Lordlar Kamarası’nın altındaki mahzene, Parlamento açılışından önce tam 36 fıçı barut yerleştirilmişti. Siz bu yazıda, 5 Kasım planının engellenmesini ve Fawkes maskesinin tarihsel bağlantısını öğreneceksiniz. Hedefte İngiltere Kralı I. James ile Parlamento’nun iki kanadı bulunuyordu. Robert Catesby’nin tasarladığı saldırı, açılış töreni sırasında gerçekleştirilecekti. [1]
Guy Fawkes ise barutu ateşlemekle görevlendirilen, daha önce askerlik yapmış bir komplocuydu. Gündelik hayatta bir protesto fotoğrafında karşılaştığınız maske, onun adını bu hikâyeye bağlar. London Museum’un koleksiyonundaki bir örnek, Ekim 2011’de Occupy London kampından alındı. Fakat mahzendeki görev, yargılama ve maskenin sonraki kullanımı farklı bağlamlarda değerlendirilmelidir. [2][3]
Barut Komplosu nedir, neyi amaçlıyordu?
Barut Komplosu, Katolik komplocuların Westminster’da kralı ve Parlamento üyelerini öldürmeyi amaçladığı girişimdi. Plan, 5 Kasım 1605 için belirlenen Parlamento açılışını hedef alıyordu. Lordlar Kamarası’nın altındaki barut patlatılacak, ardından siyasi düzenin değiştirilmesi için harekete geçilecekti. Girişim, patlama gerçekleşmeden önce Guy Fawkes’ın yakalanmasıyla engellendi. [1][4]
Komplocular, Protestan hükümdarlar I. Elizabeth ve I. James dönemlerinde ayrımcılığa uğrayan Katolik topluluğundandı. Amaçları arasında İngiltere tahtına Katolik bir hükümdar getirmek de vardı. Dolayısıyla 1605 Barut Komplosu, yalnızca bir binayı havaya uçurma tasarısından oluşmuyordu. Dinî ayrımcılık ortamıyla bağlantılı bir hükümdar değişikliği girişimi olarak planlanmıştı. [2]
Patlamanın ardından Midlands’daki Katolik soyluların desteğinin toplanması da planın bir parçasıydı. Komplocular ayrıca açılış törenine katılmayacak Prenses Elizabeth’i ele geçirmek istiyordu. Bu hedefler, Parlamento’daki saldırıyla başka yerlerdeki girişimlerin birbirine bağlandığını gösterir. Westminster’daki patlama, tasarlanan siyasi değişimin başlangıç adımı olarak düşünülmüştü. [1]
İngiltere Barut Komplosu’nu kimler hazırladı?
Robert Catesby, kralı ve Parlamento’nun iki kanadını öldürme planını Mayıs 1604’te ortaya koydu. İlk çekirdekte Catesby, Thomas Wintour, Thomas Percy, John Wright ve Guy Fawkes bulunuyordu. Bu beş kişilik başlangıç grubu, daha sonra yeni katılımlarla genişledi. Guy Fawkes’ın tanınmışlığı, Catesby’nin planın başındaki rolünü değiştirmez. [1][5]
Robert Wintour, Christopher Wright, Robert Keyes ve Thomas Bates sonradan katılan isimler arasındaydı. John Grant, Ambrose Rookwood, Everard Digby ve Francis Tresham da gruba eklendi. Böylece bilinen komplocuların toplam sayısı 13 kişiye yükseldi. Aynı olayda karşılaşılan bu isimler, farklı görevleri bulunan bir grubun üyeleriydi. [4]
Guy Fawkes, 1570’te York’ta doğmuş ve Katolik İspanya’nın ordusunda Avrupa’da askerlik yapmıştı. Komploya 1604’te alındığında, patlayıcı deneyimi görev dağılımında belirleyici oldu. Barutu yerleştirme ve ateşleme işi bu nedenle Fawkes’a verildi. Siz Fawkes’ın adını duyduğunuzda, planı hazırlayan Catesby ile görevini ayırabilirsiniz. [1][2]
Bu ayrım, Barut Komplosu olayını tek kişinin girişimi gibi okumayı önler. Catesby siyasi saldırı planını ortaya koyarken, Fawkes patlayıcılarla ilgili görevi üstlenmişti. Thomas Percy ve diğer katılımcılar da aynı komplocu grubun içindeydi. Dolayısıyla anlatının merkezinde Fawkes bulunsa bile, hazırlık birden fazla kişiyi kapsıyordu. [1][2][5]
1605 Barut Komplosu için kısa kronoloji
Barut Komplosu’nun hazırlığı Mayıs 1604’te başladı; yargılama ve infazlar Ocak 1606’da gerçekleşti. Aşağıdaki kronoloji, hazırlığı, ortaya çıkarılmayı ve olayın sonraki izlerini birlikte gösteriyor. Fawkes’a atfedilen fener ile protesto maskesi de bu zaman çizelgesine ekleniyor. [1][3][5][6]
- 1570 Guy Fawkes York’ta doğdu. [2]
- Mayıs 1604 Robert Catesby, Parlamento’yu havaya uçurma planını ortaya koydu. [1]
- Mart 1605 Lordlar Kamarası’nın doğrudan altındaki mahzen kiralandı. [1]
- 26 Ekim 1605 Lord Monteagle imzasız uyarı mektubunu aldı. [7]
- 4–5 Kasım 1605 gecesi Guy Fawkes, Parlamento mahzenlerinde barutun yanında yakalandı. [4]
- 8 Kasım 1605 Catesby, Percy ve John ile Christopher Wright Holbeach House’da öldürüldü. [8]
- Ocak 1606 Yasa, 5 Kasım için yıllık şükran ibadetleri öngördü. [9]
- 27 Ocak 1606 Hayatta kalan sanıklar Westminster Hall’da yargılandı. [5]
- 30–31 Ocak 1606 Mahkûm edilen komplocuların infazları gerçekleştirildi. [5]
- 1608 William Waad, Londra Kulesi’nde Barut Komplosu anıtını yaptırdı. [4]
- 1641 Fawkes’a atfedilen fener Oxford Üniversitesine bağışlandı. [6]
- 1834 Barutun saklandığı özgün mahzen, Parlamento yangınında yok oldu. [5]
- 1859 Yıllık anmaları düzenleyen yasanın yürürlük süresi sona erdi. [9]
- Ekim 2011 London Museum, Occupy London kampından Fawkes maskesi aldı. [3]
Barut Komplosu olayı nasıl ortaya çıkarıldı?
Komplocular, Mart 1605’te Lordlar Kamarası’nın doğrudan altında bulunan mahzeni kiralamıştı. Parlamento açılışı öncesinde burada biriktirilen barutun miktarı 36 fıçıya ulaşmıştı. Ancak 26 Ekim’de Lord Monteagle’a gönderilen imzasız mektup, hazırlıkların ortaya çıkarılmasına giden yolu açtı. Mektup, Monteagle’ı Parlamento’ya gitmemesi konusunda uyarıyordu. [1][7]
Monteagle, mektubu Londra’nın Hoxton bölgesindeki evinde aldı ve Robert Cecil’e iletti. Mektubun yazarı bilinmiyor; Francis Tresham’ın adı olası açıklamalardan birinde geçiyor. Hükümet çevresinden gönderildiği iddiası da mektuba ilişkin başka bir açıklama oluşturuyor. Bunlar kanıtlanmış sonuçlar değil; mektubun yazarlığı konusunda yarışan iddialardır. [7]
Guy Fawkes, 4 Kasım’ı 5 Kasım’a bağlayan gece Parlamento mahzenlerinde barutun yanında yakalandı. Böylece açılış töreni için tasarlanan patlama, gerçekleşmeden önce engellenmiş oldu. Sabahleyin komplonun açığa çıktığını öğrenen katılımcıların çoğu Midlands’a kaçtı. [4][8]
Robert Catesby, Thomas Percy ve John ile Christopher Wright, 8 Kasım’da Holbeach House’daki çatışmada öldürüldü. Guy Fawkes ise Londra Kulesi’nde sorgulandı; işkence uygulanması kralın emrinde yer aldı. I. James, itiraf alınamazsa giderek ağırlaşan işkencelere başvurulmasına izin verdi. Bu nedenle Fawkes’ın yakalanmasıyla sorgulanması, olayın birbirinden ayrı aşamalarını oluşturur. [4][8]
Hayatta kalan sanıkların yargılanması, 27 Ocak 1606’da Westminster Hall’da gerçekleştirildi. Sanıklar vatana ihanetten ölüm cezasına çarptırıldı; infazlar 30 ve 31 Ocak’ta yapıldı. Guy Fawkes’ın idam edildiği tarih ise 31 Ocak 1606 idi. Böylece Kasım ayında engellenen girişimin yargılama süreci, takip eden ocakta sonuçlandı. [5]
5 Kasım Barut Komplosu neden ateşlerle anılıyor?
Ocak 1606’da kabul edilen yasa, 5 Kasım’ı yıllık şükran ibadetleriyle anma günü yaptı. Bu düzenleme, 1859’a kadar yürürlükte kalarak olayın takvimdeki yerini belirledi. Britanya’daki anmalar Bonfire Night, Fireworks Night ve Guy Fawkes Night adlarıyla bilinir. Geleneksel kutlamalar, şenlik ateşlerini ve havai fişek gösterilerini içerir. [2][9]
Siz Britanya gezinizde bu adlarla duyurulan etkinlikleri gördüğünüzde, bağlantıyı 1605’e kurabilirsiniz. Fireworks Night adı havai fişekleri, Bonfire Night ise şenlik ateşlerini öne çıkarır. Guy Fawkes Night adıysa doğrudan mahzende yakalanan komplocuyu hatırlatır. Bu farklı adlar, aynı 5 Kasım anma geleneğini ifade eder. [2]
Geleneksel İngiliz tekerlemesi, “Remember, remember, the fifth of November” sözleriyle başlar. Türkçede bu başlangıç, 5 Kasım’ı hatırlama çağrısı olarak anlaşılabilir. Böylece tarih, yalnızca resmî düzenlemeyle değil, tekerleme yoluyla da anılır. Ateşler, havai fişekler ve bu sözler, Barut Komplosu’nun hatırlanma biçimleri arasındadır. [2]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Guy Fawkes, yakalandığında kendi adı yerine John Johnson takma adını kullanıyordu. Avam Kamarası’nın 5 Kasım 1605 tarihli kaydında, Thomas Percy’nin hizmetkârı olarak anıldı. Dolayısıyla aynı kişiye ilişkin kayıtlarda iki farklı adla karşılaşmak mümkündür. John Johnson adı, burada ayrı bir komplocuyu değil, Fawkes’ın kullandığı kimliği belirtir. [8]
Holbeach House’daki son çatışmadan önce, Catesby ve bazı arkadaşları bir barut kazasında yaralanmıştı. Kaza, ıslanmış barutu kurutmaya çalıştıkları sırada meydana geldi. Ardından 8 Kasım’daki çatışmada Catesby, Percy ve John ile Christopher Wright öldürüldü. Bu ayrıntı, son çatışma öncesindeki koşulları anlamaya yardımcı olur. [8]
Fawkes’ın yakalandığında taşıdığı söylenen fener, demir ve boynuzdan yapılmıştı; uzunluğu 34,5 santimetreydi. Fener 1641’de Oxford Üniversitesine bağışlandı, 1887’de ise Ashmolean Müzesi’ne aktarıldı. Nesnenin Fawkes’a bağlantısı aktarılırken, yakalanma sırasında taşındığının kesinlik derecesi korunmalıdır. Müzenin anlattığı nesne, Fawkes’a atfedilen bir fener olarak değerlendirilir. [6]
Sir William Waad, 1608’de Londra Kulesi’nin Council Chamber odasına mermer bir anıt yaptırdı. Anıtta hem komplocuların hem onları sorgulayan devlet görevlilerinin isimleri bulunuyordu. Böylece aynı yüzeyde, girişimin failleriyle soruşturmayı yürüten kişilerin adları bir araya geldi. Anıt, komplonun ardından Londra Kulesi’nde bırakılan somut izlerden biridir. [4]
Özgün barut mahzeni ise Parlamento binalarını harap eden 1834 yangınında yok oldu. Parlamento’nun resmî açılışından önce yapılan mahzen araması, olayı hatırlatan törensel bir gelenektir. Bu aramayı, Yeomen of the Guard adıyla bilinen muhafızlar gerçekleştirir. Siz Westminster tarihini araştırırken, kaybolan mahzenle bu törensel uygulamayı birbirinden ayırabilirsiniz. [5]
Guy Fawkes maskesinin ardındaki tarih nedir?
London Museum, Ekim 2011’de St Paul Katedrali önündeki Occupy London kampından bir maske aldı. Maske, Alan Moore ve David Lloyd’un V for Vendetta çizgi romanındaki tasarımdan esinlenir. Çizgi romanın tarihi 1982’dir; koleksiyondaki örnek ise protesto bağlamından gelmektedir. [3]
Bu bağlantı, Fawkes’ın tarihsel göreviyle maskenin sonraki kullanımını birlikte düşünmenizi sağlar. Fawkes 1604’te barutu ateşlemekle görevlendirilmiş, 2011 tarihli maske protesto kampından alınmıştır. Aradaki görsel bağlantıyı ise V for Vendetta çizgi romanındaki maske kurar. Dolayısıyla protesto nesnesinin hikâyesi, yalnızca Parlamento mahzenindeki olayla açıklanamaz. [2][3]
Sık sorulan sorular
Barut Komplosu nedir?
Barut Komplosu, I. James’i ve Parlamento üyelerini 5 Kasım 1605’te öldürmeyi amaçlayan girişimdir. Katolik komplocuların Westminster’daki planı, Guy Fawkes’ın barutun yanında yakalanmasıyla engellendi.
Guy Fawkes komplonun lideri miydi?
Planı Mayıs 1604’te ortaya koyan kişi Robert Catesby idi. Guy Fawkes, patlayıcı deneyimi nedeniyle barutu yerleştirmek ve ateşlemekle görevlendirilmişti.
5 Kasım neden ateşlerle ve havai fişeklerle anılıyor?
Ocak 1606’da kabul edilen yasa, 5 Kasım’ı yıllık şükran ibadetleriyle anma günü yaptı. Britanya’daki Bonfire Night geleneği, şenlik ateşlerini ve havai fişekleri içerir.
Guy Fawkes maskesinin çizgi romanla bağlantısı nedir?
Protestolarda kullanılan örnekler, Alan Moore ve David Lloyd’un 1982 tarihli V for Vendetta çizgi romanındaki maskeden esinlenir. London Museum, Ekim 2011’de Occupy London kampından böyle bir maskeyi koleksiyonuna aldı.
Kaynaklar
- UK Parliament — The Plot parliament.uk
- London Museum — Guy Fawkes & the Gunpowder Plot londonmuseum.org.uk
- London Museum — Mask, 2011.83/2 londonmuseum.org.uk
- Historic Royal Palaces — Guy Fawkes and the Gunpowder Plot hrp.org.uk
- UK Parliament — Gunpowder Plot FAQ parliament.uk
- Ashmolean Museum — Guy Fawkes’ Lantern ashmolean.org
- UK Parliament — Parliament receives a tip-off parliament.uk
- UK Parliament — Discovery and flight parliament.uk
- Wikipedia — Gunpowder Plot en.wikipedia.org
Görsel: Gunpowder Plot conspirators.jpg — Crispijn van de Passe the Elder, Public domain
