Koini Yunancası nedir? İskender’den sonra ortak dil

Koini, İskender’in fetihlerini izleyen dönemde Akdeniz’in geniş kesimlerinin ortak iletişim dili oldu. Attika temelli bu Yunanca biçimi, özellikle İyon unsurlarıyla gelişti. Ordulardaki temaslar, sonraki krallıkların yönetimi ve ticaret, dilin kullanıldığı ortamlar arasındaydı. 1 2

Mısır’dan kalan Yunanca bir çocuk mektubu, babasına küsen Theon’un tehditlerini saklıyor. Siz bu yazıda, fetihlerin dilini böyle gündelik seslerle birlikte tanıyacaksınız. Önce Koini’nin adını ve kökenini, ardından yönetimdeki yerini ve metinlerdeki çeşitliliğini göreceksiniz. Theon’un mektubu, ortak dilin aile içindeki sitemlere kadar uzandığını gösteriyor. 3

Koini adı ne anlama gelir ve dil hangi lehçelerden gelişti?

Koini adı, Yunancadaki ἡ κοινὴ διάλεκτος ifadesinden gelir; anlamı ortak dil veya lehçedir. Buradaki ortaklık, farklı çevrelerin iletişim kurabildiği bir Yunanca biçimini anlatır. Helenistik dönemde Koini, Yunanistan dışında ve Yunanca anadili olmayanlar arasında kullanılıyordu. Dolayısıyla adındaki ortak sözcüğü, dilin farklı topluluklar arasındaki işleviyle örtüşür. 4 5

Bu ortak dilin temelini Attika lehçesi oluşturdu; İyoncadan özellikle sözcükler alındı. Dorcanın katkısı daha azdı; Aiol etkisi ise çok sınırlı kaldı. Bu dağılım, Koini’nin bütün lehçelerin eşit katkısıyla oluşmadığını açıkça gösterir. Attika temeli ile diğer lehçelerden gelen unsurları birlikte düşünmek gerekir. 1

İskender’in ordularında farklı Yunanca konuşurlarının karşılaşması, ortak lehçenin geliştiği ortamlardan biriydi. Bu temas, Koini’nin oluşumunu insanların karşılaşmaları üzerinden düşünmenizi de sağlar. Dilin yayılmasını açıklarken askerî temaslarla sonraki kullanım alanlarını birlikte değerlendirmek gerekir. Mısır’daki yönetim ve ticaret belgeleri, bu sonraki kullanımın somut örnekleridir. 2 6

Koini adı, bütün kullanıcıların aynı üslupla yazdığı anlamına da gelmez. Polybios ve Plutarkhos gibi yazarların edebî dili, bu geniş çerçeveye dahildir. Gündelik konuşma çeşitleri de aynı tarihsel dil alanı içinde değerlendirilir. Siz Koini sözcüğünü gördüğünüzde, metnin türünü ayrıca dikkate almalısınız. 2

İskender’in fetihleri Yunancanın yayılmasını nasıl etkiledi?

İskender’in MÖ IV. yüzyıldaki fetihlerini izleyen yayılma, Yunancanın iletişim alanını genişletti. Ortak Yunancanın kullanımı, Akdeniz’in geniş bir bölümüne ve Orta Doğu’ya uzandı. İskender sonrasında bu alan, Mısır’daki Ptolemaios Krallığı ile Mezopotamya’daki Seleukos İmparatorluğu’nu kapsıyordu. Böylece askerî temasların ardından, ortak dil farklı krallıkların dünyasında kullanılmayı sürdürdü. 2

Mısır örneği, fetih ile dil kullanımı arasındaki ilişkiyi daha yakından gösterir. İskender’in MÖ 332’deki fethinden önce de ülkede Yunanca kullanımı vardı. Fetih sonrasında ise Yunanca konuşan egemen bir seçkinler tabakası oluştu. Bu nedenle MÖ 332, Mısır’da Yunancanın ilk duyulduğu tarih olarak okunamaz. 1

Ptolemaios Mısırı’nda sarayın ve yüksek yönetim görevlerinin dili Yunancaydı. Yönetici tabakaya yükselmek isteyen Mısırlı seçkinlerin de Yunanca öğrenmesi gerekiyordu. Bu durum, dil öğrenimiyle yönetimde görev alma arasındaki bağı gösterir. Siz bugün iş için dil öğrenmeyi düşünürken, Mısırlı seçkinlerin durumuyla bağlantı kurabilirsiniz. 1

Yerleşimler de ortak Yunancanın kullanıldığı temas ortamları arasında yer alıyordu. Feyyum’da Yunan ve Makedon askerlerine verilen araziler çevresinde yerleşimler gelişti. Philadelphia, Yunanlarla Mısırlıların birlikte yaşadığı bu toplulukların örneklerinden biriydi. Böylece Mısır’daki dil ilişkilerini saray dışında, birlikte yaşanan yerlerde de izleyebilirsiniz. 1

Ticari bağlantılar için Zenon’un görevleri, Mısır’dan somut bir örnek sunar. Zenon, MÖ 261–256 arasında maliye yöneticisi Apollonios’un ticari işlerini yürütüyordu. Bu görevler, II. Ptolemaios döneminde Mısır’ın içini ve dışını kapsıyordu. Yunanca belgelerin ağırlık taşıdığı arşivi, ortak dilin iş dünyasındaki kullanımını gösterir. 6

Ancak Ptolemaios yönetimindeki Yunanca kullanımı, Mısır’ın bütünü için aynı değildi. Nüfusun çoğunluğu Mısırca konuşmayı ve yazmayı bu dönemde de sürdürüyordu. Dolayısıyla yönetimde güçlü olmakla herkesin gündelik dili olmak farklı durumlardır. Mısır örneği, ortak iletişim dilinin yerel dillerle birlikte yaşayabildiğini gösterir. 1

Koini Yunancası klasik Attika Yunancasından nasıl farklılaşır?

Klasik Attika Yunancasında, iki varlığı belirtmek için özel ikil sayı çekimleri bulunuyordu. Koini’de bu çekimler ortadan kalktı; böylece dilbilgisel sayı düzeni değişti. Burada söz konusu olan, iki varlıktan bahsetme imkânının kaybolması değildir. Değişen özellik, bunun için kullanılan özel çekim biçimlerinin ortadan kalkmasıdır. 7

Koini’de optatif kipin kullanımı da Klasik Attika Yunancasına göre daraldı. Bazı işlevlerini dilek-şart kipi ve gelecek zaman üstlenmeye başladı. Dolayısıyla değişim, bir kipin kullanım alanlarının başka yapılara geçmesini içeriyordu. İkil çekimlerin kaybıyla optatifin daralması, dilbilgisindeki farklı değişimleri birlikte gösterir. 7

Yazılı biçimlerde dikkat çeken değişimlerden biri, ττ harf dizisiyle ilgilidir. Attika Yunancasındaki bu dizinin yerini Koini’de genellikle σσ harfleri alır. Cümleler de genellikle kısalır; yan yana bağlanan yapılar daha sık kullanılır. Yan cümlelerle kurulan yapıların yerine geçen bağlantılarla birlikte edat kullanımı artar. 7

Koini dönemindeki ses değişimleri, vurgunun söyleniş biçimini de içine alır. Perde yüksekliğine dayalı vurgudan, heceyi daha güçlü söylemeye dayalı vurguya geçilir. Bu özellik, yazılı harfleri görmekle ses değişimini anlamanın farklı olduğunu hatırlatır. Attika ile Koini karşılaştırmasında çekimler, cümle yapısı ve ses birlikte değerlendirilir. 7

Bununla birlikte Koini, Polybios’un edebî metinlerinden gündelik konuşmalara uzanan üslupları kapsıyordu. Bu çeşitlilik, dilbilgisel eğilimlerin her metinde aynı yoğunlukta aranamayacağını düşündürür. Siz bir Koini metnini okurken, yazarını ve kullanım bağlamını da değerlendirebilirsiniz. Ortak dil adı, bütün metinlerin aynı anlatım düzeyinde olduğunu söylemez. 2

Septuaginta, Yeni Ahit ve günlük papirüsler dilin hangi çeşitlerini gösterir?

Septuaginta adı verilen Yunanca çeviriler, İbrani Kitabı Mukaddesi’ni Yunanca okurlara taşıdı. Bu çeviriler, MÖ III–II. yüzyıllarda İskenderiye’deki Yahudi topluluğu tarafından hazırlandı. Böylece Koini’nin kullanım alanları arasında kutsal metin çevirileri de yer aldı. İskenderiye örneğinde ortak Yunanca, İbranice metinlerle ilişkili bir yazı diliydi. 8

Çevirmenler, İbranice kaynak metnin biçimsel özelliklerini korumaya da çaba gösterdi. Bu tercih, Septuaginta Yunancasını sıradan Helenistik kullanımdan bazı yönleriyle ayırdı. Jan Joosten ise Tevrat bölümünün temel dilini erken Helenistik Yunanca olarak değerlendirir. Bu değerlendirmede söz konusu temel, Akdeniz dünyasında konuşulan ve yazılan Yunancadır. 8 9

Yeni Ahit’i oluşturan yazılar ise başlangıçtan itibaren Yunanca kaleme alınmıştır. Dolayısıyla Septuaginta’yla karşılaştırırken, çeviri oluşuyla ilk yazım dili arasındaki farkı gözetmelisiniz. Yunanca Kitabı Mukaddes’te biçimce Yunanca olup İbranice anlamlar taşıyan ifadeler bulunur. Özel söz varlığı da büyük ölçüde dinî ve teolojik terimlerden oluşur. 9

Papirüsler ise Yunancanın kullanımını yazışmalar üzerinden görmenize imkân veren belgeler sunar. Zenon arşivinin çoğu Yunancadır; bazı belgeler Yunanca-Demotik çift dilli hazırlanmıştır. Daha küçük bir bölüm ise yalnız Demotik metinlerden oluşur. Aynı arşivdeki bu dağılım, Mısır’daki yazılı iletişimin dil çeşitliliğini gösterir. 6

MS 104 tarihli P.Oxy. 1155, farklı içeriklerin aynı mektupta buluştuğu bir örnektir. Theonas, İskenderiye’den İsis tapınağı görevlisi Apion’a gündelik Yunancayla yazmaktadır. Mektubunda valinin duyurusunu da gönderdiğini bildirerek yazışmaya yönetimle ilgili içerik ekler. Siz bugün kişisel mesajla resmî duyuruyu birlikte iletirken bu kullanımla bağlantı kurabilirsiniz. 10

Kısa kronoloji

İskender’in fetihleriyle Mısır’daki mektupları birlikte izlemek, farklı kullanım bağlamlarını görünür kılar. Aşağıdaki sıra, askerî yayılmadan yönetim ve gündelik yazışma örneklerine uzanır.

MÖ 323 tarihi, Yunancanın klasik sonrası dönemi için geleneksel bir başlangıçtır. Bu tarihlendirmeyi, dilin bütün özelliklerinin aynı anda değiştiği şeklinde okumamalısınız. Ordulardaki temaslar, yönetim dili ve sonraki papirüsler, farklı kullanım bağlamlarını gösterir. 2

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Philadelphia’daki Zenon arşivi, toplamda 2.000’den fazla papirüsten oluşan bir belge topluluğudur. Yunanca, Yunanca-Demotik ve yalnız Demotik belgeler, aynı arşivde bir araya gelir. Bu dağılım, ortak dilin tarihini tek dilli bir çevreye indirgemeyi engeller. Mısır’daki iletişimi anlamak için belgelerin hangi dillerde yazıldığına da bakmak gerekir. 6

Alexandros’un Zenon’a Philadelphia’dan gönderdiği mektup, 14 × 25,5 santimetrelik bir papirüse yazılmıştır. Belge, MÖ 27 Nisan 257 tarihinden önceye tarihlenen Yunanca bir yazışmadır. Siz bu ölçüleri düşündüğünüzde, ortak dilin elle tutulur taşıyıcısını da canlandırabilirsiniz. Philadelphia’daki dil kullanımı, burada belirli boyutları olan bir yazı yüzeyinde karşınıza çıkar. 11

Çocuk Theon’un P.Oxy. 1.119 numaralı mektubu, MS II–III. yüzyıllara tarihlenir. Babasının kendisini İskenderiye’ye götürmemesine öfkelenir; onunla konuşmamayı ve yiyip içmemeyi tehdit olarak kullanır. Bu mektupta Yunanca, aile içindeki bir anlaşmazlığın ve çocuk siteminin dilidir. Theon’un tepkisi, antik bir belgeyle bugünkü gündelik duygular arasında bağ kurmanızı sağlar. 3

Sözcüklerin anlamları da Koini’nin değişimini izlemek için somut örnekler sunar. βάσανος sözcüğünün anlamı, mihenk taşından sınama, işkence ve hastalık anlamlarına uzanmıştır. Bu örnekte değişim, çekimlerde veya cümle kuruluşunda değil, sözcüğün anlam alanındadır. Attika ile Koini arasındaki farkları araştırırken söz varlığına da bakmanız gerekir. 7

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Claremont Coptic Encyclopedia — Greek Language ccdl.claremont.edu
2. Wikipedia — Koine Greek en.wikipedia.org
3. University of Michigan — Labour and Family Separation in Roman Egypt deepblue.lib.umich.edu
4. B. H. McLean — New Testament Greek: An Introduction, Cambridge kitap alıntısı assets.cambridge.org
5. Vikipedi — Koini Grekçesi tr.wikipedia.org
6. University of Michigan Library — The Zenon Archive apps.lib.umich.edu
7. Jay C. Treat — Differences Between Classical and Hellenistic Greek, University of Pennsylvania ccat.sas.upenn.edu
8. B. H. McLean — New Testament Greek: An Introduction, Cambridge alternatif baskı alıntısı assets.cambridge.org
9. Jan Joosten — Varieties of Greek in the Septuagint and the New Testament, Cambridge cambridge.org
10. Yale University Library — The Oxyrhynchus Papyri, 1155: Letter of Theonas divinity-adhoc.library.yale.edu
11. New York University, ISAW — Letter from Alexandros to Zenon isaw.nyu.edu

Görsel: Greek Script from Rosetta Stone (36140196440).jpg — Gary Todd from Xinzheng, China, CC0