Hatay Tarihi ve Adının Kökeni: Antakya’dan 1939’a

Bir yerleşimin kesintisiz kullanıldığı süreyi mağara duvarındaki dolgudan okuyabilirsiniz. Hatay’da Üçağızlı I Mağarası’ndaki yaklaşık dört metre kalınlığındaki kültür dolgusu, Pleistosen insanlarının mağarayı 12.000 yıl boyunca kesintisiz kullandığını gösterir. Hatay’ın geçmişi, yalnızca birkaç yüzyıllık bir şehir hikâyesinden çok daha derindedir.

Bu yazıda Hatay’ın tarihini ilk yerleşimlerden 1939’a kadar izleyeceksiniz. Hatay adının nereden geldiğini, Antakya’nın nasıl kurulduğunu, tarihi yapıların hangi dönemlere ait olduğunu ve Türkiye’ye katılışın hangi tarihlerde, hangi aşamalarla gerçekleştiğini öğreneceksiniz. Önce bir ayrımı yapalım: Hatay bir ilin, Antakya ise bu ilin yönetim merkezi olan kentin adıdır.

Hatay tarihi nereden başlar?

Hatay Valiliği, bölgedeki insan yerleşiminin başlangıcını yaklaşık MÖ 100.000’e, Orta Paleolitik Dönem’e tarihlendirir. Bu tarih, aynı bölgede bugün yaşayan insanların ne kadar eski bir yerleşim katmanının üzerinde olduğunu gösterir. Üçağızlı I Mağarası’ndaki kalın kültür dolgusu bu uzun süreklilikten bir örnektir.

Demir Çağı’na gelindiğinde Amik Ovası’nda yazılı bir devlet görürüz. Toronto Üniversitesi’nin Tayinat kazı projesi, Amik Ovası’ndaki Tell Tayinat’ı Geç Hitit-Arami Patina/Unqi Krallığı’nın başkenti Kunulua ile özdeşleştirir. Bu devletin çağına ait buluntular da bilinir: MÖ 9. yüzyıl kralı Şuppiluliuma’nın heykeli ve Luvice hiyeroglifli taş eserler Tell Tayinat’ta ortaya çıkmıştır.

Antakya ise bu eski yerleşimlerden sonra, MÖ 300’de I. Seleukos Nikator tarafından kuruldu. Kent, Seleukos’un babası Antiokhos’un adıyla Antiokheia olarak adlandırıldı. MÖ 64’ten itibaren de Roma İmparatorluğu’nun önemli bölgesel merkezlerinden biri oldu. Yani bugün “Antakya” dediğiniz kentin adı, Seleukos hanedanının bir aile adına dayanır.

Hatay adı nereden geliyor?

Hatay adı resmî olarak 20. yüzyılda ortaya çıkar. 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile İskenderun Sancağı Türkiye sınırları dışında kalmış, ancak özel bir yönetim statüsü kazanmıştı. Atatürk, 2 Kasım 1936’da Tayfur Sökmen’e Antakya-İskenderun ve çevresinin bundan böyle Hatay olarak adlandırılacağını bildirdi. Adın benimsendiği tarih bu nedenle nettir.

Adın kökeni için iki açıklama dolaşır. Birincisi Hattena Krallığı’na dayanır. Hatay Valiliği bu görüşü aktarır, ama kesinlik bildirmeden. İkinci açıklama alternatif bir tarihsel yorumdur: Hatay adı antik bir adın kesintisiz devamı olarak değil, 1930’ların Türk Tarih Tezi bağlamında Ata, Eti ve Hitit bağlantılarıyla oluşturulmuş bir adlandırma olarak açıklanır.

İki yaklaşımı yan yana okumak gerekir. Birinde ad, eski bir krallığa bağlanır; ötekinde 1930’ların tarih anlayışının ürünü olarak ele alınır. Hangisini benimsediğiniz, hangi kaynağı ağırlıklı okuduğunuza bağlıdır.

Hatay’ın tarihi yerleri ve eserleri hangileri?

Hatay tarihi yerler arayanlar için bir rota çizmek mümkündür. Her durak ayrı bir çağı temsil eder.

Vespasianus-Titus Tüneli (Samandağ, Çevlik)

Samandağ Çevlik’teki su yönlendirme sistemi, Seleukeia Pieria limanını dağlardan gelen sellerin taşıdığı alüvyonla dolmaktan korumak için yapılmıştır. Sistem Vespasianus döneminde MS 1. yüzyılda başlatılmış, Titus ve ardılları döneminde sürdürülmüş ve MS 2. yüzyılda Antoninus Pius döneminde tamamlanmıştır. Tünel, 15 Nisan 2014’te Türkiye’nin UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulmuştur. Bir limanın yüzyıllarca işlemesi için mühendislik yapılmıştı; bugün oraya gittiğinizde bunu kayaya oyulmuş kanallarda görürsünüz.

St. Pierre Kilisesi (Antakya)

Antakya’da Stauris Dağı’nın batı yamacındaki St. Pierre Kilisesi, 1963’te Papa VI. Paul tarafından hac yeri ilan edilmiştir.

Tell Tayinat

Amik Ovası’ndaki höyük, yukarıda anlattığımız Kunulua başkentinin bulunduğu yer olarak kabul edilir. Heykel ve Luvice yazıtlar bölgenin Demir Çağı’ndaki siyasî önemini gösterir.

Gümüş dirhemler

Antakya’nın 2011–2012 kent kazısında bulunan ve 2024’te yayımlanan 17 gümüş dirhemin beşi Abbasi, yedisi Büveyhî, beşi Sâmânî dönemine aittir. Küçük bir sikke grubu, kentin İslam dönemindeki para dolaşımına dair bir ipucu verir.

Tarihi eserlerin korunması ve 2023 depremleri

Tarihi eserlerin korunması da Hatay tarihinin bir parçasıdır. Reyhanlı’da 22 Aralık 2015’te bir araçta ele geçirilen nesnelerin 5.108’i uzman incelemesiyle tarihî eser olarak belirlenmiş ve Hatay Müze Müdürlüğüne teslim edilmiştir.

Bölgenin yapı mirası 2023’te büyük bir darbe aldı. AFAD’a göre 6 Şubat 2023’te saat 04.17’de Pazarcık merkezli Mw 7,7 ve 13.24’te Elbistan merkezli Mw 7,6 büyüklüğünde iki deprem meydana geldi. Aynı ayın 20’sinde, saat 20.04’te, Hatay’ın Defne ilçesinde 6,4 büyüklüğünde bir deprem daha oldu; bu bilgi AFAD’ın ilk basın bültenine dayanır. Yazıda geçen yapıların bugünkü durumunu gitmeden önce güncel kaynaklardan kontrol etmeniz yerinde olur.

Tarihi cami ve çarşı: Habib-i Neccar ve Uzun Çarşı

Hatay tarihi cami denince akla Antakya’daki Habib-i Neccar Camisi gelir. Yapının tarihi tek bir yıla indirgenemez. Kültür Portalı, camiinin erken kuruluşunu 638’e bağlar; aynı portalın yapı envanterinde ise yapım tarihi 1285 olarak verilir. Bu nedenle farklı yapı evrelerinin tarihlerini birbirinden ayırmak gerekir. Avludaki şadırvan ise Kültür Portalı’na göre 19. yüzyıla aittir.

Tarihi çarşı arayanlar için Antakya’nın Uzun Çarşısı önemli bir duraktır. Hatay Valiliği, çarşıda kunduracılık, dokumacılık ve başka mesleklerin ayrı sokaklarda toplanmasını, Osmanlı lonca örgütlenmesini hatırlatan bir iş bölümü olarak tanımlar. Yani bir çarşıda gezerken meslekleri sokak sokak ayrılmış bir düzenin izini görürsünüz. Alışveriş için girdiğiniz bir sokağın, yüzyıllar öncesinin üretim düzenini yansıttığını bilmek gezinize başka bir anlam katar.

Tarihi meclis binası ve valilik binası

Hatay tarihi meclis binası ile valilik binası aynı yapıdır. Antakya Kaymakamlığının tanıttığı tarihî hükümet ve meclis binası 1927–1928’de yapılmış, restorasyon sonrasında 2011’de Hatay Valiliği olarak hizmete açılmıştır.

Hatay Devleti’nin ilk meclis toplantısı ise farklı bir yerde yapıldı. Hatay Devleti Meclisi 2 Eylül 1938’de Antakya’daki Gündüz Sineması’nda toplandı ve devlet başkanlığına Tayfur Sökmen’i seçti. Meclisin toplandığı yer bir sinema salonuydu; bugün valilik hizmet veren bina ise 1927–1928’de inşa edilmiş ayrı bir yapıdır.

Hatay’ın Türkiye’ye katılış tarihi ne zaman?

Katılış tek bir günde olmadı. Üç tarihi ayırmak gerekir:

• 29 Haziran 1939: Hatay Millet Meclisi, Türkiye’ye katılma kararını oybirliğiyle kabul etti.
• 7 Temmuz 1939: Hatay vilayeti 3711 sayılı kanunla kuruldu. Dörtyol ile Hassa da yeni vilayete bağlandı.
• 23 Temmuz 1939: Son Fransız birliği ayrıldı ve Antakya Kışlası’nda Türk bayrağı çekildi.

Hatay’ın Türkiye’ye katılışının yıldönümü olarak anılan 23 Temmuz, bu son aşamanın tarihidir. Takvimde 23 Temmuz’u gördüğünüzde bunun karar günü değil, devir günü olduğunu hatırlayın.

Kısa kronoloji

• Yaklaşık MÖ 100.000: Hatay Valiliğinin bölgedeki yerleşim izleri için verdiği Orta Paleolitik başlangıç tarihi.
• MÖ 9. yüzyıl: Tell Tayinat’ta heykeli bulunan Kral Şuppiluliuma’nın dönemi.
• MÖ 300: I. Seleukos Nikator’un Antiokheia’yı kurması.
• MÖ 64: Antakya’nın Roma İmparatorluğu’nun önemli bölgesel merkezlerinden biri olmaya başlaması.
• MS 1–2. yüzyıllar: Vespasianus-Titus su yönlendirme sisteminin inşası.
• 638: Antakya’nın Müslüman Arap yönetimine geçmesi.
• 969: Bizans’ın Antakya’yı geri alması.
• 1084: Süleyman Şah’ın Antakya’yı ele geçirmesi.
• 1098: Haçlıların Antakya’yı alması; kent Antakya Prensliği’nin merkezi oldu.
• 1268: Memlüklerin bölgeyi ele geçirmesi.
• 1516: Bölgenin Osmanlı Sultanı I. Selim’in yönetimine girmesi.
• 20 Ekim 1921: Ankara Antlaşması ile İskenderun Sancağı’nın Türkiye dışında özel statüde kalması.
• 2 Kasım 1936: Atatürk’ün bölge için Hatay adını bildirmesi.
• 2 Eylül 1938: Hatay Devleti Meclisinin toplanması ve Tayfur Sökmen’in devlet başkanı seçilmesi.
• 29 Haziran 1939: Hatay Millet Meclisinin Türkiye’ye katılma kararı.
• 7 Temmuz 1939: 3711 sayılı kanunla Hatay vilayetinin kurulması.
• 23 Temmuz 1939: Son Fransız birliğinin ayrılması ve devir töreni.
• 1963: St. Pierre Kilisesi’nin hac yeri ilan edilmesi.
• 15 Nisan 2014: Vespasianus-Titus Tüneli’nin UNESCO Geçici Listesi’ne sunulması.
• 6 Şubat 2023: Pazarcık ve Elbistan merkezli depremler.
• 20 Şubat 2023: Defne’de saat 20.04’te meydana gelen 6,4 büyüklüğündeki deprem.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Genel anlatımlarda geçmeyen birkaç olguyu burada toplayalım:

• Titus Tüneli olarak anılan yaklaşık 875 metrelik sistemin yalnızca 121 metresi iki kapalı tünelden oluşur.
• Üçağızlı I Mağarası’ndaki yaklaşık dört metrelik kültür dolgusu, 12.000 yıllık kesintisiz kullanımı gösterir.
• Tell Tayinat’ta MÖ 9. yüzyıl kralı Şuppiluliuma’nın heykeli ile Luvice hiyeroglifli taş eserler bulunmuştur.
• Antakya Uzun Çarşı’da meslekler ayrı sokaklarda toplanmıştır; Hatay Valiliği bunu Osmanlı lonca örgütlenmesini hatırlatan bir iş bölümü olarak tanımlar.
• Kent kazısından çıkan 17 gümüş dirhemin dağılımı beş Abbasi, yedi Büveyhî ve beş Sâmânî şeklindedir.
• Reyhanlı’da 2015’te ele geçirilen nesnelerden 5.108’i tarihî eser sayılmıştır.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Hatay Province en.wikipedia.org
2. Hatay Valiliği — Hatay’ın İsim Hikayesi hatay.gov.tr
3. Karadeniz Teknik Üniversitesi AVESİS — Üçağızlı I Mağarası Araştırma Projesi avesis.ktu.edu.tr
4. Toronto Üniversitesi — Tayinat Archaeological Project tayinat.artsci.utoronto.ca
5. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Vespasianus Titus Tunnel whc.unesco.org
6. Kültür ve Turizm Bakanlığı — St. Pierre Anıt Müzesi muze.gov.tr
7. Kültür Portalı — Habib-i Neccar Camii yapı envanteri kulturportali.gov.tr
8. Kültür Portalı — Habibi Neccar Camisi kulturportali.gov.tr
9. Hatay Valiliği — Uzun Çarşı hatay.gov.tr
10. Mustafa Kaya — Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi dergipark.org.tr
11. Balıkesir Üniversitesi — Hatay meselesi ve Türk Dili gazetesi araştırması acikerisim.balikesir.edu.tr
12. Atatürk Ansiklopedisi — Atatürk Döneminde Türkiye-Suriye İlişkileri ataturkansiklopedisi.gov.tr
13. Hatay Valiliği — Tüm Zamanların Şehri: Hatay hatay.gov.tr
14. Antakya Kaymakamlığı — Meclis Binası antakya.gov.tr

Görsel: AntiochMap1912.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain