Eramızın 9-cu ilinin sentyabrında Armininin (Arminius) german tayfalarından yaratdığı ittifaq Varın (Varus) üç Roma legionunu məğlub etdi. Aldatma və hücumlar çətin ərazi, pis hava və yük karvanı üzündən nizamı pozulmuş yürüş ordusunu hədəfə aldı. Kalkrize (Kalkriese) ərazisindəki hərbi tapıntılar, sikkələr və metal analizləri buranın Tevtoburq meşəsi döyüşünün (Teutoburg Ormanı Muharebesi) yeri kimi müəyyənləşdirilməsini dəstəkləyir. Lakin bunlar döyüşün bütün mərhələlərini müəyyən etməyə imkan vermir.
Romaya xidmət edən bir zabit XVII, XVIII və XIX legionların məhvinə necə kömək edə bildi? Armini Roma hərbi təlimi keçmişdi. Var isə xəyanət barədə xəbərdarlığı rədd etmişdi. Siz bu qərarları, ordunun sıx yürüş düzülüşünü və Kalkrize dəlillərini izlədikcə məğlubiyyətin necə baş verdiyini görə bilərsiniz. Eləcə də döyüşün bəzi tanış rekonstruksiyalarına niyə ehtiyatla yanaşmaq lazım olduğunu anlaya bilərsiniz.
Varın ordusu eramızın 9-cu ilində Germaniyada nə edirdi?
Publi Kvinktili Var (Publius Quinctilius Varus) eramızın 7-ci ilində Germaniyanın (Germania) idarəsini üzərinə götürdü. Roma fəth edilmiş ərazini əyalətə çevirməyə çalışırdı. Varın vəzifələrinə Roma idarəçiliyini, məhkəmə prosedurlarını, vergiləri və digər öhdəlikləri tətbiq etmək daxil idi. Ordunun bölgədə olması Roma hakimiyyətini qurmağa yönəlmiş bu geniş fəaliyyətin bir hissəsi idi.
Eramızın 9-cu ilində Varın qoşunu Vezer (Weser) bölgəsindən Reyn (Ren) boyunca yerləşən qış düşərgələrinə qayıdırdı. Beləliklə, pusqu hərəkətdə olan orduya qarşı qurulmuşdu. Yürüş marşrutu, düzülüş və komandirlərin ətrafdakı icmalar barədə təsəvvürü nəticəyə həlledici təsir göstərdi.
Müasir hesablamalara görə, Roma hərbi qüvvəsinin sayı təxminən 14,000–22,752 əsgər arasında olub. Bu aralıq təxmini qiymətləndirmə kimi qəbul edilməlidir. Üç legionun nömrələri döyüşün müəyyənləşdirilməsində etibarlı məlumatdır. Lakin dəqiq şəxsi heyət sayı göstərmək mövcud rəqəmlərin imkan verdiyindən daha artıq əminlik yaradardı.
Armini Romaya qarşı ittifaqı necə qurdu?
Armini Varın köməkçi qoşunlarında xidmət edən xerusk zabiti idi. O, Roma vətəndaşlığı almış və Roma hərbi təlimi keçmişdi. Mövqeyi ona sonradan ittifaqının qarşılaşacağı hərbi sistemi tanımaq imkanı vermişdi.
İttifaqın rekonstruksiyalarında əsasən xerusklər (Cherusci), marslar (Marsi), xattlar (Chatti) və brukterlər (Bructeri) göstərilir. İttifaqın tam tərkibi hələ də məlum deyil. Buna görə siz bu xalqları bütün iştirakçıların tam siyahısı kimi deyil, rekonstruksiyada əsas yer tutan adlar kimi qəbul etməlisiniz.
Antik mənbələr Segestin (Segestes) xəbərdarlığını qeyd edir. O, Vara Armininin xəyanət hazırladığını bildirmişdi. Lakin Var bu xəbərdarlığı qəbul etməmişdi. Bu qərar əhəmiyyətlidir: təhlükə Roma komandanının müttəfiq saydığı adamlardan gəlirdi.
Dion Kassi (Cassius Dio) uzaqda yerləşən bir icmada qəsdən qızışdırılmış üsyandan danışır. Məqsəd Varı dost hesab etdiyi ərazidən yürüşə çıxarmaq idi. Dionun təsvirinə görə, üsyan rəhbərləri sonra müttəfiq qoşunlarını toplamaq bəhanəsi ilə ondan ayrıldılar. Əslində isə artıq gözləyən döyüşçülərin komandanlığını üzərlərinə götürdülər.
Ərazi, yürüş düzülüşü və komandanlığın qərarları məğlubiyyətə necə təsir etdi?
Dion Roma yürüş karvanında çoxlu araba, yük heyvanı, xidmətçi, qadın və uşaq olduğunu yazır. Əsgərlər onların arasında dağınıq dəstələrlə irəliləyirdilər. Deməli, ərazidən keçən qüvvə döyüş üçün düzülmüş üç legiondan daha mürəkkəb bir topluluq idi.
Bunu gündəlik həyatdan bir vəziyyətlə müqayisə etmək olar: əllərində yük olan adamlarla dolu dar keçiddə hamı eyni maneələri aşmalı olduqda hərəkət çətinləşir. Dionun təsviri bu problemin hərbi şəraitdəki nümunəsidir. Arabalar və döyüşdə iştirak etməyən insanlar vahid döyüş xətti qurmalı olan əsgərlərin arasındakı yerləri tutmuşdular.
Sıx ağaclar və nahamar ərazi yürüşü çətinləşdirirdi. Dionun yazdığına görə, romalılar yol açarkən yağış və külək onların nizamını daha da pozdu. Arabalar və silahsız adamlar arasında səpələnmiş əsgərlər vahid döyüş düzülüşündə toplana bilmirdilər.
Komandanlığın qərarları bu çətinlikləri bir araya gətirdi. Var Segestin xəbərdarlığını rədd etdi. Vəziyyəti yürüş tələb edən iğtişaş kimi qəbul etdi və guya müttəfiq olan rəhbərlərin getməsinə icazə verdi. Dionun hekayəsində aldatma ordunu elə şəraitə saldı ki, onun yürüş düzülüşü təhlükə mənbəyinə çevrildi.
Bununla belə, romalılar vəziyyəti düzəltməyə çalışdılar. Dion onların ilk hücumlardan sonra düşərgə qurduğunu bildirir. Arabalarının çoxunu yandırdılar və ya tərk etdilər. Ertəsi gün daha nizamlı şəkildə irəliləyərək açıq əraziyə çıxdılar. Bu təsvir yükü azaltmaq və birliyi bərpa etmək cəhdlərini göstərir.
Dionun təsvirində döyüş dördüncü günə qədər davam edir. O bildirir ki, yaralanmış Var və yüksək rütbəli zabitlər əsir düşməmək üçün özlərini öldürdülər. Siz bu ardıcıllıqda bir anda baş verən çöküş deyil, təkrar döyüşlər və uğursuz toparlanma cəhdləri ilə inkişaf edən məğlubiyyət görürsünüz.
Kalkrize tapıntıları döyüşün yeri və gedişi barədə nəyi müəyyənləşdirə bilər?
Kalkrizedə tapıntılar Obereş (Oberesch) sahəsində sıx toplanıb. Bu sahə Kalkrizer Berq (Kalkrieser Berg) yüksəkliyi ilə Böyük bataqlıq (Büyük Bataklık) arasındakı ən dar yerdə yerləşir. Hərəkətdə olan ordunun necə müdafiəsiz vəziyyətə düşə biləcəyini araşdırarkən bu məhdud məkan mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Toni Klann (Tony Clunn) 1987-ci ildə burada sikkələr və qurğuşun sapand mərmiləri tapdı. 1989-cu ildən arxeoloji tədqiqatlar və qazıntılar aparıldı. Bu kəşflər döyüşü araşdıranlara antik mətnlərlə yanaşı yoxlaya biləcəkləri maddi dəlillər verdi.
Bəzi mis sikkələrin üzərində eramızın 7–9-cu illərində Germaniyadakı Roma qüvvələrinə komandanlıq etmiş Varla əlaqələndirilən əlavə damğalar var. 2010-cu il tədqiqatında pilum qırıqları, nizə ucluqları, atıcı döyüş qurğularının oxları, qın qırıqları, qalxan hissələri və zireh parçaları da sadalanır. Bu əşyalar birlikdə tapıntılar arasında Roma hərbi qüvvələrinin geniş izlərini təsdiqləyir.
Onların ərazi üzrə yayılmasını ehtiyatla şərh etmək lazımdır. Rost və Wilbers-Rost bildirirlər ki, bir çox qırıq döyüşdən sonra cəsədlərin soyundurulması, qarət və metal əşyaların parçalanması nəticəsində yaranıb. Buna görə bir qırığın sonda tapıldığı yer həm döyüşün özünü, həm də məğlubiyyətdən sonra ləvazimatla necə davranıldığını əks etdirə bilər.
Metal analizi əlavə bir əlaqə yaradır. Kalkrize Muzeyi və Boxumdakı Almaniya Mədən Muzeyi (Bochum Alman Madencilik Müzesi) ilə işləyən tədqiqatçılar iki il ərzində təxminən 550 metal nümunəsini kimyəvi üsullarla araşdırdılar. Onlar müxtəlif yerlərdən götürülmüş materialların tərkibini müqayisə etdilər.
Tədqiqatçılar Kalkrize metalları ilə XIX legionun keçmiş bazası olan Danqştettendən (Dangstetten) götürülmüş metalların iz elementləri arasında oxşarlıqlar müəyyənləşdirdilər. Onlar bu oxşarlığı legionun Kalkrizedə olmasını dəstəkləyən güclü dəlil kimi şərh edirlər. Bu nəticə döyüş yerinin müəyyənləşdirilməsini gücləndirir. Lakin ordunun tam marşrutunu və ya günbəgün hərəkət ardıcıllığını göstərmir.
Torpaq istehkamları ayrıca problem yaradır. Obereşdəki xətti quruluşlar germanların pusqu səddi və ya Roma düşərgəsi kimi izah edilib. 2024-cü ildə onlayn yayımlanmış geoarxeoloji tədqiqat araşdırılan hissələri Orta əsrlərə aid edib. Müəlliflər vurğulayırlar ki, bu nəticəni bütün Obereşə şamil etməzdən əvvəl əlavə tarixləndirmə aparılmalıdır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Kalkrize tapıntıları arasında hərbi ləvazimatla yanaşı tibbi alətlər, yazı ləvazimatı, möhür qutuları və çəki daşları da var. Bu əşyalar təsəvvürümüzü silahlarla məhdudlaşmağa qoymur. Materiallar arasında müalicə, yazı, möhürləmə və ölçmə ilə bağlı alətlər yer alır.
Məşhur Roma dəbilqəsinin üz maskası dəmirdən hazırlanıb və əvvəlcə üzəri gümüşlə örtülüb. Materialı əhəmiyyətlidir: günümüzə çatan əşya həm əsas quruluşuna, həm də əvvəlki səth işlənməsinə dair izləri qoruyur.
Kalkrizedən tapılmış altı kiçik şüşə göz 2022-ci ildə DESY-nin PETRA III qurğusunda intensiv rentgen şüaları ilə araşdırılıb. Gözlərin bəziləri mavi, bəziləri qara idi. İlkin ölçmələr qara sahələrdə yüksək dəmir, ağ sahələrdə yüksək qurğuşun, mavi sahələrdə isə yüksək mis miqdarı aşkar edib.
İnsan qalıqlarını da eyni diqqətlə ayırd etmək lazımdır. Göttingen Universitetinin (Göttingen Üniversitesi) layihəsi Obereşdəki yeddi sümük çuxurundan və səth tapıntılarından olan qalıqları araşdırıb. Tədqiqatçılar yandırılmış çoxsaylı insan qalıqlarını döyüşlə deyil, Dəmir dövrünün yaşayış fəaliyyəti ilə əlaqələndiriblər. Siz geniş ərazidə tapılan hər əşyanı və ya sümüyü avtomatik olaraq Roma məğlubiyyətinə aid edə bilməzsiniz.
Məğlubiyyət Romanın Reyn çayının o tayındakı siyasətinə necə təsir etdi?
Roma eramızın 9-cu ilindən dərhal sonra Reyn çayının o tayındakı bütün hərbi fəaliyyətini dayandırmadı. Germanik (Germanicus) eramızın 14–16-cı illərində Germaniyada əlavə yürüşlər keçirdi. Bu əməliyyatlar göstərir ki, Romanın cavabını dərhal və tam geri çəkilmə kimi təsvir etmək düzgün deyil.
Eramızın 16-cı ilindəki yürüşlərdən sonra Tiberi (Tiberius) Germaniki geri çağırdı. Roma siyasəti Reyn çayının o tayında daimi fəth və işğaldan uzaqlaşdı. Çaya söykənən müdafiəyə isə daha çox əhəmiyyət verildi. Bu dəyişiklik Varın məğlubiyyətindən dərhal sonra verilmiş tək bir qərarla deyil, yenidən aparılmış yürüşlərdən sonra baş verdi.
Xronologiya
- Eramızın 7-ci ili: Var Germaniyada Roma idarəçiliyini, hüquq qaydalarını və vergitutmanı qurmaq vəzifəsini üzərinə götürdü.
- Eramızın 9-cu ilinin sentyabrı: Armininin ittifaqı Varın XVII, XVIII və XIX legionlarını məğlub etdi.
- Eramızın 14–16-cı illəri: Germanik Germaniyada Romanın əlavə yürüşlərini həyata keçirdi.
- Eramızın 16-cı ilindən sonra: Tiberi Germaniki geri çağırdı və daimi işğalı davam etdirmək siyasətindən uzaqlaşdı.
- 1987: Toni Klann Kalkrizedə sikkələr və sapand mərmiləri tapdı.
- 1989: Kalkrizedə arxeoloji tədqiqatlar və qazıntılar başladı.
- 2010: Gladius jurnalındakı tədqiqat Kalkrize tapıntıları arasında pilum qırıqlarını, nizə ucluqlarını, atıcı döyüş qurğularının oxlarını, qın qırıqlarını, qalxan hissələrini və zireh parçalarını sadaladı.
- 2022: Kalkrizedən tapılmış altı şüşə göz DESY-nin PETRA III qurğusunda araşdırıldı.
- 2024: Obereşdəki torpaq istehkamlarının tarixləndirilmiş hissələrini Orta əsrlərə aid edən tədqiqat onlayn yayımlandı.
Tez-tez verilən suallar
Romanın hansı üç legionu məğlub edildi?
Eramızın 9-cu ilinin sentyabrında Publi Kvinktili Varın komandanlığı altındakı XVII, XVIII və XIX legionlar məğlub edildi. Qarşı tərəfdəki german ittifaqına Armini rəhbərlik edirdi.
Döyüş nə qədər davam etdi?
Dion Kassinin təsvirində döyüş dördüncü günə qədər davam edir. Buraya ilkin hücumlar, Roma düşərgəsi, arabaların tərk edilməsi və son məğlubiyyətdən əvvəl yürüşün yenidən davam etməsi daxildir.
Kalkrize tapıntıları XIX legionu müəyyənləşdirməyə imkan verirmi?
İz elementləri arasındakı oxşarlıqlar Kalkrize metallarını XIX legionun keçmiş bazası olan Danqştettendəki materiallarla əlaqələndirir. Tədqiqatçılar bunu legionun burada olmasını dəstəkləyən güclü dəlil sayırlar.
Roma Germaniyanı dərhal tərk etdimi?
Germanik eramızın 14–16-cı illərində burada yürüşlər keçirdi. Tiberi onu geri çağırdıqdan sonra siyasətdə Reyn çayına söykənən müdafiəyə daha çox əhəmiyyət verildi və çayın o tayında daimi işğaldan uzaqlaşıldı.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Tevtoburq meşəsi döyüşü tr.wikipedia.org
- Eramızın 9-cu ilində Var döyüşü edition-topoi.org
- İngiliscə Vikipediya — Tevtoburq meşəsi döyüşü en.wikipedia.org
- Cassius Dio — Roma tarixi, Çikaqo Universiteti penelope.uchicago.edu
- Härtling və həmkarları — German səddi, yoxsa Roma düşərgəsi? onlinelibrary.wiley.com
- Rost və Wilbers-Rost — Kalkrize döyüş meydanındakı silahlar, Gladius gladius.revistas.csic.es
- Kalkrize Muzeyi və Parkı — Metallurgiya barmaq izi kalkriese-varusschlacht.de
- DESY — Tevtoburq meşəsi döyüşünün qədim artefaktları PETRA III-də araşdırılıb innovation.desy.de
- Göttingen Georg-August Universiteti — Kalkrize layihəsi uni-goettingen.de
FAQ
Tevtoburq meşəsi döyüşündə hansı Roma legionları məğlub edildi?
Armininin german tayfalarından yaratdığı ittifaq eramızın 9-cu ilinin sentyabrında Publi Kvinktili Varın komandanlığı altındakı XVII, XVIII və XIX legionları məğlub etdi.
Döyüş nə qədər davam etdi?
Dion Kassinin təsvirində döyüş dördüncü günə qədər davam edir. O, ilkin hücumlardan, Roma düşərgəsindən, tərk edilmiş arabalardan və son məğlubiyyətdən əvvəl yürüşün davam etməsindən danışır.
Kalkrize XIX legionun orada döyüşdüyünü sübut edirmi?
Tədqiqatçılar Kalkrizedən və XIX legionun Danqştettendəki keçmiş bazasından götürülmüş metalların iz elementləri arasındakı oxşarlıqları legionun burada olmasını dəstəkləyən güclü dəlil sayırlar.
Roma məğlubiyyətdən dərhal sonra Germaniyadan imtina etdimi?
Xeyr. Germanik eramızın 14–16-cı illərində yürüşlər keçirdi. Bu yürüşlərdən sonra Tiberi onu geri çağırdı və Roma siyasətində Reyn çayına söykənən müdafiəyə daha çox əhəmiyyət verilməyə başlandı.
Image: Hermann (Arminius) at the battle of the Teutoburg Forest in 9 CE by Peter Jannsen, 1873, with painting creases and damage removed.jpg — Peter Janssen, Public domain
