1444-cü il Varna döyüşü: nə baş verdi?
10 noyabr 1444-cü ildə II Murad (II. Murad) Osmanlı ordusuna rəhbərlik edərək Varna (Varna) yaxınlığında qəti qələbə qazandı. Qarşı tərəfdə kral III Vladislavın (III. Vladislav) və sərkərdə Yanoş Hunyadinin (János Hunyadi) başçılıq etdiyi səlibçi qüvvələr vardı. Vladislav döyüş zamanı öldü. Məğlubiyyət səlibçi ordusunu darmadağın etdi və Osmanlının Balkanlardakı (Balkanlar) mövqeyini gücləndirdi.
Əslində, həmin vaxt Osmanlı taxtında II Mehmed (II. Mehmed) otururdu. Murad hakimiyyəti oğluna vermişdi. Yeni səlib yürüşü başlayanda orduya komandanlıq etmək üçün geri qayıtdı. Siz Varnanı yalnız Muradla əlaqələndirirsinizsə, bu fərqi bilməlisiniz: döyüşü qazanan sərkərdə ilə taxtda oturan hökmdar ayrı şəxslər idi.
Varnada çoxmillətli səlibçi ordusu da bir araya gəlmişdi. Macar, polyak, çex və Valaxiya (Eflak) qüvvələri xorvat, bosniyalı və bolqar birlikləri ilə yanaşı döyüşürdü. Buna görə məğlub olan koalisiyanın siyasi rəhbərliyi, hərbi komandanlığı və iştirakçı birlikləri tək bir krallığın hüdudları ilə məhdudlaşmırdı.
Səlibçilər sülhə razılaşdıqdan sonra niyə döyüşdülər?
1444-cü ilin yayında bağlanan Ədirnə–Seqed (Edirne–Segedin) sazişi Osmanlılarla macarlar arasında onillik sülh nəzərdə tuturdu. Buna baxmayaraq, yeni səlib yürüşü başlandı. Papa IV Yevgeni (IV. Eugenius) və Venesiya (Venedik) Vladislavla Hunyadinin başçılığı altında yürüşün təşkilini dəstəklədi.
Kardinal Yulian Sezarini (Julian Cesarini) Vladislavı sülhü pozmağa təşviq etdi. Onun fikrincə, xristian olmayanlarla bağlanan müqavilə məcburi qüvvə daşımırdı. Müqavilə də, yenidən başlanan yürüş də eyni ilin hadisələridir. Vəd edilən onillik sülh orduların noyabrda Varnada qarşılaşmasına mane olmadı.
Səlibçilərin planı həm də Osmanlı qüvvələrinin Anadolu (Anadolu) ilə Avropa (Avrupa) arasında hərəkətini məhdudlaşdırmaqdan asılı idi. Müttəfiqlərin dəniz qüvvələri Çanaqqala (Çanakkale Boğazı) və Bosfor (İstanbul Boğazı) boğazlarını bağlamağa çalışırdı. Lakin Muradın Anadoludakı qüvvələri ilə Avropaya keçməsinə mane ola bilmədilər. Beləliklə, blokada cəhdinə baxmayaraq, Osmanlı ordusu səlibçilərin qarşısına çıxa bildi.
Varnada ordulara kim komandanlıq edirdi?
III Vladislav Polşa (Polonya) kralı idi. O, Macarıstanı (Macaristan) da I Ulaslo (I. Ulászló) adı ilə idarə edirdi. Bu fərqli kral adları eyni şəxsə aiddir. Transilvaniya (Erdel) voyevodası Hunyadi səlibçi ordusunun baş hərbi komandanı idi. Siz onların ayrı-ayrı vəzifələrini bildikdə gah kraldan, gah da sərkərdədən bəhs edən mətnləri daha rahat izləyə bilərsiniz.
Murad taxtı Mehmedə verdikdən sonra Osmanlı ordusuna komandanlıq etdi. Qələbə onun Osmanlının daxili siyasətindəki nüfuzunu artırdı. Beləliklə, hərbi rəhbərliyə qayıdışının nəticələri döyüş meydanından kənara çıxdı. Taxt isə rəsmən oğluna məxsus olaraq qalırdı.
Varna döyüşü harada olub? Xəritəyə baxış
Döyüş indiki Bolqarıstanın (Bulgaristan) Qara dəniz (Karadeniz) sahilində, Varna yaxınlığında baş verib. Osmanlı tarixini Türkiyəyə (Türkiye) səfərlər vasitəsilə araşdıran oxucular üçün məkanla bağlı bu fərq əhəmiyyətlidir. Döyüşün nəticəsi Osmanlının Balkanlardakı hakimiyyətini gücləndirsə də, döyüş meydanı Bolqarıstandadır.
Səlibçilər dar bir mövqedə yerləşmişdilər. Qara dəniz, Varna gölü (Varna Gölü), Franqa yaylası (Franga Platosu) və Osmanlı ordusu onları əhatəyə alırdı. İngiliscə Vikipediyada verilən düzülüş təsvirinə görə, onların döyüş xətti göllə yayla arasında təxminən 3.5 kilometr uzunluğunda qövs şəklində uzanırdı.
Siz bu xəritəyə gündəlik səfər marşrutu kimi baxa bilərsiniz: əvvəlcə yolun ətrafındakı maneələri müəyyənləşdirin. Varnada səlibçilərin mövqeyini dəniz, göl və yayla müəyyən edirdi. Bu coğrafi xüsusiyyətlər ordunun sıxışdırıldığı vəziyyəti yalnız qarşı-qarşıya duran hərbi birləşmələri göstərən xəritədən daha aydın izah edir.
Varna döyüşündə orduların sayı nə qədər idi?
Orduların ümumi sayı mübahisəli olaraq qalır. Vladislav Varnençik park-muzeyi (Vladislav Varnenchik Park-Müzesi) təxminən 20,000 səlibçi və 60,000 Osmanlı əsgəri göstərir. TDV İslam Ensiklopediyasında (TDV İslâm Ansiklopedisi) yazan Feridun Emecen Muradın yürüş üçün təxminən 40,000 nəfər topladığını hesab edir.
Osmanlı ordusuna dair bu hesablamalar arasında ciddi fərq var. 20,000 səlibçi ilə 60,000 Osmanlı əsgərini müqayisə etdikdə alınan say nisbəti Emecenin Osmanlı ordusu üçün göstərdiyi rəqəmə əsaslanan nisbətdən fərqlənir. Siz döyüş sxemi və ya xülasəsi ilə rastlaşanda onun hansı rəqəmə əsaslandığını yoxlayın. Rəqəmlərin hansı mənbəyə aid olduğu göstərilməlidir. Onları qəti müəyyənləşdirilmiş say kimi təqdim etmək olmaz.
II Murad Varna döyüşünü necə qazandı?
Vladislavın təxminən 500 süvari ilə Osmanlı ordusunun mərkəzinə hücumu həlledici hadisələrdən biri oldu. Kral öldürüldü. Onun itkisi səlibçi ordusunun dağılmasını sürətləndirdi. Kralın hücumu və ölümü döyüşdəki hərbi dönüş nöqtəsini kral rəhbərliyinin süqutu ilə bağlayır.
Onun ölüm şəraiti mənbələrdə fərqli təsvir olunur. Salnamələrə görə, o, döyüşdə öldürülüb. Muradın adından verilən fəthnamədə isə yaralı halda əsir götürüldüyü, sonra edam edildiyi iddia olunur. Hər iki məlumat onun ölümünü Osmanlı qələbəsi çərçivəsində təqdim edir. Lakin son anlarını fərqli təsvir edir.
Başqa bir mübahisəli izah bütün Osmanlı ordusunun guya əvvəlcədən planlaşdırılmış geri çəkilməsinə aiddir. Emecen bildirir ki, mənbələr belə bir ümumi saxta geri çəkilməni təsdiqləmir. Onun fikrincə, mərkəzdəki yeniçəri manevri ayrıca şərh edilməlidir. Buna görə bütün ordunun planlı şəkildə geri çəkildiyini söyləyən ümumi təsvir onun qiymətləndirməsinin hüdudlarını aşır.
Varna döyüşünün itkiləri: rəqəmlər nəyi bildirir?
Emecen döyüş meydanında təxminən 7,000–8,000 macarın qaldığını bildirir. Osmanlı itkilərini də bu səviyyəyə yaxın göstərir. Burada ifadənin dəqiqliyi vacibdir. Macarlara aid rəqəm çoxmillətli səlibçi ordusunun bütün birlikləri üzrə dəqiq ümumi itki sayına səssizcə çevrilməməlidir.
Osmanlı ordusunda ölənlərin sayına dair hesablamalar da fərqlənir. Türkcə Vikipediyada 7,000–8,000 və 10,000–15,000 ölü rəqəmləri verilir. Bir-birindən fərqlənən bu hesablamalar vahid, dəqiq itki sayı müəyyənləşdirməyə əsas vermir. Osmanlı qələbəsi qəti idi. Lakin göstərilən itkilər qələbə ilə az itki verməyin ayrı məsələlər olduğunu göstərir.
II Muradın qələbəsindən sonra nə dəyişdi?
Varna Osmanlının Balkanlardakı mövqeyini möhkəmləndirdi. Muradın daxili siyasətdəki nüfuzunu da artırdı. Bu nəticələr döyüşün əhəmiyyətini Vladislavın ölümü və ya səlibçi koalisiyasının məğlubiyyəti ilə məhdudlaşdırmır.
Hərbi komandanlıqla hökmdarlıq səlahiyyəti arasındakı fərq döyüşdən sonra da davam etdi. Şahruxa (Şahruh), Qaramanoğlu İbrahim bəyə (Karamanoğlu İbrahim Bey) və Məmlük sultanı Çaxmağa (Memlük Sultanı Çakmak) göndərilən fəthnamələrdə II Mehmedin tuğrası vardı. Qalib orduya Murad komandanlıq etmişdi. Bu elanlar isə oğlunun hakimiyyət nişanını daşıyırdı.
Xronologiya
- 1444-cü ilin yayı: Ədirnə–Seqed sazişi Osmanlılarla macarlar arasında onillik sülh nəzərdə tuturdu.
- Döyüşdən əvvəl: Papa IV Yevgeni və Venesiya Vladislavla Hunyadinin başçılığı altında yeni səlib yürüşünün təşkilini dəstəklədi. Murad taxtı II Mehmedə verdikdən sonra Osmanlı ordusuna komandanlıq etdi.
- 10 noyabr 1444: Varna döyüşü Osmanlı qələbəsi ilə başa çatdı. III Vladislav öldü.
- 1935: Döyüş meydanındakı qədim Frakiya məzarının üzərində Vladislav üçün rəmzi məqbərə tikildi.
- 1964: Döyüşün 520-ci ildönümü münasibətilə Vladislav Varnençik Muzeyi açıldı. Hunyadinin abidəsi də həmin il ucaldıldı.
Varna döyüşü muzeyi: döyüş meydanını harada ziyarət edə bilərsiniz?
Vladislav Varnençik park-muzeyi Varnanın qərbində, tarixi döyüş meydanında yerləşir. Muzey təxminən 30 dekar ərazisi olan parkdadır. O, döyüşün 520-ci ildönümünü qeyd etmək üçün 1964-cü ildə açılıb. Beləliklə, döyüşün baş verdiyi məkan onun xatirəsinə həsr olunmuş daimi muzeylə birləşdirilib.
Ekspozisiyada döyüş meydanından tapılmış XV əsrə aid dəbilqələr, arbaletlər, qılınclar, qalxanlar və nizələr var. Siz muzeyi ziyarət etsəniz, bu əşyalar orduların sayı və döyüşün gedişi haqqında məlumatları konkret nümunələrlə tamamlayacaq. Kolleksiya diqqəti yenidən döyüşə aparılan silah və təchizata yönəldir.
Döyüş meydanı və xatirə abidələri haqqında təfərrüatlar
Xatirə parkında iki Frakiya (Trakya) kurqanı var. Onlardan birində e.ə. IV əsrə aid məzar yerləşir. Beləliklə, xatirəsi yaşadılan döyüş meydanı daha qədim dövrün qalıqları ilə eyni məkandadır.
Vladislavın rəmzi məqbərəsi 1935-ci ildə qədim Frakiya məzarının üzərində tikilib. Kral Varnada öləndə iyirmi yaşında idi. Tikili onun xatirəsini rəmzi şəkildə yaşadır. Abidəni başa düşmək üçün bu təsvir vacibdir.
Parkda Hunyadinin ayrıca abidəsi var. O, muzeyin açıldığı 1964-cü ildə ucaldılıb. Beləliklə, buradakı xatirə abidələri həm ölən kralı, həm də səlibçi qüvvələrə rəhbərlik edən sərkərdəni yad edir.
Tez-tez verilən suallar
Varna döyüşü nə vaxt olub?
Döyüş 10 noyabr 1444-cü ildə baş verib. II Murad Osmanlı ordusuna komandanlıq edib və səlibçilər üzərində qəti qələbə qazanıb.
Varna döyüşü harada baş verib?
Döyüş indiki Bolqarıstanın Qara dəniz sahilində, Varna yaxınlığında baş verib. Varna gölü və Franqa yaylası səlibçilərin mövqeyini müəyyənləşdirən coğrafi amillərdən olub.
Varna döyüşündə neçə əsgər iştirak edib?
Park-muzey təxminən 20,000 səlibçi və 60,000 Osmanlı əsgəri göstərir. Emecen Osmanlı qüvvələrinin sayını təxminən 40,000 nəfər hesab edir. Bunlar fərqli hesablamalardır. Hamının razılaşdığı vahid say yoxdur.
Döyüş zamanı Osmanlı taxtında kim otururdu?
Taxtda II Mehmed otururdu. Atası II Murad onun xeyrinə taxtdan çəkildikdən sonra orduya komandanlıq etmək üçün geri qayıtmışdı.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Varna döyüşü tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya — Varna döyüşü en.wikipedia.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — Feridun Emecen, Varna döyüşü islamansiklopedisi.org.tr
- Vladislav Varnençik park-muzeyi — Tarix varnenchikmuseum.com
- Varna Bələdiyyəsinin turizm saytı — Vladislav Varnençik park-muzeyi visit.varna.bg
FAQ
Varna döyüşü nə vaxt olub?
Varna döyüşü 10 noyabr 1444-cü ildə baş verib. Döyüş II Muradın komandanlığı altında Osmanlının qəti qələbəsi ilə başa çatıb.
Varna döyüşü harada baş verib?
Döyüş indiki Bolqarıstanın Qara dəniz sahilində, Varna yaxınlığında baş verib. Səlibçilərin mövqeyi Varna gölü, Franqa yaylası, dəniz və Osmanlı ordusu arasında yerləşirdi.
Varna döyüşündə neçə əsgər iştirak edib?
Hesablamalar fərqlənir. Vladislav Varnençik park-muzeyi təxminən 20,000 səlibçi və 60,000 Osmanlı əsgəri göstərir. Tarixçi Feridun Emecen II Muradın ordusunun sayını təxminən 40,000 nəfər hesab edir.
Döyüş zamanı Osmanlı taxtında kim otururdu?
Osmanlı taxtında II Mehmed otururdu. Atası II Murad taxtdan çəkilmişdi, lakin səlibçilərə qarşı orduya komandanlıq etmək üçün geri qayıtmışdı.
Image: Battle of Varna 1444.PNG — Jan Matejko, Public domain
