Əsrlərdir Neronun (Neron) adı iki ittihamla yanaşı çəkilir. Romanı yandırıb. Öz anasını öldürtdürüb. Siz onun adını axtaranda hər iki iddianın danılmaz fakt kimi təkrarlandığını görəcəksiniz. Mənbələr isə daha ehtiyatlı mənzərə yaradır. Bu iki ittihamın dəlilləri eyni dərəcədə güclü deyil.
Qısa cavab
Anasının öldürülməsi daha yaxşı sənədləşdirilib. Neron eramızın 59-cu ilində Aqrippinanı (Agrippina) öldürtdürüb. Tatsit (Tacitus) bunun necə baş verdiyini təsvir edir. Səbəbi isə hələ də müzakirə olunur.
Yanğın məsələsi fərqlidir. Neronun təqsiri heç vaxt sübuta yetirilməyib. Tatsit iki ehtimal göstərir: təsadüf və qəsdən törədilmiş yanğın. O, bu ehtimallardan birini seçmir. Kvinslend Universitetinin tarixçiləri Kaylan Davenport (Caillan Davenport) və Şuşma Malikin (Shushma Malik) sözlərinə görə, müasir tədqiqatçıların çoxu Neronun eramızın 64-cü ilindəki yanğına görə məsuliyyət daşımadığını düşünür.
Neron kim idi?
O, eramızın 37-ci ilinin 15 dekabrında Antiumda (Antium), indiki Anzioda (Anzio) doğulub. Doğularkən adı Lusi Domitsi Ahenobarb (Lucius Domitius Ahenobarbus) idi. Atası Qney Domitsi Ahenobarb (Gnaeus Domitius Ahenobarbus), anası Kiçik Aqrippina, dayısı isə imperator Kaliqula (Caligula) idi.
Bu qohumluq əlaqələri mühüm rol oynayırdı. Aqrippina eramızın 49-cu ilində imperator Klavdi (Claudius) ilə evləndi. Klavdi 50-ci ildə oğlanı övladlığa götürdü. Bu, onun sülalədəki mövqeyini gücləndirdi. Neron 53-cü ildə Klavdinin qızı Klavdiya Oktaviya (Claudia Octavia) ilə evləndi.
Klavdi öldükdən sonra Neron eramızın 54-cü ilinin 13 oktyabrında imperator oldu. Onun 16 yaşı vardı.
İlk illərdə hakimiyyəti kim idarə edirdi?
Yeniyetmə imperator təkbaşına hökmranlıq etmirdi. Onun əsas yolgöstərənləri anası Aqrippina, müəllimi Seneka (Seneca) və pretorian qvardiyasının başçısı Sekst Afrani Burr (Sextus Afranius Burrus) idi.
Siz bir ailə şirkətinin yeniyetməyə həvalə edildiyini təsəvvür edin. Ətrafındakı hər kəsin öz fikri var. Masada ən güclü söz sahibi isə anasıdır.
Neron anasını niyə öldürtdü?
Neron eramızın 55-ci ilində Aqrippinanın səlahiyyətlərini və imtiyazlarını əlindən aldı. Onu saraydan uzaqlaşdırdı. Bu məlumat qədim müəlliflərin yazdıqlarını müqayisə edən Kembric Məktəb Klassikləri Layihəsinin (Cambridge School Classics Project) izahında verilir.
59-cu ildə isə onu öldürtdü. Vikipediya bu qətli ana ilə oğul arasındakı hakimiyyət mübarizəsinin zirvəsi kimi təsvir edir. Həmçinin bildirir ki, dəqiq səbəblər heç vaxt tam açıqlanmayıb.
Qədim müəlliflər bir səbəb irəli sürürdülər. Tatsit qətli Poppeya Sabina (Poppaea Sabina) ilə əlaqələndirir. Poppeya Neronla evlənmək istəyirdi. Bunun üçün Neron Oktaviyadan boşanmalı idi. Poppeya Aqrippinanı buna maneə sayırdı.
Müasir tarixçilər bu izaha şübhə edirlər. Aqrippina eramızın 59-cu ilində öldü. Neronla Poppeya isə yalnız 62-ci ildə evləndilər. Aradakı üç illik fasilə bu izahı zəiflədir.
İkinci bir şübhə də var. Kembric Məktəb Klassikləri Layihəsinə görə, Aqrippinanın 55-ci ildən sonrakı illərdə Neronu təhdid etdiyi iddiasını təsdiqləyən mənbə dəlili yoxdur.
Beləliklə, qətl ətraflı təsvir olunur. Onun səbəbi isə qəti müəyyənləşdirilməyib.
Batırılması planlaşdırılan gəmi
Ən məşhur versiyanı Tatsit nəql edir. Neron Aqrippinanı Minerva (Minerva) bayramı üçün Bayaya (Baiae) dəvət etdi. Aniket (Anicetus) hissələrə ayrılacaq şəkildə qurulmuş bir gəmi hazırlamışdı. Plan onu dənizdə öldürmək idi.
Plan baş tutmadı. Tatsitin yazdığına görə, Aqrippina çiynindən yaralı halda xilas oldu. O, üzərək uzaqlaşdı. Balıqçı qayıqları onun Lukrin gölünə çatmasına kömək etdi.
Bundan sonra sui-qəsd birbaşa silahlı hücuma çevrildi. Tatsit yazır ki, Aniket silahlı adamlarla onun villasına getdi və qətli tamamladı.
Tatsit hadisəni ört-basdır etmək üçün qurulan izahı da çatdırır. Onun sözlərinə görə, Neron Aqrippinanın elçisi Agermin (Agermus) yanına qılınc qoydurdu. İddiaya əsasən, Aqrippina oğluna qarşı sui-qəsd hazırlamış, sonra isə özünü öldürmüşdü. Tatsit bunu Neronun qurduğu saxta izah kimi təqdim edir.
Neronla Aqrippina arasında insest münasibəti olduğuna dair şayiə də var. Davenport və Malik vurğulayırlar ki, qədim mətnlər bunu sübuta yetirilmiş hadisə kimi təqdim etmir.
Romanı Neron yandırıb?
Böyük Roma yanğını eramızın 64-cü ilinin 18 iyulundan 19 iyuluna keçən gecə başladı. Tatsitin yazdığına görə, yanğın Böyük Sirkin (Circus Maximus) Palatin (Palatinus) və Seli (Caelius) təpələrinə bitişik hissəsindəki dükanlarda başladı. Dükanlarda tezalışan mallar vardı.
Yanğını Neronun törətdiyi ittihamı hələ antik dövrdə yayılmışdı. Amma siz Tatsitin öz mətninə baxın. O, «Annales»in XV.38 hissəsində iki ehtimal irəli sürür: təsadüfi yanğın və imperatorun qəsdən törətdiyi yanğın. Heç birini təsdiqləyə bilmir.
Buna müasir baxışı da əlavə edin. Davenport və Malik bildirirlər ki, müasir tədqiqatçıların çoxu Neronun eramızın 64-cü ilindəki yanğına görə məsuliyyət daşımadığını düşünür.
Şəhər yanarkən Neron nə edirdi?
Tatsit yazır ki, yanğın başlayanda Neron Antiumda idi. Alov Romadakı öz iqamətgahına yaxınlaşanda paytaxta qayıtdı.
Eyni mətn onun yardım tədbirlərini də sadalayır. Neron Mars meydanını (Campus Martius), Aqrippanın (Agrippa) tikililərini və öz bağlarını insanların istifadəsinə açdırdı. Evlərini itirənlər üçün müvəqqəti sığınacaqlar quruldu.
Yadda saxlanmalı daha bir rəqəm var. Tatsit Ostiyadan (Ostia) ərzaq gətirildiyini və taxılın qiymətinin üç sestertsiyə endirildiyini qeyd edir.
Məşhur səhnə isə başqa məsələdir. Deyilənə görə, Roma yanarkən Neron şəxsi səhnəsində Troyanın (Truva) süqutu haqqında mahnı oxuyub. Tatsit bunu yayılmış şayiə kimi çatdırır. Təsdiqlədiyi hadisə kimi təqdim etmir.
Dağıntı nə qədər böyük idi?
Tatsitin yazdığına görə, yanğının ilk mərhələsi altıncı gün Eskvilin (Esquilinus) təpəsinin ətəyində dayandırıldı. Sonra şəhərdə ikinci yanğın başladı.
Onun yekun hesabı Romanın 14 rayonunu əhatə edir. Üçü tamamilə məhv olmuşdu. Yeddisinə ciddi ziyan dəymişdi. Yalnız dördü zərər görməmişdi.
Xristianlar və ittiham
Şayiələrdə günahkar kimi Neronun adı çəkilirdi. Vikipediyanın xülasə etdiyi Tatsit mətninə görə, Neron xristianları günahlandırmaqla bu şayiələri susdurmağa çalışdı. Onlardan bəzilərini diri-diri yandırtdı.
Burada hadisələrin ardıcıllığı əsasdır. Əvvəl şayiə yayıldı, sonra günah keçisi seçildi. Bir qrupun günahlandırılması yanğını kimin törətdiyinə dəlil deyil.
Yanğından sonra: yeni küçələr və Qızıl ev
Tatsit yazır ki, yenidənqurma şəhərin tikinti qaydalarını dəyişdi. Küçələr genişləndirildi. Binaların hündürlüyünə məhdudiyyət qoyuldu. Binalar ortaq divardan istifadə etmək əvəzinə hərəsinin öz divarı ilə ayrılmalı idi.
Siz bu məntiqi öz şəhərinizdən də tanıyırsınız. Yaşayış binaları arasındakı boşluğu və ya yeni hündür bina üçün qoyulan hündürlük həddini görəndə eyni ideya ilə qarşılaşırsınız. Binalar bir-birinə toxunmayanda yanğın daha çətin yayılır.
Neron yeni sarayın — Domus Aureanın (Domus Aurea), yəni Qızıl evin tikintisinə də başladı. Onu memarlar Sever (Severus) və Seler (Celer) layihələndirmişdilər. Rəssam Fabull (Fabullus) sarayı bəzəmişdi. Siz bu gün Romaya getsəniz, Kolizey Arxeoloji Parkının (Parco archeologico del Colosseo) onu ziyarət edilə bilən məkan kimi təqdim etdiyini görərsiniz.
Son
Senat Neronu xalq düşməni elan etdi. O, eramızın 68-ci ilinin 9 iyununda, 30 yaşında intihar etdi. Onun ölümü ilə Yulilər-Klavdilər sülaləsi sona çatdı.
Xronologiya
- Eramızın 37-ci ili, 15 dekabr Neron Antiumda doğulur.
- Eramızın 49-cu ili Aqrippina imperator Klavdi ilə evlənir.
- Eramızın 50-ci ili Klavdi Neronu övladlığa götürür.
- Eramızın 53-cü ili Neron Klavdiya Oktaviya ilə evlənir.
- Eramızın 54-cü ili, 13 oktyabr Neron 16 yaşında imperator olur.
- Eramızın 55-ci ili Aqrippina saraydan uzaqlaşdırılır.
- Eramızın 59-cu ili Neron anası Aqrippinanı öldürtdürür.
- Eramızın 62-ci ili Neron Poppeya Sabina ilə evlənir.
- Eramızın 64-cü ili, 18–19 iyul Böyük Roma yanğını başlayır.
- Eramızın 64-cü ili və sonrası: Romanın yenidən qurulmasına və Domus Aureanın tikintisinə başlanır.
- Eramızın 68-ci ili, 9 iyun Neron intihar edir və Yulilər-Klavdilər sülaləsi sona çatır.
Bələdçi kitablarında tapmayacağınız təfərrüatlar
Ananı önə çıxaran sikkə. Britaniya Muzeyindəki (British Museum) eramızın 54-cü ilinə aid qızıl sikkənin çəkisi 7.60 qramdır. Sikkədə Neronla Aqrippina üz-üzə təsvir olunub. Ön üzdə yalnız Aqrippinanın titulu yer alır. Onun hakimiyyəti sikkənin üzərinə yazılmışdı.
Həyatda qalmaq üçün üzmək. Tatsit yazır ki, Aqrippina gəmi sui-qəsdindən sağ çıxdı və üzərək uzaqlaşdı. Balıqçı qayıqları onun Lukrin gölünə çatmasına kömək etdi. Çiyni yaralı idi.
Böhran vaxtı ucuz taxıl. Yanğın zamanı Ostiyadan ərzaq gətirildi. Tatsitin yazdığına görə, taxılın qiyməti üç sestertsiyə düşdü.
Kolizeyin yerindəki göl. Domus Aureanın bağlar, meşəliklər və üzümlüklər arasında süni gölü vardı. Göl bu gün Kolizeyin (Kolezyum) yerləşdiyi vadidə idi.
Tez-tez verilən suallar
Böyük Roma yanğınını Neron törədib?
Bu, sübuta yetirilməyib. Tatsit iki ehtimal göstərir: təsadüfi və qəsdən törədilmiş yanğın. Hansının doğru olduğunu müəyyənləşdirmir. Davenport və Malikin sözlərinə görə, müasir tədqiqatçıların çoxu Neronun məsuliyyət daşımadığını düşünür.
Roma yanarkən Neron skripka çalırdı?
Bu məqalədəki mənbələrdə skripkadan bəhs edilmir. Tatsit Neronun şəxsi səhnəsində Troyanın süqutu haqqında mahnı oxuduğuna dair şayiəni çatdırır. O, bunu təsdiqlənmiş müşahidə kimi deyil, şayiə kimi təqdim edir.
Neron anası Aqrippinanı niyə öldürtdü?
Eramızın 59-cu ilindəki qətl hakimiyyət mübarizəsinin zirvəsi idi. Dəqiq səbəblər tam açıqlanmayıb. Tatsit səbəb kimi Poppeyanın Neronla evlənmək istəyini göstərir. Lakin onlar yalnız 62-ci ildə evləndiyindən müasir tarixçilər bu izaha şübhə edirlər.
Neron necə öldü?
Senat onu xalq düşməni elan etdikdən sonra o, eramızın 68-ci ilinin 9 iyununda, 30 yaşında intihar etdi. Yulilər-Klavdilər sülaləsi onunla sona çatdı.
Mənbələr
- Wikipedia — Neron en.wikipedia.org
- Vikipedi — Neron tr.wikipedia.org
- Britaniya Muzeyi — Neron və Aqrippina aureusu, 1864,1128.252 britishmuseum.org
- Kembric Universitetinin Məktəb Klassikləri Layihəsi — Svetoni, Neron exams.cambridgescp.com
- Tatsit — Annales XIV, Çikaqo Universiteti penelope.uchicago.edu
- Tatsit — Annales XV, Çikaqo Universiteti penelope.uchicago.edu
- Dikinson Kollecinin Şərhləri — Tatsit, Annales 15.38 dcc.dickinson.edu
- Kvinslend Universiteti — Qədim Roma haqqında miflərin yoxlanılması: imperator Neron hpi.uq.edu.au
- PBS — Neron haqqında bilmədiyiniz 7 şey pbs.org
- Kolizey Arxeoloji Parkı — Domus Aurea colosseo.it
Image: Nero Palatino Inv618.jpg — Jastrow, Public domain
