Parthenon’un heykellerinin yaklaşık yarısı bugün Atina’da değil, Londra’da duruyor. Elgin’in görevlileri 1801–1812 arasında Parthenon’un günümüze ulaşmış heykellerinin yaklaşık yarısını Britanya’ya gönderdi.
Bu yazıda eserlerin ne olduğunu, nasıl Londra’ya gittiğini ve iki tarafın argümanlarını bulacaksınız. Yunanistan’ın heykelleri geri alıp alamayacağına dair en güncel gelişmeleri de okuyacaksınız.
Elgin Mermerleri nedir?
Elgin Mermerleri, Atina Akropolü’nden Britanya’ya götürülen antik Yunan mermer heykellerinin, yazıtlarının ve mimari parçalarının toplu adıdır. Eserler Londra’daki British Museum’da bulunur.
Koleksiyonun adı, götürülme işini yöneten 7. Elgin Kontu Thomas Bruce’tan gelir. İngilizcede Elgin adı ilk hecesi vurgulu ve g sesi sert olacak şekilde okunur.
Koleksiyon yalnızca Parthenon’dan ibaret değildir. İçinde Erekhtheion, Athena Nike Tapınağı ve Propylaia’dan getirilen parçalar da vardır. Yine de gündemi belirleyen, Parthenon’a ait heykellerdir. Bu yüzden konu “Parthenon Heykelleri” adıyla da anılır.
Parthenon heykelleri neyi anlatır?
Parthenon, Atina Akropolü’nün tepesindeki tapınaktır. Mimarları İktinos ve Kallikrates’tir. Yapım programının heykeltıraş denetçisi Pheidias’tı. Tapınak, kiremit biçimli çatı elemanları dahil, beyaz Pentelikon mermerinden inşa edildi.
Heykel bezemeleri MÖ 447–432 arasında yapıldı. Üç ana gruptan oluşur: friz, metoplar ve alınlık heykelleri.
- Friz: Yaygın kabul gören yoruma göre Athena onuruna düzenlenen Panathenaia şenliğinin alayını betimler.
- Doğu alınlığı: Athena’nın doğumunu gösterir.
- Batı alınlığı: Athena ile Poseidon’un Atina’nın koruyuculuğu için yarışmasını gösterir.
Lordlar Kamarası Kütüphanesi’nin 2023 tarihli dökümüne göre British Museum’daki Parthenon grubunda 15 metop, 17 alınlık figürü ve 75 metre friz bulunur.
Heykeller Londra’ya nasıl gitti?
Thomas Bruce, heykellerin söküldüğü dönemde Britanya’nın Osmanlı İmparatorluğu nezdindeki büyükelçisiydi. Atina ise Osmanlı yönetimindeydi. Elgin’in görevlileri 1801–1812 arasında Akropol’den heykel ve mimari parçaları Britanya’ya gönderdi.
Süreç bununla bitmedi. 1816’da bir parlamento komisyonu konuyu inceledi. Ardından Britanya Parlamentosu koleksiyonun satın alınması için kaynak ayırdı ve eserleri British Museum mütevellilerine devretti. Eserler o tarihten beri müzenin koleksiyonunda.
Bugün British Museum’da Parthenon heykelleri, Londra’daki 18 numaralı salonda sergilenir. Yolunuz Londra’ya düşerse müzenin galeri listesinde bu salonu bulabilirsiniz.
Osmanlı izni var mıydı? Ferman tartışması
İki taraf bu noktada ayrılır. British Museum, Elgin’in Osmanlı makamlarının izniyle yasal hareket ettiğini savunur. Yunanistan ise eserlerin yasa dışı elde edildiğini ileri sürür.
Tartışmanın merkezinde ferman, yani Osmanlı’nın verdiği iddia edilen izin belgesi vardır. Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkilisi Zeynep Boz, Haziran 2024’te Associated Press’e bir açıklama yaptı. Boz’a göre Osmanlı arşivlerinde Britanya’nın dayandığı izni doğrulayan bir ferman bulunamadı.
Boz ayrıca bilinen belgenin İtalyanca bir çeviri olduğunu söyledi. Ona göre bu metin imza, mühür veya tuğra taşımıyor. Bu, bir yetkilinin açıklamasıdır; Britanya tarafının savunması ise yukarıda anlatılan izin iddiasına dayanır.
Yunanistan neden iade istiyor?
Yunanistan Kültür Bakanlığı’nın görüşü şöyledir: Heykeller bağımsız sanat eserleri olarak değil, Parthenon’un mimari ve simgesel parçaları olarak tasarlandı. Bu yüzden Atina’da birleştirilmeleri gerekir.
Bu görüşün somut bir karşılığı var. Akropolis Müzesi’nin üçüncü katındaki Parthenon Galerisi’nin dikdörtgen çekirdeği, antik tapınağın cellasının ölçülerini ve yönünü izler. Müze, Atina’daki özgün parçaları British Museum’da ve diğer yabancı müzelerde bulunan parçaların alçı kopyalarıyla birlikte sergiler.
Yunanistan’ın Ekim 1983’te Britanya hükümetine yaptığı resmî iade başvurusu Nisan 1984’te reddedildi.
Yunanistan geri alabilir mi?
Kısa cevap: şu an için yasal yol kapalı görünüyor. Gerekçeler şöyle.
- Yasa engeli. British Museum Act 1963, sınırlı istisnalar dışında koleksiyondaki eserlerin kalıcı olarak elden çıkarılmasını engeller. Aynı yasa, eserlerin başka müzelere ödünç verilmesine izin verir.
- Hükümet tutumu. Britanya hükümeti 16 Temmuz 2025’te Lordlar Kamarası’nda, iadeyi mümkün kılacak yeni bir yasa çıkarma planı bulunmadığını açıkladı.
- Arabuluculuk. UNESCO 2013’te arabuluculuk önerdi. Britanya hükümeti ile British Museum bu sürece katılmayı 2015’te reddetti.
- Ödünç tartışması. Yunanistan, ödünç almanın British Museum’un mülkiyetini tanımak anlamına geleceği gerekçesiyle bu seçeneği reddeder. Müze ise ödünç verilen eserlerin geri gönderilmesini şart koşar.
Dönüşümlü sergileme önerisi
KNEWS’in 15 Ekim 2026 tarihli haberine göre British Museum Başkanı George Osborne, heykellerin Atina ile Londra’da dönüşümlü sergilenmesini içeren bir anlaşmayı savunmayı sürdürüyordu. Osborne, müzenin farklı uygarlıkları karşılaştıran sergileme yaklaşımıyla Akropolis Müzesi’nin Atina ve anıt merkezli yaklaşımının birbirini tamamladığını savundu. Bu bir öneridir; haberde kabul edilmiş bir anlaşmadan söz edilmez.
Kısa kronoloji
- MÖ 447–432 Parthenon’un heykel bezemeleri yapıldı.
- 1801–1812 Elgin’in görevlileri Akropol’den heykel ve mimari parçaları Britanya’ya gönderdi.
- 1816 Parlamento incelemesinin ardından koleksiyon British Museum mütevellilerine devredildi.
- 1963 British Museum Act, koleksiyonun elden çıkarılması ve ödünç verilmesine ilişkin kuralları belirledi.
- Ekim 1983 Yunanistan Britanya hükümetine resmî iade başvurusu yaptı.
- Nisan 1984 Britanya resmî iade başvurusunu reddetti.
- 2013 UNESCO arabuluculuk önerdi.
- 2014 İlissos heykeli Ermitaj Müzesi’ne ödünç verildi.
- 2015 Britanya hükümeti ve British Museum UNESCO arabuluculuğunu reddetti.
- 4 Haziran 2022 Fagan parçası Atina’da doğu friziyle kalıcı olarak birleştirildi.
- 24 Mart 2023 Vatikan’dan gelen üç parça Akropolis Müzesi’nde kalıcı olarak birleştirildi.
- Haziran 2024 Zeynep Boz, Osmanlı arşivlerinde Britanya’nın dayandığı izni doğrulayan bir ferman bulunamadığını söyledi.
- 16 Temmuz 2025 Britanya hükümeti iadeyi mümkün kılacak yasa çıkarma planı olmadığını açıkladı.
- 15 Ekim 2026 KNEWS, Osborne’un dönüşümlü sergileme anlaşmasını savunduğunu bildirdi.
Parçalar başka müzelerden Atina’ya dönebiliyor
İade yalnızca Britanya ile sınırlı bir konu değil. Parthenon parçaları başka koleksiyonlarda da var ve bazıları Atina’ya kalıcı olarak döndü.
- Artemis’in ayaklarını betimleyen Fagan parçası, Palermo’daki Antonino Salinas Müzesi’nden getirilerek 4 Haziran 2022’de Atina’da doğu friziyle birleştirildi.
- Vatikan Müzeleri’nden gelen üç parça, yani bir genç erkek başı, sakallı bir erkek başı ve bir at başı, 24 Mart 2023’te Akropolis Müzesi’nde kalıcı olarak birleştirildi.
Bu örnekler başka kurumların parçaları Atina’ya gönderebildiğini gösterir. Londra’daki parçalar için durum farklıdır, çünkü yukarıda anlatılan yasal sınırlar geçerlidir.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Helios’un dizginleri. British Museum’un 1816,0610.91 envanter numaralı alınlık heykeli, denizden doğan güneş tanrısı Helios olarak tanımlanır ve MÖ 438–432’ye tarihlenir. Heykelin artık kayıp olan metal dizginlerinin bağlandığı delik, sağ önkolunun altındaki kaidenin üst yüzeyinde hâlâ görülebilir.
- Rusya’ya giden İlissos. British Museum, Parthenon’dan gelen nehir tanrısı İlissos heykelini 2014’te Rusya’nın St Petersburg kentindeki Ermitaj Müzesi’ne ödünç verdi.
- Galerinin planı. Akropolis Müzesi’ndeki Parthenon Galerisi’nin dikdörtgen çekirdeği, antik tapınağın cellasının ölçülerini ve yönünü izler. Yani salonda dolaşırken tapınağın iç mekânının oranlarını yürüyerek algılarsınız.
Sık sorulan sorular
Elgin Mermerleri kimin adını taşır?
Koleksiyon, 1801–1812 arasında eserlerin Atina’dan götürülmesini yöneten 7. Elgin Kontu Thomas Bruce’un adını taşır. Bruce o dönemde Britanya’nın Osmanlı İmparatorluğu nezdindeki büyükelçisiydi.
Elgin Mermerleri şu an nerede?
British Museum’un galeri listesinde Parthenon heykellerinin bölümü Londra’daki 18 numaralı salon olarak geçer. Atina’daki Akropolis Müzesi ise Londra’dakilerin alçı kopyalarını özgün parçalarla birlikte sergiler.
Britanya heykelleri neden iade etmiyor?
British Museum, Elgin’in Osmanlı makamlarının izniyle yasal hareket ettiğini savunur. British Museum Act 1963 de sınırlı istisnalar dışında koleksiyondaki eserlerin kalıcı olarak elden çıkarılmasını engeller. Britanya hükümeti 16 Temmuz 2025’te iadeyi mümkün kılacak yeni bir yasa planı olmadığını açıkladı.
Yunanistan heykelleri ödünç alamaz mı?
Yunanistan, ödünç almanın British Museum’un mülkiyetini tanımak anlamına geleceği gerekçesiyle bu seçeneği reddeder. Müze ise ödünç verilen eserlerin geri gönderilmesini şart koşar.
Kaynaklar
- Vikipedi — Elgin Mermerleri tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Elgin Marbles en.wikipedia.org
- House of Lords Library — Elgin Marbles lordslibrary.parliament.uk
- House of Commons Library — The Parthenon Sculptures commonslibrary.parliament.uk
- Akropolis Müzesi — The Parthenon Gallery theacropolismuseum.gr
- Yunanistan Kültür Bakanlığı — Sculptures removed from the Parthenon culture.gov.gr
- British Museum — Galleries britishmuseum.org
- British Museum — Statue; pediment, 1816,0610.91 britishmuseum.org
- Associated Press — Turkish official’s comments about Parthenon sculptures apnews.com
- UK Parliament — Parthenon Sculptures: Return hansard.parliament.uk
- Akropolis Müzesi — Permanent reunification of the Fagan fragment theacropolismuseum.gr
- Akropolis Müzesi — Vatican fragments press release theacropolismuseum.gr
- KNEWS / Kathimerini — Shared display deal for Parthenon marbles knews.kathimerini.com.cy
Görsel: The Parthenon sculptures, British Museum (14063376069).jpg — Carole Raddato from FRANKFURT, Germany, CC BY-SA 2.0
