Tainolar kimdir? Karayipler’de çöküş ve devamlılık

Kolomb, 1492’de Bahamalar’daki Guanahani adasına ulaştığında Taíno halkıyla karşılaştı. Siz bu yazıda Taínoların yaşamını, sömürgecilik dönemindeki kayıplarını ve günümüzdeki devamlılığını öğreneceksiniz. [4]

Karayipler’deki bu halkın izleri, müzelerde korunan tören eşyalarından günümüzdeki genetik araştırmalara uzanıyor. Örneğin İngilizcedeki hammock sözcüğünün geçmişi, Taíno dilindeki hamaca sözcüğüne bağlanıyor. Gündelik hayatınızdaki hamak fikriyle ilişkilendirebileceğiniz bu kelime, İspanyolca üzerinden İngilizceye geçti. [8][10]

Tainolar kimdir?

Tainolar, Bahamalar, Büyük Antiller ve Küçük Antiller’in kuzeyinde yaşamış Karayip yerli halklarıdır. Konuştukları dil, Arawakan dil ailesine bağlıydı; coğrafyaları farklı ada topluluklarını kapsıyordu. Bu nedenle Taíno adıyla karşılaştığınızda, Karayipler’de geniş bir bölgeyi düşünmeniz gerekir. [1]

Ada Arawakları ve Antil Arawakları adları, Güney Amerika’daki Arawak topluluklarıyla bağlantılarını ifade eder. Florida Doğa Tarihi Müzesi de kökenlerini Orinoco Nehri çevresindeki Arawakan dilli topluluklarla ilişkilendirir. Buradaki bağlantı, Karayip adalarının tarihini Güney Amerika’daki topluluklarla birlikte değerlendirmeyi sağlar. [2][3]

Taíno adının anlamı konusunda ise farklı açıklamalar ve yorumlar bulunuyor. José Barreiro sözcüğü “iyi insanlar” diye açıklarken, başka yorumlar nitayno adlı seçkin tabakayla ilişkilendiriyor. Dolayısıyla adın anlamını kesinleşmiş tek bir karşılık üzerinden açıklamak doğru olmaz. [2]

Sözcük, İspanyol kayıtlarında 1493’te görülse de kapsayıcı etnik kullanımı daha sonraya dayanır. Constantine Samuel Rafinesque’in 1836 tarihli çalışması, bu geniş sınıflandırmanın başlangıcıyla ilişkilendirilir. Böylece sözcüğün kayıtlarda görünmesiyle, bölge halklarını sınıflandırmak için kullanılması arasında ayrım yapmak gerekir. [2]

Kolomb’dan önce Karayipler’de nasıl yaşıyorlardı?

Florida Müzesi’nin aktardığı göç kuramı, Saladoid topluluklarının hareketini tarım ve çömlekçilikle ilişkilendirir. Bu kurama göre topluluklar, yaklaşık MÖ 250’de doğu Hispanyola’ya ulaştı. Tarih, bir göç açıklamasının parçasıdır; bütün Taíno tarihinin kesin başlangıcı olarak okunmamalıdır. [3]

Hispanyola’da yaklaşık MS 1100–1200 döneminde köyler büyüdü, yerleşimler daha düzenli planlandı. Aynı dönemde yoğunlaşan tarım, Taíno maddi kültürünün gelişimini gösteren bulgular arasındadır. Siz Kolomb’un karşılaştığı toplulukları düşünürken, bu önceki yerleşim ve üretim geçmişini de hesaba katmalısınız. [3]

Taíno tarımında conuco adı verilen yükseltilmiş toprak yığınları kullanılıyordu; manyok ve mısır yetiştiriliyordu. Bu üretim biçimi, tarımın yalnızca yetiştirilen bitkilerden ibaret olmadığını da gösteriyor. Toprağın yükseltilmiş yığınlar halinde hazırlanması, conuco uygulamasının doğrudan tanımlanabilen fiziksel özelliğiydi. [3]

Taíno köylerini yöneten cacique adlı şefler, ticareti düzenleme ve anlaşmazlıkları çözme görevlerini üstleniyordu. Topluluğu korumak da bu şeflerin sorumlulukları arasında açıkça yer alıyordu. Cacique makamı böylece alışveriş, topluluk içi ilişkiler ve korunma alanlarını birleştiriyordu. [5]

Taíno inancındaki zemí adlı ruhlar; taşlar, ağaçlar, mağaralar ve yağmurla ilişkilendiriliyordu. Bu ruhların temsilleri taş, kabuk, ahşap ve kil gibi malzemelerden yapılıyordu. Zemí kavramı, doğadaki unsurlarla elle tutulabilen tören nesneleri arasında bağlantı kuruyordu. [5]

St. Croix’daki Salt River’da bulunan batey, taşlarla çevrili bir buluşma alanıydı. Taíno toplulukları burada oyun, dans, müzik ve areyto törenleri için bir araya geliyordu. Alanın kullanımını anlamak için hem oyunları hem toplu törenleri birlikte düşünmek gerekiyor. [5]

Kolomb’dan sonra Tainolara ne oldu?

Kolomb’un 1492’deki karşılaşmasını izleyen sömürgecilik döneminde savaş, köleleştirme ve zorla çalıştırma yaşandı. Porto Riko’daki çatışmalar, bu baskının köylere ve tarımsal üretime nasıl ulaştığını gösteriyor. II. Agüeybaná, 1511’de adada İspanyol fatihlere karşı savaşın önderliğini üstlendi. [6][10]

Porto Riko’daki 1511–1515 çatışmalarında İspanyol baskınları, Taíno köylerini ve tarım alanlarını tahrip ediyordu. Esir alınanlar arasında kadınlar ve çocuklar da açıkça yer alıyordu. Bu kayıtlar, savaşın yerleşimlere, üretim alanlarına ve farklı yaş gruplarına uzandığını gösteriyor. [6]

6 Şubat 1512 tarihli Porto Riko maliye belgesi, köleleştirmenin vergilendirilmesini de kaydediyor. Savaşta köleleştirilen Taínolar üzerinden yüzde 20 oranında kraliyet vergisi alınıyordu. Böylece köleleştirme, mali kayıtlarda vergiye bağlanan bir işlem olarak da görülüyor. [6]

İspanyol kolonilerinde yerli ve Afrikalı köleleştirilmiş insanlar, farklı işlerde zorla çalıştırılıyordu. Şeker plantasyonları, madenler ve ev hizmetleri, Smithsonian rehberinde belirtilen çalışma alanlarıdır. Taínoların yaşadığı çöküşü anlamak için bu emek düzenini de dikkate almak gerekir. [10]

Hispanyola’daki çiçek hastalığı salgınının Aralık 1518’de başladığı, tarihli bir mektupla belgeleniyor. Adayı yöneten Hieronymusçu rahiplerin 10 Ocak 1519 tarihli mektubu, bu salgını kaydediyor. Dolayısıyla hastalığın adadaki varlığı, belirli bir tarih aralığı içinde izlenebiliyor. [7]

Demograf Massimo Livi-Bacci, Hispanyola’daki nüfus düşüşünün 1518’den önce başladığını özellikle vurgular. Ona göre açıklamaya emek sömürüsü ve doğurganlık kaybı da dahil edilmelidir. Bu yaklaşım, nüfus çöküşünü esas olarak salgınlarla açıklayan görüşe karşı çıkar. [7]

Başlangıç nüfusu da tartışmalıdır: 1492 Hispanyola tahminleri, 100.000’den bir milyonun üzerine uzanır. Florida Müzesi, arkeolojik bulguların yüksek tahminlere daha yakın bir nüfusu destekleyebileceğini belirtir. Bu geniş aralık nedeniyle, nüfus kaybını kesin başlangıç sayılarıyla anlatmak güçleşir. [3]

Tainolar tamamen yok oldu mu?

2018 tarihli PNAS araştırması, günümüz Porto Rikolularının yerli genetik bileşenini antik DNA’yla karşılaştırdı. Araştırma, bu bileşenle antik bir Bahamalar Taínosu arasında yakın akrabalık saptadı. Bu bulgu, Taíno topluluklarının bütünüyle yok olduğu iddiasıyla uyuşmayan genetik devamlılık kanıtıdır. [8]

İncelenen genom, Bahamalar’ın Eleuthera adasındaki Preacher’s Cave’de bulunan bir kadına aitti. Kadını temsil eden diş, MS 776–992 arasına tarihlenen arkeolojik örnekti. Böylece araştırma, sömürgecilik öncesinde yaşamış bir kişinin DNA’sını inceleme olanağı sağladı. [8]

Araştırma, Porto Rikoluların bu tek kadının doğrudan soyundan geldiği modelini desteklemedi. Bunun yerine, birbirine yakın atasal topluluklardan geldikleri sonucuna ulaşılması gerektiğini gösterdi. Siz genetik devamlılığı okurken, yakın akrabalıkla tek kişiden doğrudan türemeyi ayırmalısınız. [8]

Smithsonian’ın 2018–2019 Taíno sergisi, günümüzdeki kimlik ifadelerini ve örgütlenmeleri de belgeliyordu. Sergi; Küba, Dominik Cumhuriyeti, Porto Riko ve ABD diasporasından örnekler içeriyordu. Bu yerlerdeki kişi ve örgütler, yerli kökenlerini Taíno kimliğiyle ifade ediyordu. [9]

Taíno dilinin anadil olarak konuşulması ise English Wikipedia’ya göre 17. yüzyılda sona erdi. Dilin bu durumu, 2018 araştırmasının gösterdiği genetik devamlılıkla birlikte değerlendirilmelidir. Dilin konuşulma tarihiyle insanların soy ilişkileri, farklı kanıtlarla incelenen ayrı konulardır. [8][13]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Taínolar batú oyununda kauçuk topa kalça, dirsek, omuz veya başlarıyla vuruyordu. Bu hareketler, Smithsonian’ın Taíno sergisi rehberinde oyunun özellikleri arasında anlatılıyor. Salt River’daki batey ise oyunların toplu buluşma alanlarıyla ilişkisini gösteren örneklerden biridir. [5][10]

Cohoba töreninde kullanılan kusturucu spatulalar, farklı hammaddelerden üretilebilen özel tören eşyalarıydı. Antiller’in sert ağaçları ve manatilerin kaburga kemikleri, kullanılan malzemeler arasındaydı. Böyle bir eşyanın malzemesi, tören araçlarını hayvanlar ve bitkilerle somut biçimde ilişkilendirir. [11]

British Museum’daki Am1949,22.118 numaralı duho taburesi, MS 1292–1399 arasına tarihleniyor. Taburenin gözlerinde, ağzında ve omuzlarında altın kakmalar bulunduğu kayıtta belirtiliyor. Tarihlendirme, bu nesnenin Kolomb’un 1492’deki karşılaşmasından önce yapıldığını da gösteriyor. [12]

Canoa, hamaca ve barbacoa sözcükleri, İspanyolca aracılığıyla İngilizceye geçen yerli sözcüklerdir. İngilizcedeki karşılıkları sırasıyla canoe, hammock ve barbecue biçimlerinde kullanılmaya devam ediyor. Siz bir hamakta dinlenmeyi düşündüğünüzde, hamaca sözcüğünün bu dil yolculuğunu hatırlayabilirsiniz. [10]

Porto Riko’nun Utuado bölgesindeki Caguana tören alanında, Taíno top sahaları korunuyor. Yaklaşık MS 1270’te yapılan sahalarla birlikte petroglifli taşlar da burada bulunuyor. Salt River ve Caguana örnekleri, tören alanlarının farklı adalardaki fiziksel izlerini gösteriyor. [5][14]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki sıralama, göç kuramından günümüzdeki araştırmalara uzanan farklı kanıt türlerini yan yana getiriyor. MÖ 250 tarihi kuramsal bir göç açıklamasına, 1518 tarihi belgelenmiş salgına dayanıyor. [3][7]

1. MÖ yaklaşık 250 Florida Müzesi’nin aktardığı kurama göre Saladoid toplulukları doğu Hispanyola’ya ulaştı. [3]
2. MS 1100–1200 Hispanyola’da büyüyen köyler ve yoğunlaşan tarım, Taíno kültürünün gelişimini gösterdi. [3]
3. MS yaklaşık 1270 Porto Riko’daki Caguana tören alanının günümüzde korunan top sahaları yapıldı. [14]
4. 1492 Kolomb, Bahamalar’daki Guanahani adasına ulaştığında orada yaşayan Taíno halkıyla karşılaştı. [4]
5. 1493 Taíno sözcüğü, İspanyol kayıtlarında görüldü; kapsayıcı etnik sınıflandırma daha sonra gelişti. [2]
6. 1511 II. Agüeybaná, Porto Riko’da İspanyol fatihlere karşı yürütülen savaşa önderlik etti. [6]
7. Aralık 1518 Hispanyola’da başlayan çiçek hastalığı salgını, rahiplerin sonraki tarihli mektubuyla belgelendi. [7]
8. 17. yüzyıl English Wikipedia’ya göre Taíno dilinin anadil olarak konuşulması sona erdi. [13]
9. 1836 Rafinesque’in çalışması, Taíno adının bölge halklarını kapsayan etnik kullanımıyla ilişkilendirilir. [2]
10. 2018 Antik DNA araştırması, Porto Rikolularla sömürgecilik öncesi toplulukların genetik bağlantısını gösterdi. [8]
11. 2018–2019 Smithsonian, Taíno mirasını ve günümüzdeki kimlik ifadelerini inceleyen sergiyi düzenledi. [9]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Tainolar tr.wikipedia.org
2. English Wikipedia — Taíno en.wikipedia.org
3. Florida Museum — Taíno Culture History floridamuseum.ufl.edu
4. Library of Congress — Columbus and the Taíno wwws.loc.gov
5. National Park Service — Taino Life, Belief, and Ceremony nps.gov
6. Academia Puertorriqueña de la Historia — Guerra y despojo de los taínos, 1511–1512 academiaprhistoria.org
7. Massimo Livi-Bacci — The Depopulation of Hispanic America after the Conquest labdisia.disia.unifi.it
8. PNAS — Origins and genetic legacies of the Caribbean Taino pmc.ncbi.nlm.nih.gov
9. Smithsonian Institution — Taino: Native Heritage and Identity in the Caribbean si.edu
10. Smithsonian National Museum of the American Indian — Taíno Gallery Guide americanindian.si.edu
11. Museo Chileno de Arte Precolombino — Chamanismo en el Caribe museo.precolombino.cl
12. British Museum — stool; duho, Am1949,22.118 britishmuseum.org
13. English Wikipedia — Taíno language en.wikipedia.org
14. English Wikipedia — Caguana Ceremonial Ball Courts Site en.wikipedia.org

Görsel: Spatula, 900–1492. Caribbean, Greater Antilles, Taino, 10th-15th century. Manatee bone.jpg — Gift of Brian and Florence Mahony, CC0