Akadlar, en az MÖ 2700’den itibaren Güney Mezopotamya’da Sümerlerle birlikte yaşayan, Sami dili konuşan topluluklardı. Hükümdarları Sargon, yaklaşık MÖ 2334’te güneydeki şehir devletlerini birleştirerek Akad merkezli imparatorluğu kurdu. Siz bu yazıda, Akadların kimliğini, Sargon’un yükselişini ve devletin kuruluşunu somut örneklerle öğreneceksiniz. [1][2][3]
Akad İmparatorluğu’nun başkenti Agade’nin arkeolojik yeri bugün hâlâ kesin olarak belirlenememiştir. Buna karşılık, Sargon’un kızını tanımlayan yazıtlı bir disk Penn Museum’da korunmaktadır. Başkentten bu küçük nesneye uzanan anlatı, haritayı, hanedanı ve çöküş tartışmalarını birbirine bağlar. [4][8]
Akadlar kimdir, hangi dili konuşuyorlardı?
Akadların Güney Mezopotamya’daki varlığı, Sargon’un kurduğu devletten daha eski bir geçmişe uzanır. En az MÖ 2700’den itibaren aynı bölgede Sümerlerle birlikte yaşıyorlardı. Dolayısıyla Akad topluluklarının ortaya çıkışıyla Akad İmparatorluğu’nun kuruluşu farklı tarihsel gelişmelerdir. Toplulukların geçmişi, imparatorluğun yaklaşık MÖ 2334’te başlayan siyasi tarihine indirgenemez. [1][3]
Akadca, Arapça ve İbraniceyle akrabalığı bulunan bir Sami dili olarak sınıflandırılır. Başlıca tarihsel çeşitleri arasında Eski Akadca, Babilce ve Asurca yer alır. Akadca yaklaşık MÖ 2400’den itibaren çivi yazısıyla kaydedilmeye başlanmıştı. Yaklaşık MÖ 2000’de ise Babilce ve Asurca çeşitlerine ayrılıyordu. [1][6]
Siz günlük yaşamınızda bir dilin adını, ülke adıyla birlikte kullanıyor olabilirsiniz. Akad örneğinde de topluluk, dil, kent ve imparatorluk adlarını birbirinden ayırmak gerekir. Akadca bir dili belirtirken Akad veya Agade, imparatorluğun başkentinin adıdır. Akad İmparatorluğu ise Sargon’un kurduğu ve ardıllarının yönettiği siyasi yapıyı tanımlar. [2][4][6]
“Akad İmparatorluğu hangi ırk?” sorusunda dil ile modern kimlik kavramları birbirine karışabilir. Akadlar hakkında somut dilsel tanım, onların Sami dili konuşan topluluklar olduğudur. Akadları doğrudan Kürt olarak tanımlamak ise dönemin kimliğini modern bir ulusla eşitler. Bu eşitleme, Akad kimliğine ilişkin tarihsel değerlendirmeyle desteklenmez. [1][2]
Akad İmparatorluğu ne zaman kuruldu, kurucusu kimdi?
Akad İmparatorluğu’nun kurucusu Sargon, Uruk hükümdarı Lugalzagesi’yi yenerek güneydeki şehir devletlerini birleştirdi. Bu birleşme, Güney Mezopotamya’daki şehirlerin Sargon’un egemenliği altında toplanması anlamına geliyordu. Dolayısıyla kuruluş anlatısının merkezinde, belirli şehirler üzerindeki siyasi hâkimiyetin genişlemesi bulunur. [2]
Orta kronolojiye göre imparatorluğun başlangıcı yaklaşık MÖ 2334’e tarihlenir. Aynı kronoloji, Akad İmparatorluğu’nun sonunu yaklaşık MÖ 2154 olarak kabul eder. Bu başlangıç ve bitiş tarihleriyle hesaplandığında devletin ömrü yaklaşık 180 yıldır. Buradaki yaklaşık ifadesi, tarihlerin kesinlik derecesini anlamak açısından gereklidir. [3]
Metropolitan Museum, Akad dönemini yaklaşık MÖ 2350–2150 aralığında ele alır. Bu tarihlendirme, orta kronolojide kullanılan başlangıç ve bitiş yıllarıyla bütünüyle örtüşmez. Akad döneminin mutlak tarihleri kesin olmadığı için farklı tarih aralıklarıyla karşılaşabilirsiniz. Siz bir ders kitabında MÖ 2334’ü görürken müze anlatısında MÖ 2350’yle karşılaşabilirsiniz. [3][4]
Sargon’un şehirleri birleştirmesi, Akad için kullanılan ilk imparatorluk nitelemesinin de merkezindedir. Ancak bu niteleme, imparatorluğun nasıl tanımlandığına bağlı olarak tartışılmaktadır. Özellikle kalıcı siyasi bütünleşmenin hangi ölçütlerle değerlendirildiği, verilen cevabı değiştirebilir. Bu nedenle Sargon’un kuruluşunu anlatmakla kesin bir öncelik sıralaması yapmak ayrı meselelerdir. [2]
Akad İmparatorluğu nerede kuruldu, haritası nasıl okunmalı?
İmparatorluk, bugün Irak sınırları içinde bulunan Akad kenti ve çevresinde doğdu. Başkent Akad, Agade adıyla da bilinen bir yerleşimdi. Bununla birlikte, kentin arkeolojik konumu henüz kesin olarak belirlenmiş değildir. Başkentin adı bilinirken haritadaki kesin karşılığının belirsiz kalması, Akad coğrafyasının temel sorunlarından biridir. [2][4]
Akad’ın konumuna ilişkin başlıca öneriler, modern Bağdat’ın yaklaşık 30 kilometrelik çevresinde yoğunlaşır. Bu öneriler, kenti Irak’ın merkezindeki belirli bir çevrede aramaktadır. Ancak söz konusu çevre, kesin biçimde saptanmış bir arkeolojik konum anlamına gelmez. Akad haritasında başkent işaretine bakarken bu ayrımı akılda tutmak gerekir. [5]
İmparatorluğun egemenlik ve sefer alanları, günümüzde farklı ülkelerin sınırları içinde kalan bölgelere uzanıyordu. Bunlar Irak, Suriye, İran ve Türkiye topraklarının bazı bölümleriyle örtüşür. Buradaki ifade, sayılan ülkelerin tamamının Akad yönetiminde bulunduğu anlamına gelmez. Modern ülke adları, antik coğrafyanın bugünkü karşılığını anlamak için kullanılmaktadır. [3]
Siz telefon haritasında işaretlenmiş bir güzergâha baktığınızda, bir hareket alanını takip edersiniz. Akad haritalarındaki sefer alanlarını da sürekli yönetilen topraklardan ayırarak okuyabilirsiniz. Susa, Tell Brak ve Gasur gibi merkezlerin dışındaki hâkimiyet yer yer sınırlıydı. Dolayısıyla haritadaki geniş yayılım, her yerde aynı yoğunlukta ve kesintisiz denetim göstermiyordu. [2]
Kısa kronoloji
Akad tarihini izlerken toplulukların geçmişini, yazılı dilin gelişimini ve hükümdarların sırasını birlikte değerlendirebilirsiniz. Aşağıda imparatorluğun başlangıcı ve sonu için orta kronoloji esas alınmıştır; tarihler yaklaşık değerlerdir. MÖ 2700’deki topluluk varlığı ile MÖ 2334’teki kuruluş, farklı aşamaları gösterir. [1][3][4]
| Yaklaşık tarih veya dönem | Gelişme |
|---|---|
| En az MÖ 2700 | Akadca konuşan topluluklar, Güney Mezopotamya’da Sümerlerle birlikte yaşıyordu. |
| MÖ 2400 | Akadcanın çivi yazısıyla kaydedildiği dönem başladı. |
| MÖ 2334 | Akad İmparatorluğu kuruldu. |
| Sargon’dan sonra | Rimuş ve ardından Maniştuşu hüküm sürdü. |
| Naram-Sin dönemi | İmparatorluk gücünün zirvesine ulaştı. |
| Naram-Sin ve Şar-Kali-Şarri dönemleri | Kuzey Mezopotamya’da imparatorluğa bağlı bölgesel kaleler ve yönetim merkezleri kuruldu. |
| MÖ 2154 | Akad İmparatorluğu sona erdi. |
MÖ 2334–2154 aralığı, yaklaşık 180 yıllık imparatorluk ömrünün hesaplanmasında kullanılan tarih aralığıdır. Metropolitan Museum’un yaklaşık MÖ 2350–2150 tarihlendirmesi ise farklı bir dönem çerçevesi sunar. Bu nedenle kronoloji tablosundaki yılları kesin takvim kayıtları olarak okumamak gerekir. [3][4]
Sargon’dan sonra Akad İmparatorluğu nasıl yönetildi?
Sargon’dan sonra oğulları Rimuş ve Maniştuşu tahta çıkarak hanedanın Mezopotamya üzerindeki hâkimiyetini sürdürdü. Böylece imparatorluğun siyasi tarihi, kurucusunun hükümdarlığından sonra da aynı hanedanla devam etti. Sargon’un torunu Naram-Sin döneminde ise Akad İmparatorluğu gücünün zirvesine ulaştı. [4]
Naram-Sin, Dört Yönün Kralı unvanını kullanarak hükümdarlık iddiasını bu ifadeyle dile getirdi. Ayrıca kendi adına tanrısallık işareti ekleterek krallık temsilinde farklı bir uygulamaya başvurdu. Bu unvan ve işaret, Naram-Sin’in kendisini nasıl sunduğuna ilişkin somut örneklerdir. [2]
Akad hanedanının koruyucu tanrıçası, Sümerlerin İnanna adıyla tanıdığı aşk ve savaş tanrıçası İştar’dı. Bu adlandırma, Akadlarla Sümerlerin birlikte yaşadığı Mezopotamya’daki dinsel bağlantılardan birini gösterir. İştar’ın hanedanla ilişkisi, Akad siyasi tarihinin yanında inanç dünyasını da görünür kılar. [1][2]
Naram-Sin ve Şar-Kali-Şarri dönemlerinde Kuzey Mezopotamya’da imparatorluğa bağlı bölgesel kaleler kuruldu. Aynı bölgede kurulan yönetim merkezleri de imparatorluğun örgütlenmesinin somut parçalarıydı. Kaleler ve yönetim merkezleri, Akad hâkimiyetini yalnızca sefer güzergâhları üzerinden düşünmemek gerektiğini gösterir. [7]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Sargon adı, Akadca Şarru-ken adının modern okunuşudur ve yaklaşık olarak kral meşrudur anlamına gelir. Mezopotamya geleneği, onun hükümdarlığından önce Kiş kralının sakisi olduğunu anlatır. Saki göreviyle ilgili anlatı, Sargon’un geçmişine dair gelenek olarak değerlendirilmelidir. [4]
Sargon’un bir yazıtının Eski Babil dönemindeki kopyası, Akad rıhtımına bağlanan gemilerden söz eder. Bu gemiler, yazıtta Meluhha, Magan ve Dilmun adlarıyla birlikte anılmaktadır. Burada anlatılan liman hareketliliği, Sargon’un yazıtının sonraki bir kopyası aracılığıyla aktarılmıştır. Böylece Akad’ın adı, hükümdarlık anlatısının yanında gemiler ve rıhtımla da ilişkilendirilir. [7]
Sargon’a ait bir yazıt, her gün sofrasında 5.400 erkeğin beslendiğini bildirir. Bu sayı, yazıtın aktardığı hükümdarlık anlatısının bir parçası olarak okunmalıdır. Siz günlük yemek hazırlığını düşünerek, 5.400 kişilik sofra ifadesinin ölçeğini daha kolay kavrayabilirsiniz. [2]
Penn Museum’daki Enheduanna diski, yaklaşık MÖ 2300’e tarihlenen ve 25 santimetre çapındaki bir nesnedir. Diskin bir yüzünde ayin sahnesi, diğer yüzünde Sargon’un kızını tanımlayan yazıt bulunur. Enheduanna diski, aynı nesne üzerinde hem görsel bir sahne hem yazılı kimlik bilgisi taşır. [8]
Akad İmparatorluğu’nu kim yıktı?
Akad’ın sonunu yalnızca bir istilacı topluluğun adıyla açıklamak, siyasi parçalanmayı eksik bırakır. Şar-Kali-Şarri sonrasında güneydeki şehir yöneticileri bağımsızlıklarını yeniden kazanırken imparatorluğun egemenlik alanı daraldı. Son krallar Dudu ve Şu-Turul’un hâkimiyeti, Akad çevresiyle sınırlı bir alana çekildi. [4]
Guti istilasının Akad’ı yıktığı görüşü, çöküş hakkındaki geleneksel açıklamalar arasında yer alır. Modern değerlendirmeler ise iç isyanları ve aşamalı siyasi parçalanmayı da açıklamaya katar. Bu nedenle Guti baskısını anmak, güneydeki yöneticilerin yeniden bağımsızlaşmasını gözden kaçırmayı gerektirmez. [2][4]
Kuraklığın çöküşteki payı da farklı araştırmaların tartıştığı açıklamalar arasında yer almaktadır. Cullen ve çalışma arkadaşlarının 2000 tarihli araştırması, Umman Körfezi tortullarını inceledi. Araştırma, yaklaşık 300 yıl süren toz artışını Akad’ın çöküşüne katkı sağlayan kuraklaşmayla ilişkilendirdi. Ancak bu ilişkilendirme, çöküşün bütün nedenlerini tek başına belirleyen bir açıklama değildir. [9]
Sołtysiak ve Fernandes’in 2021 tarihli araştırması, Kuzey Mezopotamya’daki üç yerleşimden 75 bireyi inceledi. Bulgular, büyük kuraklığın beklenen yaygın beslenme değişimini desteklemedi. Bu sonuç, kuraklık açıklamasını değerlendirirken farklı kanıt türlerini birlikte düşünmeyi gerektirir. [10]
Akad İmparatorluğu, orta kronolojiye göre yaklaşık MÖ 2154’te siyasi ömrünü tamamladı. İç parçalanmanın, Guti baskısının ve kuraklığın göreli payları ise tartışmalıdır. Yaklaşık 180 yıllık devletin sonunu değerlendirirken, bu açıklamaların kanıtlarını birbirinden ayırmak gerekir. [2][3][9][10]
Sık sorulan sorular
Akad İmparatorluğu’nun kurucusu kimdir?
Akad İmparatorluğu’nun kurucusu, Uruk hükümdarı Lugalzagesi’yi yenerek güneydeki şehir devletlerini birleştiren Sargon’dur. Orta kronoloji, imparatorluğun başlangıcını yaklaşık MÖ 2334 olarak tarihler.
Akad İmparatorluğu kaç yıl sürdü?
Yaklaşık MÖ 2334–2154 tarihleri esas alındığında imparatorluğun ömrü yaklaşık 180 yıldır. Ancak Akad döneminin mutlak tarihleri kesin değildir; kullanılan kronolojiye göre değişebilir.
Akad İmparatorluğu Kürt müydü?
Akadları doğrudan Kürt olarak tanımlamak, dönemin kimliğini modern bir etnik ulusla eşitlemektedir. Akadlar için kullanılabilen somut dilsel tanım, Akadca konuşan Sami toplulukları olmalarıdır.
Akad İmparatorluğu ilk imparatorluk muydu?
Akad için kullanılan ilk imparatorluk nitelemesi, imparatorluğun nasıl tanımlandığına bağlıdır. Kalıcı siyasi bütünleşmenin ölçüt kabul edilmesi, bu değerlendirme üzerindeki tartışmayı etkiler.
Kaynaklar
- Getty — Mesopotamia: Civilization Begins getty.edu
- Wikipedia — Akkadian Empire en.wikipedia.org
- Vikipedi — Akad İmparatorluğu tr.wikipedia.org
- The Metropolitan Museum of Art — The Akkadian Period metmuseum.org
- Wikipedia — Akkad (city) en.wikipedia.org
- Yale University — Akkadian nelc.yale.edu
- Yale eHRAF Archaeology — Akkadian, Harvey Weiss ehrafarchaeology.yale.edu
- Penn Museum — Disc of Enheduanna, B16665 collections.penn.museum
- Cullen ve diğerleri — Climate change and the collapse of the Akkadian empire, Geology ldeo.columbia.edu
- Sołtysiak ve Fernandes — Much ado about nothing, Antiquity doi.org
Görsel: The Akkadian Empire.png — Ennomus, CC BY-SA 4.0
