Haile Selassie kimdir? Son imparator nasıl devrildi?

Etiyopya’nın son hüküm süren imparatoru Haile Selassie, 82 yaşındayken askerî komite Derg tarafından devrildi. Siz bu yazıda, onun kimliğini ve 12 Eylül 1974’e uzanan devrilme sürecini öğreneceksiniz. İmparatorun yaşamı, İtalyan işgali karşısındaki diplomatik girişimlerden saraydaki ev hapsine kadar uzanır. [1][2][3]

Haile Selassie’nin iktidarının son döneminde kıtlık, hayat pahalılığı ve grevler birbirini izledi. Günlük alışverişte hissettiğiniz fiyat baskısı, Şubat 1974’te Addis Ababa sokaklarına taşınmıştı. Siz de bu gündelik bağ üzerinden, saraydaki iktidarla toplumdaki huzursuzluğu birlikte değerlendirebilirsiniz. Ancak imparatorun hikâyesi, yalnızca devrildiği yılın olaylarından oluşmaz; başlangıcı Ejersa Goro’ya uzanır. [1][4]

Haile Selassie kimdir, adı ne anlama gelir?

Haile Selassie, 23 Temmuz 1892’de Etiyopya’nın doğusundaki Ejersa Goro’da Tafari Makonnen adıyla doğdu. Daha sonra imparator olarak tanınacağı Haile Selassie adı, Ge’ez dilinden gelir. Bu ad, yaklaşık olarak Teslis’in Gücü anlamını taşır ve Hristiyanlıkla bağlantılıdır. [1][2]

Tafari Makonnen, 1916’da İmparatoriçe Zewditu’nun yönetiminde naip ve tahtın varisi oldu. Böylece 1930’daki taç giyme töreninden önce, devlet yönetiminde resmî bir konum edindi. Naiplik ile imparatorluk, onun yaşamındaki farklı yönetim aşamalarını ifade eder. Bu nedenle siyasi yaşamını yalnız tahta çıktığı tarihten başlatmak eksik kalır. [1]

Haile Selassie, 2 Kasım 1930’da taç giyerek imparatorluk dönemine resmen başladı. Etiyopya’nın son hüküm süren imparatoru olarak, 12 Eylül 1974’e kadar tahtta kaldı. Bununla birlikte, İtalyan işgali nedeniyle 1936–1941 yıllarını ülkesinin dışında geçirdi. Dolayısıyla hükümdarlık dönemi, Etiyopya’da kesintisiz biçimde bulunduğu bir zaman aralığı değildi. [1][3]

Aile yaşamında Menen Asfaw’dan olan altı çocuğunun isimleri de kayıtlıdır. Bunlar Tenagnework, Asfaw Wossen, Zenebework, Tsehai, Makonnen ve Sahle Selassie olarak sıralanır. Haile Selassie’nin çocuklarını araştırırken, bu isimler hükümdarın doğum adıyla karıştırılmamalıdır. Tafari Makonnen onun doğum adı, Makonnen ise çocuklarından birinin adıdır. [2]

İtalyan işgali ve reformlar döneminde neler yaptı?

Haile Selassie, 16 Temmuz 1931’de Etiyopya’nın ilk yazılı anayasasını yürürlüğe koydu. Bu anayasa, yasama organının iki meclisten oluşmasını öngören bir düzen içeriyordu. Taç giyme töreninin ardından gelen bu adım, yönetimin hukuki düzenlemelerindendi. Ancak ilk yazılı anayasanın kabulü, sonraki siyasi krizlerin yaşanmasını engellemedi. [1]

Mussolini İtalya’sının 1935’te başlayan işgali, imparatorun ülkesinden ayrılmasına yol açtı. Haile Selassie, 1936’da Milletler Cemiyeti’ne başvurarak saldırıya karşı uluslararası yardım istedi. Buna rağmen, İtalyan işgalini durduracak bir müdahalenin sağlanması mümkün olmadı. Bu başvuru, onun işgale karşı mücadelesinin diplomasi ayağını açıkça gösterir. [3]

Haile Selassie, 1936–1941 yıllarını sürgünde geçirdi. İngiliz kuvvetleriyle Etiyopyalı direnişçilerin İtalyanları yenmesi, ülkeye dönüşünün önünü açtı. İmparator, 5 Mayıs 1941’de Addis Ababa’ya dönerek sürgün dönemini tamamladı. Bu dönüş, Milletler Cemiyeti’ne yaptığı yardım başvurusundan ayrı bir gelişmeydi. [2][3]

İmparator, 27 Ağustos 1942’de köleliğin kaldırılmasını hukuken pekiştiren düzenlemeyi onayladı. Düzenleme, köle ticaretine ağır cezalar getiren hükümleri de içeriyordu. Burada somut değişiklik, kölelik ve köle ticaretine ilişkin hukuki çerçevedeydi. Böylece 1941’deki dönüşü, ertesi yıl kabul edilen bu düzenleme izledi. [2]

Mayıs 1963’te Addis Ababa, bağımsız Afrika devletlerinin liderlerini bir araya getirdi. Haile Selassie’nin ev sahipliğindeki toplantıda, 32 devletin liderleri kuruluş şartını imzaladı. Bu belgeyle Afrika Birliği Örgütü kuruldu ve imparator kuruluş sürecinde yer aldı. Addis Ababa böylece onun uluslararası faaliyetlerinin somut mekânlarından biri oldu. [5]

Haile Selassie, 4 Ekim 1963’te BM Genel Kurulu’nda ırkçılığa karşı konuştu. Kalıcı barış için, ırkların üstünlüğü düşüncesinin terk edilmesi gerektiğini savundu. Temel hakların herkese eşit tanınması da konuşmasında dile getirdiği taleplerdendi. Addis Ababa toplantısıyla BM konuşması, aynı yılın farklı uluslararası girişimleriydi. [6]

Haile Selassie nasıl devrildi, Derg iktidarı nasıl ele geçirdi?

Haile Selassie’nin devrilmesini anlamak için, 1974’te belirginleşen toplumsal krize bakmak gerekir. Peter Koehn’ün African Studies Review makalesi, kıtlığın ağır can kaybını vurgular. Makaleye göre, 1974’e kadar kıtlıkta 200 binden fazla insan öldü. Koehn, felaketin gizlenmesini de imparatorun devrilmesini hızlandıran etkenler arasında sayar. [4]

Şubat 1974’te Addis Ababa’da hayat pahalılığına karşı dört günlük ayaklanmalar yaşandı. Bu olaylar sırasında beş kişi öldü ve yönetim üzerindeki baskı arttı. Siz, günlük giderlerle ilgili yakınmaların burada sokak eylemlerine dönüştüğünü görebilirsiniz. Başkentteki protestolar, aynı dönemde yaşanan ordu isyanlarıyla birlikte değerlendirilmelidir. [1]

Ordu isyanları sürerken Başbakan Aklilu Habte-Wold, 27 Şubat 1974’te görevinden istifa etti. Yerine Endelkachew Makonnen getirildi, ancak hükümetteki değişiklik krizi sona erdirmedi. Mart 1974’te gerçekleşen dört günlük genel grev, ülkedeki hayatı felce uğrattı. Hükûmetin verdiği tavizler, bu grevin etkisini ortadan kaldırmaya yeterli olmadı. [1]

Bu gelişmeler, yönetim krizinin yalnızca başbakan değişikliğinden ibaret kalmadığını açıkça gösterir. Şubat ayındaki ayaklanmaları, mart ayındaki genel grev ve askerî örgütlenme izledi. Haziran 1974’te oluşturulan Derg, bu süreçte ortaya çıkan askerî komiteydi. Komite, 12 Eylül 1974’te Haile Selassie’yi tahttan indirerek imparatorun yönetimini sonlandırdı. [1][2]

Haile Selassie, devrildiği sırada 82 yaşındaydı ve sonrasında sarayda tutuldu. Addis Ababa’daki bu ev hapsi, hükümdarlığının ardından başlayan gözetim dönemiydi. Devrilme süreci bu nedenle, tek günlük bir askerî müdahaleden daha geniştir. Kıtlık, hayat pahalılığı, grevler ve ordu isyanları, müdahaleye uzanan zinciri oluşturdu. [1][2][4][7]

Haile Selassie, Rastafari ve mucize anlatıları arasında nasıl bir bağ var?

Haile Selassie’nin kendi dini, Etiyopya Ortodoks Tevhîdî Kilisesi’ne bağlı Hristiyanlıktı. Rastafari hareketi ise 1930’larda Jamaika’da ortaya çıkan ayrı bir inanç hareketiydi. Hareketin ilk mensupları, Ras Tafari’nin 1930’daki taç giyişine dinî anlam yükledi. Bu olayı, İncil’deki kehanetlerin gerçekleşmesi olarak yorumlayan bir yaklaşım benimsediler. [1][8]

Birçok Rastafari, Haile Selassie’yi ilahî kabul eden yorumlara bağlılık gösterir. Ancak bu yorumlar, onun ilahî niteliğini açıklama biçimleri bakımından farklılaşır. Tanrı’nın tezahürü ve yeniden gelen Mesih açıklamaları, bu çeşitlilik içinde bulunur. Bunlar, Haile Selassie hakkında doğrulanmış tarihsel olgular olarak değil, inanç olarak aktarılmalıdır. [8]

Haile Selassie’nin 21 Nisan 1966’daki Jamaika ziyareti, Rastafari geleneğinde Grounation Day olarak anılır. The Gleaner’ın anlatımında, imparatorun uçağı görünürken yağmurun kesildiği de aktarılır. Kalabalıktaki kişiler, bu hava değişimini ilahî müdahale olarak yorumlamıştır. Anlatı, katılımcıların yorumunu kaydeder; doğaüstü bir neden bulunduğunu kanıtlamaz. [9][10]

Siz, 1966 ziyaretini değerlendirirken gerçekleşen olayla ona yüklenen anlamı ayrı tutabilirsiniz. İmparatorun Jamaika’ya gelişi, tarihi belirli olan ve belgelenen bir ziyarettir. Yağmurun kesilmesine bağlanan mucize iddiası ise, olayın dinî yorumuna aittir. Aynı ayrım, imparatorun Hristiyanlığıyla Rastafari içindeki ilahî konumu için de geçerlidir. [1][8][9][10]

Haile Selassie nasıl öldü, neden ölümü tartışılıyor?

Haile Selassie, 27 Ağustos 1975’te Addis Ababa’da 83 yaşındayken öldü. Ölümü, Derg tarafından devrilmesinin ardından başlayan gözetim döneminde gerçekleşti. Derg yönetimi, ölümünü prostat ameliyatı sonrasında gelişen solunum yetmezliğine bağladı. Ancak doktor Asrat Woldeyes, ameliyat komplikasyonuna dayanan bu açıklamayı reddetti. [1][2][7]

Tartışmanın sonraki aşaması, 1994’te Etiyopya savcılığının bildirdiği belgelerle ortaya çıktı. Savcılık, imparatorun 1975’te öldürülmesini emreden üst düzey Derg belgeleri bulunduğunu açıkladı. Bu belgeler üzerinden, eski askerî yöneticilere yönelik suçlamalar da yöneltildi. Böylece ölüm tartışması, resmî tıbbi açıklamayla doktorun itirazının ötesine taşındı. [2]

Bu nedenle 1975’teki ölümü anlatırken, açıklamaların sahiplerini belirtmek özellikle gerekir. Solunum yetmezliği açıklaması Derg’e, komplikasyon itirazı ise doktor Asrat Woldeyes’e aittir. Öldürülme emrine ilişkin belgelerin bulunduğu bildirimi de 1994’teki savcılık açıklamasıdır. Bu ifadeleri birbirinden ayırmak, iddiaları kesinleşmiş tek bir anlatıya dönüştürmeyi önler. [2]

Kısa kronoloji

Haile Selassie’nin yaşamındaki başlıca dönemeçler, 1892’deki doğumundan 2000’deki yeniden defin törenine uzanır. Aşağıdaki sıralama, hükümdarlık, sürgün, devrilme ve ölüm sonrasındaki gelişmeleri birlikte gösterir. [1][2][3][5][6][7][9]

1. 23 Temmuz 1892 Tafari Makonnen, Ejersa Goro’da doğdu.
2. 1916 Zewditu’nun yönetiminde naip ve tahtın varisi oldu.
3. 2 Kasım 1930 Haile Selassie adıyla imparatorluk tacını giydi.
4. 16 Temmuz 1931 Etiyopya’nın ilk yazılı anayasasını yürürlüğe koydu.
5. 1935 İtalya’nın Etiyopya’yı işgali başladı.
6. 1936 Milletler Cemiyeti’nden yardım istedi; sürgünü başladı.
7. 5 Mayıs 1941 Addis Ababa’ya döndü.
8. 27 Ağustos 1942 Köleliğin kaldırılmasını hukuken pekiştiren düzenlemeyi onayladı.
9. Mayıs 1963 Addis Ababa’da Afrika Birliği Örgütü kuruldu.
10. 4 Ekim 1963 BM Genel Kurulu’nda ırkçılığa karşı konuştu.
11. 21 Nisan 1966 Jamaika ziyaretini gerçekleştirdi.
12. Şubat–Mart 1974 Ayaklanmalar, ordu isyanları ve genel grev yönetimi sarstı.
13. 12 Eylül 1974 Derg tarafından tahttan indirildi.
14. 27 Ağustos 1975 Addis Ababa’da gözetim altında öldü.
15. 1992 Kalıntıları sarayda bir tuvaletin altına gömülü bulundu.
16. 1994 Savcılık, öldürülme emrine ilişkin belgeler bulunduğunu bildirdi.
17. 5 Kasım 2000 Kutsal Üçleme Katedrali’ne defnedildi.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Tafari’nin dinî yaşamına ilişkin somut ayrıntılardan biri, 1900 yılındaki takdisidir. Abuna Yohannes, onu geleceğin Ras İmru’suyla birlikte diyakoz olarak takdis etti. Bu olay, 1930’daki imparatorluk tacından önceki dinî yaşamına ait bir kayıttır. Hükümdarın Ortodoks Hristiyan kimliğini, çocukluk dönemindeki bu görevle birlikte düşünmek mümkündür. [11]

İngiltere’nin Bath kentindeki Fairfield House, Haile Selassie’nin sürgün döneminde kaldığı evdi. İmparator bu evi daha sonra kente bağışladı; bina yaşlıların barınması için kullanıldı. Böylece sürgün yaşamıyla bağlantılı yapı, gündelik bir barınma ihtiyacına hizmet etti. Fairfield House, imparatorun biyografisindeki İngiltere dönemini somut bir mekâna bağlar. [1]

Pitt Rivers Müzesi’ne göre, imparatorun kalıntıları 1992’de sarayda bir tuvaletin altında bulundu. Bu buluntu, 1975’teki ölümünden sonra kalıntılarının nerede tutulduğuna ilişkin bilgi sağladı. Kalıntıları, 5 Kasım 2000’de Addis Ababa’daki Kutsal Üçleme Katedrali’ne defnedildi. Ancak Etiyopya hükûmeti, yeniden defin törenine devlet cenazesi statüsü vermeyi reddetti. [2][7]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Haile Selassie tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Haile Selassie en.wikipedia.org
3. Dictionary of African Christian Biography — Haile Selassie I (A) dacb.org
4. Cambridge University Press / African Studies Review — Ethiopia: Famine, Food Production, and Changes in the Legal Order cambridge.org
5. African Union — About the African Union au.int
6. Pitt Rivers Museum, University of Oxford — The Burial of Emperor Haile Selassie prm.web.ox.ac.uk
7. Anthropology of Consciousness — Christian Stokke, Consciousness Development in Rastafari anthrosource.onlinelibrary.wiley.com
8. TIME/LIFE — Haile Selassie in Jamaica: Color Photos From a Rastafari Milestone time.com
9. The Gleaner — All Hail: The State Visit of Emperor Haile Selassie I old.jamaica-gleaner.com
10. Dictionary of African Christian Biography — Haile Selassie I (B) dacb.org

Görsel: Selassie restored.jpg — American Colony (Jerusalem). Photo Dept., photographer., Public domain