک باستان‌شناسی پمپئی، راهنمای کاوش‌های پمپئی pompeiisites.org
- پارک باستان‌شناسی پمپئی، هنر و حس‌انگیزی در خانه‌های پمپئی pompeiisites.org
- Aven McMaster، روابط جنسی در روم در سده اول پیش از میلاد و سده اول میلادی، انتشارات دانشگاه کمبریج cambridge.org
- James L. Butrica، برخی افسانه‌ها و موارد خلاف قاعده در مطالعه روابط جنسی رومی، مجله همجنس‌گرایی / PubMed pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
FAQ
آیا قانون ازدواج در روم با زنان و مردان برابر برخورد می‌کرد؟
خیر. معیارهای جنسی برای زنان و مردان متفاوت بود. عنوان حقوقی adulterium به رابطه زن شوهردار با مردی غیر از شوهرش مربوط می‌شد.
آیا بردگان می‌توانستند قانوناً ازدواج کنند؟
بردگان از conubium، یعنی حق قانونی ازدواج، برخوردار نبودند. پیوندهای مبتنی بر زندگی مشترک آنان contubernium نام داشت.
آیا کار جنسی در روم باستان قانونی بود؟
کار جنسی عموماً مجاز بود، اما infamia جایگاه اجتماعی و حقوقی کسانی را که به آن اشتغال داشتند پایین می‌آورد.
آیا هویتهای جنسی امروزی رومیان را دقیق توصیف میکنند؟
دستهبندیهای امروزی همجنسگرا، دگرجنسگرا و دوجنسگرا مستقیماً با دستهبندیهای رومی منطبق نیستند. پژوهشگران همچنین درباره میزان توانایی جایگاه اجتماعی و نقشهای جنسی در توضیح ترجیحات فردی اختلاف نظر دارند.
Image: Cameo – Erotic scene Ancient Roman gem – Drawing 1778 – 1805.jpg — British Museum, CC BY-SA 4.0
