Budika kim idi? Romaya üsyan edən Britaniya kraliçası

Roma ilə döyüşən kraliça Budika kim idi?

Budika (Boudica) eramızın 60 və ya 61-ci ilində Roma hakimiyyətinə qarşı üsyana rəhbərlik edən Britaniya (Britanya) isenlərinin (İceniler) kraliçası idi. Onun qüvvələri indiki Kolçester, London və Sent-Olbans şəhərləri olan Kamulodun, Londinium və Verulamiuma hücum etmişdi. Sonda Roma ordusu üsyançıları məğlub etdi. Budikanın hekayəsində hökmdar mirası uğrunda mübahisə, ailəsinə qarşı zorakılıq və üç şəhərin dağıdılması birləşir.

Siz Budikanı Londondakı (Londra) heykəlindən tanıyırsınızsa, üsyanın tarixini bilmək həmin abidəni anlamağınıza kömək edər. Tunc heykəl qrupu onu iki qızı ilə birlikdə döyüş arabasında göstərir. Antik mənbələrdə əri Romanın müttəfiqi olmuş bir kraliçadan danışılır. Lakin ərinin ölümündən sonra onun ailəsi Roma hakimiyyətinin zorakılığına məruz qalmışdı.

Budika haralı idi və harada yaşayırdı?

Budika isenlərə mənsub idi. Onların ərazisi indiki Norfolk, Kembricşirin (Cambridgeshire) şərqi və Suffolkun şimalını əhatə edirdi. Onun krallığı bu bölgədə yerləşirdi. Londonla əlaqəsi isə üsyandan qaynaqlanır: qüvvələri Londiniuma hücum edib şəhəri yandırmışdı.

Əri Prasutaq (Prasutagus) isenlərin kralı və Romanın müttəfiqi idi. Beləliklə, Budika Roma ilə ittifaqını qorumuş bir krallıq daxilindən üsyana rəhbərlik etməyə başladı. Prasutaq vəsiyyətnaməsi ilə ailəsini qorumağa çalışmışdı. Bu mirasın aqibəti Tatsitin (Tacitus) üsyanın səbəbləri barədə izahında əsas yer tutur.

Budikanın qızları və mübahisəli miras

Budika ilə Prasutaqın iki qızı vardı. Onların adları antik qeydlərdə qorunub qalmayıb. Prasutaq vəsiyyətnaməsində hər iki qızını və imperator Neronu (Nero) birgə varis təyin etmişdi. Məqsədi ölümündən sonra ailəsini qorumaq idi.

Tatsitin yazdığına görə, Roma hakimiyyət orqanları vəsiyyətnaməni saymadı və isenlərin torpaqlarını ələ keçirdi. Budika şallaqlandı, qızları isə zorlandı. Bu rəvayətə görə, hökmdar ailəsinə hücum və krallığın torpaqlarının ələ keçirilməsi üsyanı doğuran birbaşa hadisələr idi.

Qızlar bu tarixdə əsas yer tutur. Çünki onlar həm varis təyin edilmiş, həm də Roma zorakılığının qurbanı olmuşdular. Atalarının onların gələcəyini təmin etmək cəhdi uğursuzluqla nəticələndi. Sonralar Londonda ucaldılan abidədə qızların Budikanın yanında göstərilməsi Tatsitin təsvirində mühüm yer tutan bu ailəni xatırladır.

Budika niyə Romaya qarşı üsyan etdi?

Tatsit və Kassius Dion (Cassius Dio) üsyanın səbəblərini fərqli izah edirlər. Tatsit Budika və ailəsinə qarşı pis rəftarı önə çəkir. Kassius Dion isə Romanın maliyyə tələblərinə və verilmiş borcların geri istənməsinə daha çox diqqət ayırır. Bu mənbələr isenlərin üzləşdiyi müxtəlif təzyiqləri göstərir.

Üsyan Budikanın öz xalqı ilə məhdudlaşmırdı. Roma hakimiyyətindən narazı olan trinovantlar (Trinovantlar) da isen qüvvələrinə qoşulmuşdu. Buna görə siz üsyanı həm hökmdar ailəsinə edilən rəftara cavab, həm də Romadan narazı başqa bir icmanın iştirak etdiyi qiyam kimi izləyə bilərsiniz.

Tarix məsələsində də diqqətli olmaq lazımdır. Bir şərhə görə, üsyan eramızın 60-cı ilində baş verib. Digər şərhə görə, Budika eramızın 60-cı ilində qüvvələrini toplayıb, hücumlara isə eramızın 61-ci ilində başlayıb. Tez-tez işlədilən eramızın 60–61-ci illəri tarixləndirməsi bu fərqli izahları əks etdirir.

Budikanın müharibəsi: üç şəhərə hücum

Üsyan başlayanda Roma canişini Qay Svetoni Paulin (Gaius Suetonius Paulinus) Mona adasında hərbi yürüşdə idi. Bu, Uels (Galler) sahilləri yaxınlığında yerləşən, indi Anqlsi (Anglesey) adlanan adadır. Budikanın ilk böyük hədəfi istefaya çıxmış Roma əsgərlərinin yerləşdirildiyi Kamulodun (Camulodunum) oldu.

Tatsitin yazdığına görə, insanlar Kamulodundakı Klavdi (Claudius) məbədinə sığınmışdı. İki gün davam edən mühasirədən sonra onlar öldürüldülər. Kvint Petilli Serealisin (Quintus Petillius Cerialis) komandanlığı altında Doqquzuncu legionun bir dəstəsi köməyə gəldi. Üsyançılar həmin dəstəni məğlub etdilər. Lakin Serealis süvarilərinin bir hissəsi ilə qaça bildi.

Növbə Londiniuma çatdı. Svetoni Paulin şəhəri müdafiə etmək üçün kifayət qədər əsgəri olmadığı qənaətinə gəldi. Şəhəri təxliyə edib üsyançıların ixtiyarına buraxdı. Budikanın qüvvələri Londiniumu qarət edib yandırdı. Sonra indiki Sent-Olbans (St Albans) olan Verulamiumda da eyni şeyi etdi.

Tatsit bu üç şəhərdə təxminən 70,000 nəfərin öldüyünü iddia edirdi. Tarixçi David Mattingly itkilərin bu rəqəmin təxminən yarısı qədər ola biləcəyini irəli sürüb. Qırğının miqyası mübahisəli olaraq qalır. Buna görə Tatsitin verdiyi ümumi rəqəmi dəqiqləşdirilmiş say deyil, antik müəllifin iddiası kimi oxumaq lazımdır.

Budika necə məğlub oldu və necə öldü?

Svetoni Paulin təxminən 10,000 nəfərlik ordu ilə Budikanın qüvvələrini məğlub etdi. Son döyüşün dəqiq yeri müəyyən edilməyib. Bu məğlubiyyət Kamulodun, Londinium və Verulamiumu dağıdan üsyana son qoydu.

Mənbələr Budikanın ölümü barədə də fərqli məlumat verir. Tatsit onun məğlubiyyətdən sonra zəhər içdiyini yazır. Kassius Dion isə xəstələnərək öldüyünü bildirir. Beləliklə, onun necə öldüyünə dair iki fərqli izah qorunub qalıb.

Hadisələrin xronologiyası

• Üsyandan əvvəl: Prasutaq öldü. Vəsiyyətnaməsi sayılmadı və Roma hakimiyyət orqanları krallığın torpaqlarını ələ keçirdi.
• Eramızın 60 və ya 61-ci ili: Budika isenlərin və trinovantların iştirak etdiyi üsyana rəhbərlik etdi.
• Eramızın 60 və ya 61-ci ili: Üsyançılar əvvəl Kamuloduna, sonra Londinium və Verulamiuma hücum etdilər.
• Eramızın 60 və ya 61-ci ili: Svetoni Paulin son döyüşdə üsyançıları məğlub etdi. Budikanın ölümü də bu dövrə aiddir.
• 1902: Budika ilə qızlarını göstərən tunc heykəl qrupu Londonda Vestminster körpüsünün yanında qoyuldu.
• 2014: Kolçesterdə aparılan qazıntılarda Fenwick dəfinəsi və üsyan zamanı kömürləşmiş ərzaq tapıldı.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Budikanın qüvvələri Londiniumu yandıranda şəhər hələ Roma Britaniyasının paytaxtı deyildi. Siz hücumu gözünüzdə canlandırarkən bu təfərrüatı nəzərə alın. Üsyan zamanı dağıdılan şəhərin statusu London adını görəndə təsəvvürünüzə gələn paytaxtın statusundan fərqlənirdi.

Kolçesterdə (Colchester) dağıntı torpaqda qırmızı və qara təbəqə qoyub. Bu təbəqənin qalınlığı bir neçə santimetrdən bəzi yerlərdə yarım metrədək dəyişir. Həmin maddi sübut Kamulodunun yandırılmasının yazılı təsvirlərdən əlavə arxeoloji izlərini də göstərir.

2014-cü il qazıntılarında üsyan zamanı baş vermiş yanğında kömürləşən xurma, əncir, buğda və noxud tapıldı. Siz nə vaxtsa alış-veriş siyahınıza buğda və ya noxud yazmısınızsa, bu tapıntılar dağıntı ilə gündəlik həyat arasında əlaqə qurmağınıza kömək edər. Binaları məhv edən eyni yanğın ərzaq qalıqlarını da qoruyub saxlayıb.

Fenwick dəfinəsi 2014-cü ildə Kolçesterdə tapılıb. Dəfinədə beş qızıl üzük və iki cüt qızıl sırğa vardı. Zinət əşyaları Budikanın üsyanı zamanı yanan bir evin döşəməsi altında gizlədilmişdi. Tapıldıqları yer qiymətli əşyaları dağıntıya məruz qalan konkret bina ilə əlaqələndirir.

Yazılı mənbələrdə şəxsi bir əlaqə də var. Tatsitin qayınatası Aqrikola (Agricola) eramızın 60–61-ci illərində üsyanın yatırılması zamanı Svetoninin komandanlığı altında gənc əsgər kimi xidmət edib. Bu qohumluq əsas antik müəlliflərdən birini Romanın hərbi əməliyyatında iştirak etmiş şəxslə bağlayır.

Budikanın heykəli haradadır?

Thomas Thornycroftun tunc heykəl qrupu Londonda, Vestminster körpüsünün (Westminster Köprüsü) Victoria Embankment sahilinə çıxan ucunda yerləşir. 1902-ci ildə qoyulmuş heykəl Budikanı iki qızı ilə birlikdə iki atın çəkdiyi döyüş arabasında təsvir edir. Abidə Boadicea və qızları (Boadicea and Her Daughters) adı ilə tanınır.

Siz heykəlin yerini dəqiq tapmaq istəyirsinizsə, koordinatları 51.501097° şimal enliyi və 0.123780° qərb uzunluğudur. Budikanın yanında göstərilən qızlar abidəni Tatsitin təsvirinin mərkəzində dayanan ailə ilə əlaqələndirir. Qoyulma tarixi göstərir ki, tunc heykəl qrupu xatirəsini yaşatdığı antik üsyandan çox sonra yaradılıb.

Budikanın adı necə tələffüz olunur?

Dilçi Kenneth Jackson adın britton dillərindəki tələffüzünü [boʊˈdiːkaː] kimi təklif edib. Bu transkripsiyada vurğu işarəsi ikinci hecadan əvvəl gəlir. Jackson həmçinin Budikanın adını kelt dillərində qələbə bildirən kökdən yaranmış və “qalib” mənası daşıyan söz kimi izah edib.

Budikanın tarixini hansı mənbələrdən öyrənirik?

Əsas antik yazılı mənbələr Roma tarixçiləri Tatsit və Kassius Dionun əsərləridir. Onların fikir ayrılıqları iki əsas suala təsir edir: üsyana nə səbəb olmuşdu və Budika necə ölmüşdü? Tatsit hökmdar ailəsinə qarşı zorakılığı vurğulayır. Dion isə maliyyə tələblərini önə çəkir. Budikanın ölümü barədə verdikləri məlumatlar da fərqlənir.

Arxeoloji tapıntılar dağıntının sübutlarını təqdim edir. Kolçesterdəki yanmış təbəqələr, kömürləşmiş ərzaq və gizlədilmiş zinət əşyaları üsyanı maddi qalıqlarla əlaqələndirir. Budikanın dəfn yeri isə ayrıca məsələdir. Onun əsl məzarı məlum deyil. King’s Cross dəmiryol stansiyasının altında dəfn edildiyi iddiasını dəstəkləyən heç bir sübut yoxdur.

Tez-tez verilən suallar

Budika haralı idi?

O, isenlərin kraliçası idi. Onların ərazisinə indiki Norfolk, Kembricşirin şərqi və Suffolkun şimalı daxil idi. Londinium onun qüvvələrinin hücum etdiyi şəhərlərdən biri idi.

Budikanın qızlarının başına nə gəldi?

Tatsitin yazdığına görə, Prasutaq öldükdən sonra Roma qüvvələri onun iki qızını zorlamışdı. Onların adları antik qeydlərdə qorunub qalmayıb. Prasutaq qızlarını Neronla birlikdə ortaq varis təyin etmişdi.

Budika necə öldü?

Tatsit onun məğlubiyyətdən sonra zəhər qəbul etdiyini yazır. Kassius Dion isə xəstələnərək öldüyünü bildirir. İki antik mənbə ölümün səbəbi barədə razılaşmır.

Budikanın heykəli haradadır?

Heykəl Londonda, Vestminster körpüsünün Victoria Embankment sahilinə çıxan ucunda yerləşir. Thomas Thornycroftun 1902-ci ildə qoyulmuş tunc heykəl qrupu Budikanı qızları ilə birlikdə göstərir.

Mənbələr

1. London Muzeyi — Budika: isenlərin üsyançı kraliçası londonmuseum.org.uk
2. Warwick Universiteti — Budikanın üsyanı, eramızın 60–61-ci illəri warwick.ac.uk
3. Warwick Universiteti — Budika haqqında antik mənbələr warwick.ac.uk
4. Colchester Heritage Explorer — Budikanın üsyanı colchesterheritage.co.uk
5. Kolçester Muzeyləri — Fenwick dəfinəsi: müəllimlər üçün bələdçi colchester.cimuseums.org.uk
6. Historic England — Boadicea (Boudicca) heykəl qrupu historicengland.org.uk
7. Live Science — Kraliça Budika harada dəfn olunub? livescience.com
8. İngiliscə Vikipediya — Budika en.wikipedia.org
9. Türkcə Vikipediya — Budika tr.wikipedia.org
10. İngiliscə Vikipediya — Boadicea və qızları en.wikipedia.org

FAQ

Image: Boudica depicted in Holinshed’s Chronicles (1577).jpg — Raphael Holingshed, CC BY-SA 4.0