Antik Milet’in dört limanı vardı. Bugün kentin kalıntıları denizden uzakta, Aydın’ın Didim ilçesindeki Balat’ta duruyor. Bu, kentin hikâyesinin en şaşırtıcı yanlarından biri.
Bu yazıda İyonya’nın nerede olduğunu, on iki kentin kimlerden oluştuğunu ve Milet’in neden güçlendiğini öğreneceksiniz. Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes’in ne söylediğini, Pers savaşlarının kenti nasıl sarstığını ve denizin Milet’ten nasıl çekildiğini de kaynaklarıyla okuyacaksınız.
İyonya nerede ve hangi kentlerden oluşuyordu?
İyonya, antik çağda Anadolu’nun bugünkü İzmir ve Aydın illerinin kıyı kesimlerine verilen addı. Kıyı kuşağı kuzeyde Phokaia’dan güneyde Milet’e uzanıyordu. Khios ve Samos adaları da bölgeye dahildi.
Çekirdeği on iki kentlik bir birlikti. Üyeleri şunlardı:
- Miletos (Milet)
- Myus
- Priene
- Ephesos (Efes)
- Kolophon
- Lebedos
- Teos
- Erythrai
- Klazomenai
- Phokaia
- Samos
- Khios
İzmir ya da Aydın’da yaşıyorsanız ya da yaz tatilinde bu kıyılara gidiyorsanız, İyonya’nın eski topraklarında dolaşıyorsunuz demektir.
İyon birliği ne işe yarıyordu?
İyon kentlerinin ortak festival ve kutsal alanı Panionion’du. Panionion, Mykale Dağı’nın kuzey yamacında bulunuyordu. Kentler burada dinsel törenler için bir araya geliyordu.
Birlik ağırlıkla dinsel ve kültürel bir örgütlenmeydi. Siyasi bir devlete dönüşmedi. Miletli Thales’in siyasi birleşme önerisi kabul edilmedi. Her kent kendi yoluna baktı. Bu dağınıklık, ileride Pers karşısında ağır bir bedel doğuracaktı.
Milet ne kadar eski bir kent?
Milet, Yunan felsefesinden çok daha eskidir. Hamburg Üniversitesi Milet Kazısı’na göre Athena Tapınağı yakınında belirlenen en eski yapı kalıntıları sekiz yerleşim evresine aittir. Bu evreler Geç Kalkolitik’ten Miken döneminin sonuna uzanır.
Hitit kaynakları, Miken egemenliğindeki Milet’i Milawanda adıyla anıyordu. Yani kent, filozoflarından yüzyıllar önce Anadolu’nun siyasi haritasında yer alıyordu.
Milet neden güçlüydü?
Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, antik Milet’in dört limanı bulunduğunu belirtir. Dört liman, deniz yoluyla yapılan ticaretin kent için ne kadar önemli olduğunu gösterir.
Milet’in koloni ağı da geniş bir alana yayılmıştı. Marmara ve Karadeniz kıyılarındaki Abydos, Kyzikos, Pantikapaion ve Olbia bu ağın içindeydi.
Kentin güneyinde Didyma Apollon kutsal alanı vardı. Milet bu alanın denetimini ele geçirmişti. Lidya Kralı Kroisos da bu kehanet merkezine değerli armağanlar sunmuştu. Milet, böylece hem ticaretin hem de dinsel saygınlığın merkeziydi.
Milet’te felsefe nasıl başladı?
Aristoteles, MÖ 6. yüzyıl başlarında yaşayan Miletli Thales’i, doğanın nedenlerini ve ilkelerini araştıran düşünürlerin başlangıcına yerleştirir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi bu aktarımı kaynak olarak gösterir.
Bu araştırmaların bugünkü anlamıyla “felsefe” ya da “bilim” olarak ayrılmadığını bilmek gerekir. Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes’in dönemindeki doğa araştırmalarında bu iki alan ayrı disiplinler olarak görülmüyordu. Onlar yalnızca şunu soruyordu: Her şey neyden oluşuyor?
Thales: her şey sudur
Thales’in doğa felsefesinde her şeyin başlangıcındaki temel madde sudur. Okulda duyduğunuz “her şey sudan oluştu” cümlesi buradan gelir.
Anaksimandros: apeiron
Yaklaşık MÖ 610–547 arasında yaşayan Anaksimandros, temel ilkeyi apeiron olarak tanımlıyordu. Apeiron, sınırsız ya da belirsiz anlamına gelir.
Anaksimenes: hava
Yaklaşık MÖ 585–524 arasında yaşayan Anaksimenes, temel maddeyi hava kabul ediyordu. Ona göre varlıklar, havanın seyrelmesiyle ve yoğunlaşmasıyla oluşuyordu.
Hocalık zinciri ve güneş tutulması
Üç filozofun öğretmen–öğrenci zinciri olarak anlatılması çok yaygındır. Bu zincir kesin değildir. Stanford ansiklopedisi, üçünün birlikte ele alınmasını görüşlerindeki temel benzerliklerle gerekçelendirir.
Bir başka yaygın anlatı da Thales’in MÖ 585 güneş tutulmasını önceden bildiği iddiasıdır. Antik gelenek bunu aktarır. Stanford ansiklopedisi ise bu öngörü anlatısını neredeyse kesinlikle yanlış değerlendirir. Yani bu hikâyeyi kesin bir olgu olarak anlatmak doğru olmaz.
Pers savaşları Milet’e ne yaptı?
Miletli Aristagoras ve Histiaios, MÖ 499’da Pers egemenliğine karşı başlayan İyon Ayaklanması’nın başlıca aktörlerindendi. Ayaklanma yıllarca sürdü.
Persler, MÖ 494’te Milet açıklarındaki Lade Deniz Savaşı’nda İyon donanmasını yendi. Bu zafer, Milet’in düşüşünün önünü açtı. Dört limanı olan bir kent için denizdeki yenilgi, belirleyici bir darbeydi.
Herodotos, MÖ 494’te Milet’in tamamen yıkıldığını aktarır. Kazı başkanlığının tarih özeti ise yıkımın kapsamının araştırmacılar arasında hâlâ tartışıldığını belirtir. Kentin ne ölçüde yıkıldığı, bu yüzden kesin bir cümleyle anlatılamaz.
Kent sonra yeniden kuruldu. Hippodamos’un, MÖ 494 yıkımından sonra Milet’i yeniden planladığı sık anlatılır. Kazı başkanlığına göre ise düzenli kent planı arkeolojik verilere göre ancak MÖ 5. yüzyıl ortalarından sonra uygulandı. Dolayısıyla ızgara planını doğrudan 494 yıkımına bağlayamazsınız.
Büyük İskender, Milet’i MÖ 334’te ele geçirdi.
Kısa kronoloji
- Geç Kalkolitik Milet’te arkeolojik olarak belirlenen erken yerleşim evreleri başladı.
- Geç Tunç Çağı Hitit kaynaklarında Milet, Milawanda adıyla anıldı.
- MÖ 6. yüzyıl Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes’in doğa araştırmaları Milet’i erken Yunan felsefesinin merkezlerinden biri yaptı.
- MÖ 499 İyon Ayaklanması başladı.
- MÖ 494 Lade yenilgisinin ardından Milet Perslerin eline geçti.
- MÖ 5. yüzyıl ortalarından sonra Kazı başkanlığının değerlendirmesine göre düzenli kent planı uygulandı.
- MÖ 334 Büyük İskender Milet’i ele geçirdi.
- MS 1. yüzyılın ikinci yarısı Yeniden yapılan Milet Tiyatrosu yaklaşık 15.000 kişilik kapasiteye ulaştı.
- Orta Çağ Alüvyon birikimi sonucunda Milet’in denize doğrudan erişimi ortadan kalktı.
- 1899 Theodor Wiegand yönetiminde sistematik kazılar başladı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Yarımada sonradan oluştu. Antik Milet’in yarımadası, Arkaik dönemde ayrı adaların arasındaki suların alüvyonlarla dolması sonucunda oluştu.
Bafa Gölü bir körfezin kalıntısıdır. Bafa Gölü, bir zamanlar Milet’in çevresini kuşatan Latmos Körfezi’nin günümüze ulaşan kalıntısıdır. Gölü gördüğünüzde, eski körfezin geriye kalan parçasına bakıyorsunuz.
Hekataios’un coğrafya kitabı. Miletli Hekataios’un Dünya Çevresinde Yolculuk adlı eseri iki kitaptan oluşuyordu. Eser, Avrupa’yı ve Asya’yı coğrafi, etnolojik ve biyolojik gözlemlerle anlatıyordu. Milet’in ürünü yalnızca felsefe değildi, coğrafya yazımı da buradan çıkıyordu.
Taşkınlar bugün de sürüyor. Büyük Menderes’in kış taşkınları nedeniyle Milet’in antik kent merkezinin bazı bölümleri bugün de sık sık su altında kalır.
Tiyatronun kapasitesi. Milet Tiyatrosu, MS 1. yüzyılın ikinci yarısındaki yeniden yapımından sonra üç oturma kademesinde yaklaşık 15.000 kişiyi alabiliyordu.
Milet neden denizden koptu?
Milet limanlarının alüvyonlarla dolması MÖ 4. ve 3. yüzyıllarda başladı. Kent, Orta Çağ’dan itibaren denize doğrudan erişimini kaybetti.
Alüvyon, Milet’in yarımadasını da oluşturmuştu. Kentin kuruluşunu mümkün kılan süreç ile onu denizden koparan süreç, yani suların alüvyonla dolması, aynı tür bir olaydı.
Milet’i bugün gezmek ve kazı tarihi
Milet’te geniş ölçekli sistematik kazılar, 1899’da Theodor Wiegand yönetiminde başladı. Alanı bugün Aydın’ın Didim ilçesindeki Balat’ta bulursunuz.
Gezide tiyatro mutlaka görülmelidir. Kışın giderseniz, kent merkezinin bazı bölümlerinin su altında olabileceğini hesaba katmalısınız. Bafa Gölü’ne de bakarsanız, eski Latmos Körfezi’nin geriye kalanını görmüş olursunuz.
Sık sorulan sorular
İyonya bugün Türkiye’nin neresine denk gelir?
İyonya, antik çağda bugünkü İzmir ve Aydın illerinin kıyı kesimlerine verilen addı. Kıyı kuşağı kuzeyde Phokaia’dan güneyde Milet’e uzanıyordu. Khios ve Samos adaları da bölgeye dahildi.
Milet’in kalıntıları bugün nerede?
Milet örenyeri, Aydın ilinin Didim ilçesindeki Balat’ta yer alır. Bir zamanlar dört limanı olan kent, bugün denizden uzakta kalmıştır.
Thales neye inanıyordu?
Thales’in doğa felsefesinde her şeyin başlangıcındaki temel madde sudur. Aristoteles onu, doğanın nedenlerini ve ilkelerini araştıran düşünürlerin başlangıcına yerleştirir.
Thales gerçekten MÖ 585 güneş tutulmasını önceden bildi mi?
Antik gelenek böyle iddia eder. Stanford Felsefe Ansiklopedisi ise bu öngörü anlatısını neredeyse kesinlikle yanlış bulur.
Milet neden denizle bağını kaybetti?
Limanların alüvyonla dolması MÖ 4. ve 3. yüzyıllarda başladı. Kent, Orta Çağ’dan itibaren denize doğrudan erişimini yitirdi.
Kaynaklar
- Vikipedi — İyonya tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Ionia en.wikipedia.org
- Wikipedia — Miletus en.wikipedia.org
- Hamburg Üniversitesi Milet Kazısı — History of the city miletgrabung.uni-hamburg.de
- Hamburg Üniversitesi Milet Kazısı — The Milesian landscape miletgrabung.uni-hamburg.de
- Hamburg Üniversitesi Milet Kazısı — Famous personalities miletgrabung.uni-hamburg.de
- Hamburg Üniversitesi Milet Kazısı — Theater und Theaterkastell miletgrabung.uni-hamburg.de
- Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Milet aydin.ktb.gov.tr
- Encyclopaedia Iranica — Ionian Revolt iranicaonline.org
- Stanford Encyclopedia of Philosophy — Presocratic Philosophy plato.stanford.edu
- Tufts Üniversitesi Perseus Digital Library — Miletus perseus.tufts.edu
- Propylaeum — Die Ausgrabungen in Milet propylaeum.de
Görsel: Remains of the stoa connecting the main Bath of Faustina to the Palaestra (Miletus).jpg — Ken and Nyetta, CC BY 2.0
