Sultan Abdülmecid kimdir? Hayatı, dönemi ve eserleri

Sultan Abdülmecid’in yaptırdığı Dolmabahçe Sarayı’nda 285 oda, 68 tuvalet ve altı hamam bulunur. Siz bu yazıda onun hayatını, reformlarını ve İstanbul’da yaptırdığı eserleri tanıyacaksınız. Sarayın oda sayıları, Abdülmecid döneminin mimari mirasına somut bir başlangıç sunar. Ancak saltanatının hikâyesi, sarayların yanında kanunlar, savaşlar ve borçlanmayla da ilerler. [6]

Abdülmecid, 1839–1861 yıllarında hüküm süren Osmanlı padişahları arasında otuz birinci sıradadır. Tanzimat ve Islahat fermanları, onun saltanatının temel gelişmeleri arasında yer alır. Kırım Savaşı ve ilk dış borçlanma da aynı dönemde gerçekleşir. İstanbul’da Dolmabahçe, Ortaköy veya Ihlamur adlarıyla karşılaştığınızda, bu dönemin yapılarıyla karşılaşırsınız. [1][2][3][4]

Sultan Abdülmecid kimdir, ailesi ve hayatı nasıldı?

Sultan Abdülmecid, 25 Nisan 1823 tarihinde İstanbul’da dünyaya gelen Osmanlı hükümdarıdır. Babası II. Mahmud, annesi ise Bezmiâlem Vâlide Sultan olarak bilinir. Temmuz 1839’da tahta çıktı ve 1861’e kadar hüküm sürdü. Bu aile bilgisi, Abdülmecid’in hayatını Osmanlı hanedanının devamlılığı içinde konumlandırır. [1][2]

Tahta çıkışının günü konusunda, başvurulan iki kaynak arasında küçük bir farklılık bulunur. TDV İslâm Ansiklopedisi bu olay için 1 Temmuz 1839 tarihini verir. Türkçe Vikipedi’de ise tahta çıkış günü 2 Temmuz 1839 olarak belirtilir. Dolayısıyla Temmuz 1839 ifadesi, her iki kaynağın ortaklaştığı zaman bilgisini karşılar. [1][2]

Abdülmecid’in saltanatını anlamak için 1839 ve 1856 tarihlerini birlikte düşünmek gerekir. İlkinde Tanzimat Fermanı okundu, ikincisinde ise Islahat Fermanı ilan edildi. Bu iki belge, onun dönemindeki düzenlemeleri anlamak için başlangıç noktaları oluşturur. Ancak dönemi yalnız fermanlarla açıklamak, askerlik ve eğitim alanındaki gelişmeleri dışarıda bırakır. [2][3]

Abdülmecid’in Fransızca konuşup okuyabilmesi, kişisel hayatına ilişkin somut bilgiler arasında bulunur. Avrupa yayınlarını da takip etmesi, okuma alışkanlıklarının kapsamını gösteren başka bir ayrıntıdır. Siz onun hayatını araştırırken, bu özelliği kanunlar ve yapılarla birlikte değerlendirebilirsiniz. Böylece padişahın kişisel ilgileriyle saltanatındaki gelişmeler aynı çerçevede görünür hâle gelir. [2]

Abdülmecid dönemi ıslahatları nelerdi?

Mustafa Reşid Paşa’nın hazırladığı Tanzimat Fermanı, 3 Kasım 1839’da Gülhane’de okundu. Belge, kişilerin can ve mal güvenliğini koruyacak kanunların çıkarılmasını amaçlıyordu. Keyfî yönetimin sınırlandırılması da fermanın hedefleri arasında açıkça yer alıyordu. Bu nedenle Tanzimat’ı yalnız bir tören veya duyuru olarak düşünmemek gerekir. [2]

Gündelik hayatla bağlantı kurmak için Tanzimat’ın can ve mal güvenliği hedefini düşünün. Bir kişinin hayatının ve sahip olduklarının korunması, düzenlemenin doğrudan insana dokunan tarafıdır. Siz 1839 tarihini hatırlarken, fermanı bu somut amaçlarla birlikte aklınızda tutabilirsiniz. Böyle okumak, belgenin adını ezberlemekten daha açıklayıcı bir tarih bağlantısı kurar. [2]

Askerlik alanında 1843’te yapılan düzenleme, asker alımında kura usulünü benimsedi. Aynı düzenlemeyle nizamiye askerlik süresi beş yıl olarak yeniden belirlendi. Böylece Abdülmecid dönemi ıslahatları arasında, asker seçimi ve hizmet süresi birlikte yer aldı. Kura yöntemiyle beş yıllık süre, bu başlık altında hatırlanabilecek iki somut bilgidir. [3]

Hukuk alanında 1850 tarihli Ticaret Kanunu ile 1858 tarihli Arazi Kanunu hazırlandı. Ticaret ve arazi, dönemin düzenlemelerinde ayrı kanun başlıkları olarak karşımıza çıkar. Bu tarihler, reformların yalnızca saltanatın başlangıcındaki Tanzimat Fermanı’yla sınırlı kalmadığını gösterir. Abdülmecid döneminin farklı yıllarında, farklı alanları kapsayan düzenlemeler yapılmaya devam edildi. [3]

Telif ve tercüme eserler hazırlamak amacıyla 1851 yılında Encümen-i Dâniş kuruldu. Bu kurum, dönemin gelişmeleri arasında eser üretimi ve çeviri faaliyetleriyle yer alır. Askerlik ve kanun düzenlemeleri yanında, bilgi üretimine yönelik bir kuruluş da bulunuyordu. Encümen-i Dâniş’i hatırlamak, Abdülmecid dönemi reformlarının kapsamını daha doğru görmenizi sağlar. [3]

Abdülmecid, 18 Şubat 1856 tarihinde gayrimüslim tebaaya yeni haklar tanıyan Islahat Fermanı’nı ilan etti. Tanzimat Fermanı ile Islahat Fermanı, farklı tarihlerde açıklanan iki ayrı belgedir. İlki 1839’da can ve mal güvenliğiyle keyfî yönetimin sınırlandırılmasını hedefliyordu. İkincisi ise 1856’da gayrimüslim tebaaya tanınan yeni haklarla bu dönemin gündemine girdi. [2]

Kırım Savaşı ve ilk dış borç dönemi nasıl etkiledi?

Osmanlı Devleti, 1853–1856 Kırım Savaşı’nda Rusya’ya karşı İngiltere ve Fransa’yla birlikte savaştı. Bu savaş, Abdülmecid’in saltanatındaki dış ilişkiler başlığının temel olayları arasında bulunur. Osmanlı Devleti’nin savaş içindeki konumunu anlamak için müttefiklerini birlikte hatırlamak gerekir. İngiltere ve Fransa, bu çatışmada Osmanlı Devleti’yle aynı tarafta yer aldı. [4]

Savaşın masraflarını karşılamak amacıyla ilk Osmanlı dış borcu 24 Ağustos 1854’te alındı. Böylece Kırım Savaşı, askerî gelişmelerin yanında mali bir kararla da bağlantılıydı. İlk dış borçlanmanın gerekçesi, burada doğrudan savaşın giderlerini karşılamak olarak karşımıza çıkar. Abdülmecid dönemini incelerken, savaş ve borçlanma tarihlerini birlikte değerlendirmek bu ilişkiyi açıklığa kavuşturur. [2]

Paris Antlaşması, 30 Mart 1856 tarihinde imzalandı. Osmanlı Devleti, bu antlaşmayla Avrupa devletler sistemine resmen dâhil edildi. Aynı yıl Islahat Fermanı’nın ilan edilmiş olması, 1856’yı farklı gelişmelerin kesiştiği bir yıl yapar. Şubat ayındaki fermanı, mart ayındaki antlaşmadan ayrı olaylar olarak hatırlamak gerekir. [2][4]

Saltanatın ilerleyen yıllarında, 1859 tarihli başarısız girişim Kuleli Vakası adıyla anıldı. Girişimin amacı, Abdülmecid’i tahttan indirerek kardeşi Abdülaziz’i Osmanlı tahtına çıkarmaktı. Bu olay, Abdülmecid döneminin yalnız reformlar ve dış savaşlardan oluşmadığını gösterir. Abdülaziz’in tahta geçmesi ise bu girişimde değil, Abdülmecid’in 1861’deki ölümünden sonra gerçekleşti. [3][4]

Sultan Abdülmecid’in yaptırdığı eserler hangileridir?

Dolmabahçe Sarayı, Abdülmecid’in eski Beşiktaş Sahil Sarayı’nın yerine yaptırdığı yapılardan biridir. Sarayın inşası 1843 yılında başladı ve 1856 yılına kadar sürdü. Bu inşa dönemi, Tanzimat Fermanı sonrasından Islahat Fermanı’nın ilan edildiği yıla uzanır. Dolmabahçe, bu nedenle onun saltanatını tarihler üzerinden izlemek için somut bir örnektir. [2][5]

Abdülmecid, 1850’lerde Ihlamur’da Merasim ve Maiyet adlarıyla anılan iki kasır da yaptırdı. Bu iki adı birlikte hatırlamak, Ihlamur yapıları hakkındaki temel bilgiyi netleştirir. Dolmabahçe ile Ihlamur, onun İstanbul’da yaptırdığı yapıların farklı örneklerini oluşturur. Ihlamur adı, padişahın hayatının sonuyla bağlantılı olarak da yeniden karşımıza çıkar. [1][5]

Küçüksu Kasrı, eski ahşap yapının yerine Abdülmecid’in yaptırdığı bir başka yapıdır. Nikoğos Balyan tarafından tasarlanan kasır, 1857 yılında tamamlanarak bu mirasa katıldı. Burada hem mimarın adı hem tamamlanma tarihi somut biçimde bilinir. Siz Küçüksu’yu araştırırken, 1857 tarihini Nikoğos Balyan adıyla birlikte aklınızda tutabilirsiniz. [7]

Hırka-i Şerif Camii’nin inşaatı, İstanbul’da 1847 yılında başlayıp 1851 yılında tamamlandı. Abdülmecid, bu camiyi Hırka-i Şerif’in korunması ve ziyaret edilmesi amacıyla yaptırdı. Yapının hikâyesinde yalnızca inşaat tarihleri değil, yaptırılma amacı da açıkça yer alır. Bu özellik, camiyi saray ve kasırlardan farklı bir kullanım amacıyla ilişkilendirir. [8]

Ortaköy’deki Büyük Mecidiye Camii, giriş kitabesine göre 1854 yılında Abdülmecid tarafından yaptırıldı. Aynı yıl Teşvikiye Camii de padişahın yaptırdığı yapılar arasında yer aldı. Abdülmecid, Teşvikiye’yi III. Selim’in eski camisinin bulunduğu yerde yeniden inşa ettirdi. Dolayısıyla Ortaköy ve Teşvikiye adlarını, 1854 tarihi üzerinden birlikte hatırlayabilirsiniz. [9][10]

Abdülmecid’in çocukları kimlerdi, nerede öldü ve nerede yatıyor?

Abdülmecid’in oğullarından V. Murad ve II. Abdülhamid, daha sonra Osmanlı tahtına çıktı. V. Mehmed Reşad ile VI. Mehmed Vahdeddin de padişah olan oğulları arasındadır. Bu dört isim, Abdülmecid’in çocukları arasında hükümdarlık yapanları bir arada gösterir. Ancak kendi ölümünün hemen ardından tahta geçen kişi, oğullarından biri değildi. [1][4]

Abdülmecid, 25 Haziran 1861 tarihinde İstanbul’daki Ihlamur Kasrı’nda verem nedeniyle öldü. Öldüğünde 38 yaşındaydı; onun ardından Osmanlı tahtına kardeşi Abdülaziz geçti. Böylece 1859 girişiminde tahta çıkarılması amaçlanan Abdülaziz, 1861’de padişah oldu. Bu iki olayı ayrı tarihlerle okumak, saltanat değişimini doğru anlamayı sağlar. [1][3][4]

Abdülmecid’in mezarı, İstanbul’un Fatih ilçesindeki Yavuz Selim Camii haziresinde bulunan kendi türbesindedir. Ölüm yeri olan Ihlamur Kasrı ile mezarının bulunduğu yer farklıdır. Siz ziyaret amacıyla araştırma yapıyorsanız, mezar için Fatih’teki türbe bilgisini kullanabilirsiniz. Böylece hayatının sonuyla ilgili iki ayrı mekânı birbirine karıştırmadan hatırlarsınız. [1]

Kısa kronoloji

Abdülmecid’in hayatını ve saltanatındaki gelişmeleri, aşağıdaki tarihler üzerinden sırasıyla takip edebilirsiniz. Kronoloji, aile hayatından çok tahta çıkışını, reformları, savaşı ve yapı faaliyetlerini öne çıkarır. [1][2][3][4][5][7][8][9][10]

1. 25 Nisan 1823 Abdülmecid İstanbul’da doğdu.
2. Temmuz 1839 Osmanlı tahtına çıktı.
3. 3 Kasım 1839 Tanzimat Fermanı Gülhane’de okundu.
4. 1843 Dolmabahçe’nin inşası başladı; askerlikte kura düzenlemesi yapıldı.
5. 1851 Hırka-i Şerif Camii tamamlandı; Encümen-i Dâniş kuruldu.
6. 1853–1856 Osmanlı Devleti Kırım Savaşı’na katıldı.
7. 24 Ağustos 1854 Savaş giderleri için ilk dış borç alındı.
8. 1854 Büyük Mecidiye ve Teşvikiye camileri yaptırıldı.
9. 18 Şubat 1856 Islahat Fermanı ilan edildi.
10. 30 Mart 1856 Paris Antlaşması imzalandı.
11. 1857 Küçüksu Kasrı tamamlandı.
12. 1859 Kuleli Vakası olarak anılan başarısız girişim gerçekleşti.
13. 25 Haziran 1861 Abdülmecid öldü; ardından kardeşi Abdülaziz tahta çıktı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Abdülmecid’in hat sanatıyla ilişkisini, Hırka-i Şerif Camii’ndeki belirli bir yazıda görebilirsiniz. Minber kapısındaki 1851 tarihli kelime-i tevhid yazısı, hattat padişahın kendi eseridir. Böylece cami, onun hem yaptırdığı yapı hem yazısının bulunduğu yer olarak karşımıza çıkar. Yapıyı tanırken bu ayrıntı, mimari tarih ile kişisel uğraşı birbirine bağlar. [8]

İskoç ressam David Wilkie, Sultan Abdülmecid’in portresini 1840 yılında yapmıştı. Bu tarih, padişahın 1839’da başlayan saltanatının hemen sonrasına denk gelir. Wilkie’nin adı ve portrenin tarihi, hayatını görsel eserlerle araştıranlar için somut bilgiler sunar. Abdülmecid’in sanatla ilişkili izleri, böylece kendi yazısının yanında bir portrede de görünür. [4]

Abdülmecid, 1847 yılında İrlanda’daki Büyük Kıtlık için para yardımında bulundu. İngiliz kaynaklarında bu yardımın miktarı 1.000 sterlin olarak kayda geçirilir. İrlanda bağlantısında, belgelenen para yardımı ile gemi anlatısını birbirinden ayırmak gerekir. Aynı olay çevresinde anlatılan her ayrıntı, aynı kesinlik düzeyinde değerlendirilmez. [11]

Drogheda’ya gizlice üç yardım gemisi gönderildiği anlatısına tarihçi Christine Kinealy kuşkuyla yaklaşır. Yerel tarihçi Brendan Matthews ise limana gelen tahıl gemilerini ticaretle açıklanabilir bulur. Bu nedenle üç gemi anlatısı, kesinleşmiş yardım bilgisi gibi sunulamaz. 1847 tarihli para yardımıyla bu tartışmalı anlatıyı ayrı değerlendirmek daha doğru olur. [11]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Abdülmecid tr.wikipedia.org
2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Abdülmecid islamansiklopedisi.org.tr
3. Türk Maarif Ansiklopedisi — Abdülmecid turkmaarifansiklopedisi.org.tr
4. Wikipedia — Abdulmejid I en.wikipedia.org
5. TBMM — Millî Saraylar tbmm.gov.tr
6. Millî Saraylar — Dolmabahçe Sarayı millisaraylar.gov.tr
7. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Küçüksu Palace ktb.gov.tr
8. TDV İslâm Ansiklopedisi — Hırka-i Şerif Camii islamansiklopedisi.org.tr
9. TDV İslâm Ansiklopedisi — Ortaköy Camii islamansiklopedisi.org.tr
10. TDV İslâm Ansiklopedisi — Teşvikiye Camii islamansiklopedisi.org.tr
11. AramcoWorld — An Irish Tale of Hunger and the Sultan archive.aramcoworld.com

Görsel: Sultan Abdülmecid – Google Art Project.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain