İldırım Bəyazid kimdir? Niqbolu zəfəri və hakimiyyəti

İldırım Bəyazid kim olub?

I Bəyazid Osmanlının dördüncü sultanı idi. 1389–1402-ci illərdə hakimiyyətdə olub. İldırım Bəyazid (Yıldırım Bayezid) adı ilə tanınıb. Onun hakimiyyəti dövründə Anadoluda fəthlər aparılıb, İstanbula təzyiq göstərilib və Niqboluda (Niğbolu) səlib ordusu məğlub edilib.

Onun hərbi fəaliyyəti böyük fəlakətlə başa çatdı. Əmir Teymur (Timur) 1402-ci ildə Ankarada Bəyazidi məğlub edərək əsir aldı. Bəyazid növbəti il əsirlikdə öldü. Siz onun hakimiyyətini Niqboludan Ankaraya qədər izləsəniz, həm Osmanlının böyük zəfərini, həm də onun hakimiyyətinə son qoyan məğlubiyyəti görərsiniz.

I Bəyazid nə vaxt doğulub və kimin oğlu olub?

Bəyazid Sultan I Muradın və Gülçiçək Xatunun (Gülçiçek Hatun) oğlu idi. Onun doğum ili mübahisəlidir. Həyatı haqqında məlumatlarda təxminən 1354 və 1360-cı illər göstərilir. Bu tarixlərin heç birini dəqiq müəyyənləşmiş doğum tarixi kimi təqdim etmək olmaz.

Məşhur ləqəbi onun taxta çıxmasından əvvələ aiddir. Xəlil İnalcıkın (Halil İnalcık) məlumatına görə, Bəyazid 1386-cı ildə Frenk Yazısı döyüşündə göstərdiyi cəsarətə və qətiyyətli hərəkətlərinə görə İldırım adını qazanıb. Deməli, bu ad sultan olmazdan əvvəl onun hərbi şöhrəti ilə bağlı idi.

Bəyazid 1389-cu ildə Birinci Kosovo döyüşündən sonra atasının vəfatı ilə taxta çıxdı. Taxta çıxarkən qardaşı Yaqub Çələbinin (Yakub Çelebi) öldürülməsini əmr etdi. Onun hakimiyyəti həm atasının yerini tutması, həm də yaxın ailə üzvü olan rəqibini aradan götürməsi ilə başladı.

I Bəyazidin həyat yoldaşları və övladları kimlər olub?

Bəyazid təxminən 1381-ci ildə Gərmiyanoğlu Süleyman şahın (Germiyanoğlu Süleyman Şah) qızı Sultan Xatunla (Sultan Hatun) evləndi. Onun cehizi kimi Osmanlılara verilən ərazilərin idarəsi Bəyazidə tapşırıldı. O, həmin ərazilərin sancaqbəyi, yəni inzibati bölgə başçısı oldu.

Siz evliliyi adi ailə qərarı kimi düşünə bilərsiniz. Lakin bu nikah Bəyazidin həyatında evliliyin siyasi tərəfini göstərir. Toy mülkiyyət, torpaq və dövlət vəzifəsi ilə bağlı idi. Beləliklə, Gərmiyanla (Germiyan) əlaqəsi Osmanlı taxtına çıxmazdan əvvəlki fəaliyyətinin bir hissəsi idi.

Bəyazid Serbiya hakim ailəsindən Olivera Despina ilə də evləndi. Onun qardaşı Stefan Lazareviçlə hərbi əməkdaşlıq qurdu. Bu qohumluq əlaqəsi Niqboluda Bəyazidə qoşun dəstəyi verəcək ittifaqla yanaşı formalaşdı.

Oğulları arasında Süleyman, İsa, Musa, Mustafa və Mehmed Çələbi (Mehmed Çelebi) vardı. Mehmed sonralar Sultan I Mehmed oldu. Bu adlar yalnız ailə siyahısı üçün əhəmiyyət daşımır. Bəyazidin oğulları arasındakı mübarizə Ankara məğlubiyyətindən sonrakı dövrün gedişini müəyyənləşdirdi.

I Bəyazidin xəritəsi: Osmanlı hakimiyyətini haralara genişləndirdi?

Bəyazidin hakimiyyətini xəritədə izləmək üçün 1389–1390-cı illərin qışında Anadoluda apardığı yürüşdən başlayın. Alaşəhər (Alaşehir), Aydın, Saruhan, Məntəşə (Menteşe), Həmid (Hamîd) və Gərmiyan bölgələri Osmanlı idarəsinə keçdi. Bu genişlənmə onun taxta çıxmasından az sonra baş verdi.

İstanbul da əsas hədəflərdən biri oldu. Bəyazid 1394-cü ilin yazında şəhəri sıx mühasirəyə aldı. Daha sonra İstanbula təzyiqi gücləndirmək üçün 1396–1397-ci illərdə Anadolu hasarını (Anadoluhisarı) tikdirdi. Qala şəhərə qarşı davamlı mübarizənin tarixində yer tutur.

Bəyazid 1397-ci ilin payızında Qaramanoğlu Əlaəddin bəyi (Karamanoğlu Alâeddin Bey) məğlub etdikdən sonra Konya Osmanlı nəzarətinə keçdi. Qaramanın (Karaman) digər əraziləri də Osmanlı hakimiyyətinə tabe oldu. Əvvəlki fəthlərlə birlikdə bu yürüş onun hakimiyyəti dövründə idarə olunan Anadolu torpaqlarını genişləndirdi.

Xəritənin Balkan hissəsi sizi indiki Bolqarıstandakı Niqboluya aparır. Bəyazidin buradakı zəfəri Dunay (Danube) boyunca Osmanlı nəzarətini gücləndirdi. Siz bu məkanları onun hakimiyyətinin üç istiqaməti ilə əlaqələndirə bilərsiniz: Anadoluda genişlənmə, İstanbula təzyiq və Balkanlarda müharibələr.

Niqbolu döyüşündə nə baş verdi?

Niqbolu döyüşü 25 sentyabr 1396-cı ildə Osmanlı zəfəri ilə başa çatdı. Döyüş Niqbolu qalasının qarşısında baş verdi. Macarıstan kralı Sigizmund (Sigismund) səlib yürüşünün təşkilində həlledici rol oynadı. Yürüşün əsas məqsədi Osmanlının Balkanlarda genişlənməsini dayandırmaq idi.

Səlibçilər sentyabrın 10-da Niqbolunu mühasirəyə almağa başladılar. Osmanlı qarnizonu müqavimət göstərdi. Nəticədə mühasirə blokadaya çevrildi. Beləliklə, həmin ayın sonrakı döyüşü qala müdafiəçilərinin müqavimətini qırmaq üçün uğursuz cəhddən sonra baş verdi.

Döyüşdə ilk hücumu fransız qüvvələri etdilər. Osmanlı müdafiə xəttində ucu itilənmiş payalar vardı. Bunlar ağır silahlı süvarilərin irəliləməsini ləngitdi. Bu maneə döyüşün konkret detalıdır. Hadisənin izahını yalnız Bəyazidin şöhrətinə bağlamaq olmaz.

Səlib mənbələrinə görə, Stefan Lazareviçin serb qoşunları Bəyazidin tərəfində vuruşurdu. Onlar Sigizmundun hücumunu dəf etməyə kömək etdilər. Onların iştirakı döyüşü Bəyazidin həyat yoldaşı Olivera Despinanın qardaşı ilə qurduğu hərbi əməkdaşlıqla əlaqələndirir.

Sağ qalan əsilzadə əsirlər arasında Jan de Never (Jean de Nevers) və marşal Busiko (Boucicaut) vardı. Onlar fidyə ödənildikdən sonra ölkələrinə qayıtdılar. Beləliklə, Osmanlının hərbi zəfəri ilə yanaşı, əsirlik və fidyə də döyüşün nəticələrinin bir hissəsi oldu.

Niqbolu zəfəri Dunay boyunca Osmanlı nəzarətini gücləndirdi və Bəyazidin İslam dünyasında nüfuzunu artırdı. Onun əhəmiyyəti döyüş meydanının hüdudlarını aşdı. Bununla belə, bu zəfər Anadoluda yeni yürüşlərin və İstanbula davam edən təzyiqin də yer aldığı hakimiyyət dövründə qazanıldı.

I Bəyazid və Teymur: niyə müharibə etdilər?

Bəyazidlə Teymur arasındakı qarşıdurmada rəqiblərindən qorunmaq üçün himayə axtaran hökmdarların rolu vardı. Anadolu bəyləri Teymura sığındılar. Teymurun rəqibləri Əhməd Cəlair (Ahmed Celâyir) və Qara Yusif (Kara Yûsuf) isə Bəyazidə sığındılar. Bu qarşılıqlı himayə əlaqələri iki hökmdarı qarşıdurmaya aparan amillərdən oldu.

Onların orduları Ankaradakı Çubuq düzündə (Çubuk Plain) üz-üzə gəldi. TDV İslam Ensiklopediyası (TDV İslâm Ansiklopedisi) döyüşün tarixini 28 iyul 1402-ci il kimi göstərir. Bəyazid məğlub olaraq əsir düşdü. Onun Osmanlı hakimiyyəti 1402-ci ildə başa çatdı, ölümü isə 1403-cü ildə oldu.

Bəyazidin dəmir qəfəsdə alçaldılması haqqında məşhur hekayəyə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Bu hekayə sonrakı mənbələrdə geniş yayıldı. Şiltberger (Schiltberger) və Klavixo (Clavijo) kimi erkən mənbələr qəfəsdən bəhs etmir. Buna görə sənədləşdirilmiş əsir düşmə hadisəsini onunla rəftar haqqında bu mübahisəli hekayədən ayırmaq lazımdır.

I Bəyazid nə vaxt və hansı səbəbdən öldü?

Bəyazid hələ Teymurun əsirliyində olarkən 8 mart 1403-cü ildə Ağşəhərdə (Akşehir) öldü. Onun ölüm yeri və tarixini ölüm səbəbindən daha qəti söyləmək mümkündür. Necə öldüyünə dair məlumatlar fərqlənir.

Aşıqpaşazadə (Âşıkpaşazâde) intihar iddiasını qeyd edir. Teymuri tarixçiləri isə xəstəlikdən öldüyünü yazırlar. Bu ziddiyyətli məlumatlar izahların heç birini qəti fakt kimi təqdim etməyə əsas vermir. Siz Bəyazidin ölüm səbəbi haqqında qeyd-şərtsiz bir iddia ilə rastlaşsanız, bu mənbə ənənələri arasındakı fikir ayrılığını nəzərə almalısınız.

Teymurun Bəyazidi zəhərlətdirməsi iddiası da sübuta yetirilməyib. Digər qeydlərdə Teymurun əsir hökmdarın müalicəsini öz həkimlərinə tapşırdığı bildirilir. Bəyazidin əsirlikdə öldüyü müəyyənləşmiş faktdır. Qəsdən öldürüldüyü isə sübut olunmayıb.

I Bəyaziddən sonra taxta kim çıxdı?

Bəyazidin məğlubiyyətindən sonra Osmanlıda 1402–1413-cü illəri əhatə edən Fetrət dövrü (Fetret Devri) başladı. Bu dövrdə oğulları taxt uğrunda mübarizə apardılar. Buna görə hakimiyyətin varisə keçməsi birlik bərpa olunana qədər illərlə davam edən qarşıdurma ilə müşayiət olundu.

Sonda oğlu Mehmed Çələbi 1413-cü ildə I Mehmed kimi Osmanlı taxtında birliyi bərpa etdi. Hökmdarların ardıcıllığı soruşulduqda əsas cavab Mehmeddir. Fetrət dövrü isə bu cavabın niyə hakimiyyətin atadan oğula birbaşa keçməsindən daha geniş izaha ehtiyac duyduğunu göstərir.

Xronologiya

• Təxminən 1354 və ya 1360: Bəyazidin doğumu üçün göstərilən iki alternativ təxmini tarix.
• Təxminən 1381: Sultan Xatunla evlənməsi və onun cehizi kimi verilən ərazilərə hakim təyin olunması.
• 1386: İnalcıkın məlumatına görə, Frenk Yazısı döyüşündəki hərəkətləri ona İldırım ləqəbini qazandırdı.
• 1389: Birinci Kosovo döyüşündən sonra I Muradın vəfatı ilə taxta çıxması.
• 1389–1390: Qərbi Anadolunun bir neçə bölgəsini Osmanlı idarəsinə keçirən yürüş.
• 1394: Yazda İstanbulun sıx mühasirəsinin başlanması.
• 25 sentyabr 1396: Niqboluda Osmanlı zəfəri.
• 1396–1397: Anadolu hasarının tikilməsi.
• 1397: Konya və Qaramanın digər ərazilərinin Osmanlı nəzarətinə keçməsi.
• May 1400: Bursadakı İldırım külliyəsinin binalarının vəqfiyyədə qeydə alınması.
• 28 iyul 1402: TDV-nin göstərdiyi tarixə görə, Ankarada Teymura məğlub olması və əsir düşməsi.
• 8 mart 1403: Ağşəhərdə əsirlikdə ölümü.
• İyun 1406: Oğlu Əmir Süleyman Çələbinin (Emir Süleyman Çelebi) Bursada onun türbəsini tikdirməsi.
• 1413: I Mehmedin Osmanlı taxtında birliyi bərpa etməsi.

Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz detallar

Bəyazidin Bursadakı türbəsində ölümündən sonrakı illərə dair məlumat var. Kitabəsində türbəni oğlu Əmir Süleyman Çələbinin 1406-cı ilin iyununda tikdirdiyi qeyd olunur. İnşa edən şəxs kimi Hüseyn oğlu Əlinin (Ali, son of Hüseyin) adı da göstərilir.

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin (Kültür ve Turizm Bakanlığı) Mədəniyyət Portalı (Kültür Portalı) bu binanı sütunlu giriş eyvanı olan ilk Osmanlı türbəsi kimi təsvir edir. Siz ziyarətçi kimi girişdəki bu eyvana baxarkən türbənin Osmanlı memarlığındakı yeri ilə bağlı konkret detalı görürsünüz.

İldırım külliyəsinin (Yıldırım Complex) 1400-cü ilin mayına aid vəqfiyyəsi də var. Sənəddə binalar qeydə alınıb, lakin onların tikilmə tarixləri göstərilməyib. Buna görə sənədin tarixini orada sadalanan hər binanın tikilmə tarixi kimi avtomatik qəbul etmək olmaz.

Tez-tez verilən suallar

I Bəyazid nə vaxt doğulub?

Doğum ili mübahisəlidir. Təxminən 1354 və 1360-cı illər göstərilir. Dəqiq doğum tarixi müəyyənləşdirilməyib.

I Bəyazidin həyat yoldaşları kimlər olub?

O, təxminən 1381-ci ildə Gərmiyanoğlu Süleyman şahın qızı Sultan Xatunla evlənib. Həmçinin Serbiya hakim ailəsindən Olivera Despina ilə ailə qurub.

I Bəyazid necə ölüb?

O, 8 mart 1403-cü ildə Ağşəhərdə əsirlikdə ölüb. Mənbələrdə xəstəlik və intihar barədə fərqli məlumatlar var. Buna görə ölümünün dəqiq səbəbi məlum deyil.

I Bəyaziddən sonra oğullarından hansı taxta çıxıb?

1402–1413-cü illərin Fetrət dövründən sonra I Mehmed 1413-cü ildə Osmanlı taxtında birliyi bərpa edib.

Mənbələr

1. Halil İnalcık, TDV İslam Ensiklopediyası — I BƏYAZİD islamansiklopedisi.org.tr
2. Feridun Emecen, TDV İslam Ensiklopediyası — NİQBOLU DÖYÜŞÜ islamansiklopedisi.org.tr
3. Yusuf Halaçoğlu, TDV İslam Ensiklopediyası — ANKARA DÖYÜŞÜ islamansiklopedisi.org.tr
4. Yekta Demiralp, Sərhədsiz Muzey — İldırım külliyəsi islamicart.museumwnf.org
5. T.C. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Mədəniyyət Portalı — İldırım Bəyazid türbəsi kulturportali.gov.tr

FAQ

Image: Bayezid I, sultano.jpg — Aliprando Caprioli, CC0