Cezayir Bağımsızlık Savaşı nasıl başladı, nasıl bitti?

Cezayir’de bağımsızlık ateşkesi 19 Mart 1962’de başladı, fakat şiddet hemen sona ermedi. Siz bu yazıda savaşın başlangıcını ve bağımsızlığın hangi adımlarla kazanıldığını öğreneceksiniz. FLN’nin 1 Kasım 1954 saldırılarından Temmuz 1962 kararlarına uzanan süreci takip edeceksiniz. [1][2]

Fransa’nın 1830’da başlattığı işgal, bu savaşın sömürgecilik zeminini oluşturdu. Bağımsızlığa giden yol, silahlı mücadeleyle birlikte Fransa’daki siyasi krizlerden geçti. Évian Anlaşmaları sonrasında ateşkes, referandum, tanıma ve bağımsızlık ilanı birbirini izledi. Bu nedenle 1962’deki farklı tarihlerin her biri ayrı bir aşamayı anlatır. [1][3]

Cezayir Bağımsızlık Savaşı’nın nedenleri nelerdi?

Fransa’nın Cezayir’i işgali 1830’da başladı; 1848’de ülke Fransa’nın parçası sayıldı. Alger, Oran ve Constantine adlarıyla oluşturulan üç departman, bu düzenlemenin idari karşılığıydı. FLN’nin daha sonra kaldırılmasını istediği düzenlemeler, Cezayir’i Fransız toprağı kabul ediyordu. Dolayısıyla bağımsızlık talebi, ülkenin hukuki statüsünün değiştirilmesini de içeriyordu. [1][4]

Lyon CHRD Müzesi, savaş öncesindeki eşitsizliği nüfus grupları arasındaki ayrımla açıklar. Yaklaşık dokuz milyon Müslüman, yaklaşık bir milyon Avrupalı yerleşimciyle aynı ülkede yaşıyordu. Müzenin anlatımında bu iki topluluk arasındaki eşitsizlik, çatışmanın temel bağlamlarından biridir. Verilen nüfuslar yaklaşık değerlerdir; savaş öncesindeki toplumsal ayrımın ölçeğini gösterir. [5]

8 Mayıs 1945’te Sétif, Guelma ve Kherrata’daki milliyetçi gösteriler şiddetle bastırıldı. Fransız yönetiminin bu müdahalesi, bağımsızlık savaşından önceki baskının somut örneklerinden biriydi. Ancak savaşın başlangıç tarihi, bu gösterilerin bastırıldığı gün olarak kabul edilmez. Silahlı savaşın açılışı, FLN’nin 1 Kasım 1954 saldırılarıyla tarihlenir. [2][6]

Siz 1830, 1848, 1945 ve 1954 tarihlerini aynı olay gibi düşünmeyin. İlki işgalin başlangıcını, ikincisi Fransız idari düzenlemesini, üçüncüsü gösterilerin bastırılmasını anlatır. Sonuncusu ise bağımsızlık savaşını başlatan FLN saldırılarının gerçekleştiği tarihtir. [1][2][6]

Savaş 1 Kasım 1954’te nasıl başladı?

Ulusal Kurtuluş Cephesi, yani FLN, 1 Kasım 1954’te saldırılar başlattı. Cezayir Bağımsızlık Savaşı’nın başlangıcı, bu saldırılarla birlikte kabul edilir. FLN’nin başlangıç bildirisi, hareketin hedefini Cezayir egemenliğinin tanınması olarak ortaya koydu. Bildiri ayrıca Cezayir’i Fransız toprağı sayan düzenlemelerin kaldırılmasını istedi. [2][4]

Bu talepler, mücadeleyi yalnızca mevcut yönetimin bazı uygulamalarına itiraz etmekten ayırıyordu. FLN, Cezayir’in Fransa’ya bağlı sayıldığı hukuki çerçevenin değiştirilmesini açıkça istiyordu. Egemenliğin tanınması talebi, bağımsızlık hedefinin bildirideki somut karşılığını oluşturuyordu. Savaşın başlangıcını anlamak için saldırılar kadar bu siyasi hedefi de izlemek gerekir. [4]

FLN’nin silahlı kanadı, Ulusal Kurtuluş Ordusu anlamına gelen ALN adıyla faaliyet gösterdi. Böylece FLN ve ALN kısaltmaları, bağlantılı fakat farklı yapıları ifade ediyordu. FLN cephenin adıydı; ALN ise onun silahlı kanadını tanımlıyordu. Bu ayrım, savaşın siyasi hedefiyle silahlı örgütlenmesini birlikte takip etmeyi kolaylaştırır. [1]

Mart 1956’da kabul edilen özel yetkiler, Fransız hükümetinin müdahale imkânlarını genişletti. Hükümet, Cezayir’de düzeni sağlamak amacıyla olağanüstü önlemler alabilecek bir çerçeve kazandı. Böylece FLN’nin başlattığı savaşa karşı Fransız yönetiminin kullandığı yetkiler de genişledi. [5]

Fransız müdahalesi ve savaş gündelik hayatı nasıl etkiledi?

7 Ocak 1957’de General Jacques Massu’ya Cezayir şehrinde tam polis yetkileri verildi. Bu karar, Cezayir Muharebesi’nin askerî baskı aşamasını güçlendiren adımlardan biriydi. Şehirde polis yetkilerinin bir generale verilmesi, askerî müdahalenin kapsamını gösteriyordu. [5]

İşkence meselesi de Fransız devletinin sorumluluğu bağlamında belgelerle ele alındı. Pierre Vidal-Naquet’nin 1962 tarihli La Raison d’État kitabı bu konuyu işledi. Kitap, Cezayir’deki işkencenin devlet sorumluluğunu içerdiğini belgeler üzerinden ortaya koydu. [7]

Fransız ordusunun 1957–1960 arasındaki toplulaştırma uygulamaları, köylerde yaşayan insanları doğrudan etkiledi. İki milyondan fazla Cezayirli, bu uygulamalar sonucunda köylerinden uzaklaştırıldı. Buradaki sayı, belirli yıllardaki yerinden edilmenin büyüklüğünü ifade ediyor. Savaşın etkilerini yalnızca saldırılar üzerinden anlatmak, bu nüfus hareketini dışarıda bırakır. [1]

Siz gündelik hayat bağlantısını, iki milyondan fazla insanın köyünden uzaklaştırılması üzerinden kurabilirsiniz. Evinden ayrılmak, günlük yaşamın sürdürüldüğü yerden de ayrılmak anlamına gelir. Cezayir’deki toplulaştırma uygulamalarının somut sonucu, insanların yaşadıkları köylerden uzaklaştırılmasıydı. Bu yüzden savaşın kronolojisinde 1957–1960 dönemi, yerinden edilme açısından da okunmalıdır. [1]

Fransa neden bağımsızlık görüşmelerine yöneldi?

Cezayir savaşı, Fransa’da Dördüncü Cumhuriyet’in çöküşüne uzanan siyasi krizin merkezindeydi. Bu kriz, 1958’de Beşinci Cumhuriyet’in kurulmasına yol açan sürecin parçasıydı. Savaş böylece Cezayir’deki çatışmalarla sınırlı kalmayarak Fransa’nın siyasi düzenini de etkiledi. [2]

Charles de Gaulle, Eylül 1959’da Cezayirlilerin kendi kaderlerini tayin etmesi ilkesine yöneldi. Ocak 1961 referandumunda Fransız seçmenler, bu ilkeyi geniş çoğunlukla onayladı. Böylece Cezayir halkının geleceğini belirlemesi ilkesi, Fransa’da referandum desteği de kazandı. Bu aşama, sonraki bağımsızlık görüşmelerine giden siyasi sürecin önemli adımlarındandı. [8][9]

Ancak Fransa ile FLN arasındaki görüşmelere karşı örgütlenen güçler de vardı. Şubat 1961’de kurulan gizli OAS örgütü, bağımsızlık görüşmelerini engellemeye çalıştı. 22 Nisan 1961’de Cezayir’deki generallerin darbe girişimi, müzakere sürecini kesintiye uğrattı. Bağımsızlığa uzanan süreç, bu nedenle siyasi onayın ardından kesintisiz ilerlemedi. [5][10]

Mayıs 1961’de Évian’da başlayan görüşmeler, tarafları müzakere masasında bir araya getirdi. Fransız heyetini Louis Joxe, Cezayir heyetini ise Krim Belkacem yönetti. Ocak ayındaki referandumla Mayıs ayındaki görüşmeler, aynı sürecin farklı aşamalarıydı. Referandum ilkeye destek sağlarken, Évian görüşmeleri taraflar arasındaki müzakereyi başlattı. [9]

Évian Anlaşmaları bağımsızlığı nasıl mümkün kıldı?

18 Mart 1962’de imzalanan Évian Anlaşmaları, ateşkesi ve egemenlik devrini düzenledi. Metinler ayrıca Fransa ile bağımsız Cezayir arasındaki gelecekteki ilişkileri de kapsıyordu. Dolayısıyla anlaşmaların konusu, yalnızca silahlı çatışmaların durdurulmasından daha genişti. Bağımsızlığa geçiş ve sonrasındaki ilişkiler de aynı düzenlemelerin içinde ele alındı. [3]

Évian düzenlemeleri, geçiş döneminde birlikte görev yapacak iki yönetim unsurunu öngördü. Bunlar Fransız yüksek komiseri ile Müslüman çoğunluklu geçici Cezayir yürütmesiydi. Bu geçiş düzenlemesi, anlaşmaların egemenlik devrine ilişkin somut hükümlerinden biriydi. [3]

Fransa ile FLN arasındaki ateşkes, 19 Mart 1962’de yürürlüğe girdi. Ancak Cezayir’de misillemeler, bombalı saldırılar ve katliamlar ateşkes sonrasında da sürdü. Bu nedenle ateşkes tarihini, bütün şiddetin sona erdiği gün olarak okumamak gerekir. Ateşkesin yürürlüğe girmesiyle ülkedeki şiddetin bitmesi aynı şey değildi. [11]

1 Temmuz 1962 referandumunda bağımsızlık, yaklaşık yüzde 99,7 oranında destek aldı. Fransa, bu oylamanın ardından 3 Temmuz’da Cezayir’in bağımsızlığını tanıdı. Cezayir ise bağımsızlığını 5 Temmuz 1962’de ilan etti; bağımsızlık günü bu tarih oldu. [1][6]

Siz tarihleri karşılaştırırken 19 Mart, 1 Temmuz, 3 Temmuz ve 5 Temmuz’u ayırın. Bu tarihler sırasıyla ateşkesi, halkoylamasını, Fransa’nın tanımasını ve bağımsızlık ilanını gösterir. Bağımsızlık böylece tek bir imzadan ibaret kalmayan, birbirini izleyen adımlarla gerçekleşti. [1][6][11]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki sıralama, 1830’daki işgalden 1962’deki bağımsızlık ilanına uzanan temel dönemeçleri gösterir. Savaşın başlangıcıyla bağımsızlığın kazanılması arasındaki siyasi ve askerî aşamaları birlikte izleyebilirsiniz. [1][2][3][5][6][8][9][10][11]

1. 1830 Fransa’nın Cezayir’i işgali başladı.
2. 1848 Cezayir, Alger, Oran ve Constantine adlı Fransız departmanlarına ayrıldı.
3. 8 Mayıs 1945 Sétif, Guelma ve Kherrata’daki milliyetçi gösteriler şiddetle bastırıldı.
4. 1 Kasım 1954 FLN saldırılarıyla bağımsızlık savaşı başladı.
5. Mart 1956 Fransız hükümetine olağanüstü önlemlerin yolunu açan özel yetkiler verildi.
6. 7 Ocak 1957 General Massu, Cezayir şehrinde tam polis yetkileri aldı.
7. 1958 Cezayir krizi, Dördüncü Cumhuriyet’in çöküşüne uzanan sürecin merkezindeydi.
8. Eylül 1959 De Gaulle, kendi kaderini tayin ilkesine yöneldi.
9. Ocak 1961 Fransız seçmenler, kendi kaderini tayin ilkesini onayladı.
10. 22 Nisan 1961 Cezayir’deki generallerin darbe girişimi müzakere sürecini kesintiye uğrattı.
11. Mayıs 1961 Évian’da Fransız ve Cezayir heyetleri arasında görüşmeler başladı.
12. 18 Mart 1962 Évian Anlaşmaları imzalandı.
13. 19 Mart 1962 Fransa ile FLN arasındaki ateşkes yürürlüğe girdi.
14. 1 Temmuz 1962 Referandumda bağımsızlık yaklaşık yüzde 99,7 destek aldı.
15. 3 Temmuz 1962 Fransa, Cezayir’in bağımsızlığını tanıdı.
16. 5 Temmuz 1962 Cezayir bağımsızlığını ilan etti.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Ekim 1956’da Fransız kuvvetleri, milliyetçi liderleri taşıyan bir Fas uçağını Cezayir’e indirdi. Yolcular arasında Ahmed Ben Bella da bulunuyordu; uçaktaki milliyetçi liderler tutuklandı. Bu olay, bağımsızlık mücadelesinin tarihinde uçak yolculuğuyla bağlantılı somut bir müdahaleydi. [1]

Müzakerelere uzanan temaslarda İsviçreli diplomat Olivier Long da rol aldı. Long, Kasım 1960’tan itibaren Fransa ile Cezayir Geçici Hükümeti arasında temas kurulmasına yardımcı oldu. Bu temaslar, Mayıs 1961’de başlayan Évian görüşmelerinden önce gerçekleşti. Görüşmelerin başlangıcını anlamak için resmî masadan önceki bu diplomatik bağlantı da izlenebilir. [9][12]

Fransız asker Noël Favrelière, öldürüleceğini düşündüğü bir tutsağı beraberinde götürerek firar etti. Yaşadıklarını, Ekim 1960’ta yayımlanan Le Désert à l’aube adlı kitabında anlattı. Bu ayrıntı, savaş anlatısına bir askerin tutsağa ilişkin kararı üzerinden yaklaşmayı sağlar. [5]

Jean-Jacques Eppe’nin 26 Ocak 1960 tarihli fotoğrafı, Cezayir’deki barikatları gösterir. Fotoğraf, ECPAD koleksiyonunda ALG 60-38 R22 numarasıyla kayıtlı bulunuyor. Fotoğrafçının adı, çekim tarihi ve kayıt numarası, aynı görüntünün arşivde tanımlanmasını sağlar. Böylece savaşın belirli bir anı, arşivdeki somut bir fotoğrafla eşleştirilebilir. [13]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Algerian War en.wikipedia.org
2. Vikipedi — Cezayir Bağımsızlık Savaşı tr.wikipedia.org
3. Vie publique — La signature des accords d’Évian vie-publique.fr
4. Fransa Savunma Bakanlığı — Les causes du conflit et les débuts de la lutte armée defense.gouv.fr
5. CHRD Müzesi — La guerre d’Algérie, contexte chrd.lyon.fr
6. Fransa Savunma Bakanlığı — La guerre d’Algérie defense.gouv.fr
7. CHRD Müzesi — La torture et la faillite de l’État chrd.lyon.fr
8. Fransa Savunma Bakanlığı — 5 décembre defense.gouv.fr
9. Fransa Savunma Bakanlığı — Evian, le temps des négociations defense.gouv.fr
10. Chemins de mémoire — 1962, fin de guerre en Algérie cheminsdememoire.gouv.fr
11. Élysée — François Hollande’ın 19 Mart 2016 konuşması elysee.fr
12. İsviçre Tarih Sözlüğü — Accords d’Evian hls-dhs-dss.ch
13. ImagesDéfense / ECPAD — Les barricades montent toujours imagesdefense.gouv.fr

Görsel: Women in Algerian War.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain