Trabzon Tarihi ve Adının Kökeni: Trapezus’tan Bugüne

Trabzon’un adını doğrudan anan en eski yazılı kaynak, Ksenophon’un MÖ 400 dolaylarındaki olayları anlattığı Anabasis’tir. Yani bu kent, iki bin dört yüz yılı aşkın süredir yazıya geçiyor. Üstelik kuruluşu için sık aktarılan tarih, bu belgeden yaklaşık 350 yıl daha eskidir.

Bu yazıda Trabzon tarihini ve adının kökenini sırayla ele alacağız. Kuruluş tartışmasını, Roma limanını, Komnenos başkentini ve Osmanlı kentini göreceksiniz. Ardından Ayasofya, camiler, Bedesten, Zağnos Köprüsü, konaklar ve müzeler gelecek. Yolunuz Trabzon’a düşerse bu liste size hazır bir gezi planı da sunar.

Trabzon’un kuruluş tarihi ne zaman?

Kuruluş tarihi konusunda iki ayrı anlatım var. Türkçe Vikipedi, Trabzon’un MÖ 756’da Sinop’tan gelen Miletli tüccarlarca kurulduğunu belirtir. TDV İslâm Ansiklopedisi bu tarihin aktarıldığını söyler. Aynı kaynak, kuruluş zamanının ve kurucuların kesin bilinmediğini de vurgular.

Bu nedenle MÖ 756’yı kesin bir doğum günü gibi okumamak gerekir. Elimizdeki sağlam dayanak, MÖ 400 dolaylarını anlatan Anabasis’tir. Kentin yazılı kayıtlardaki ilk açık görünümü orasıdır.

Yunan kolonizasyonundan önce de bölge boş değildi. Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, çevrede Kolkhlar, Driller ve Makronlar gibi toplulukların yaşadığını belirtir.

Trabzon adı nereden geliyor?

Adın kökenine ilişkin yaygın kuram Yunancaya dayanır. Trapezus, Yunanca “masa” anlamına gelir. Bu ad, Tabakhane ve Zağnos dereleri arasındaki yüksek, masa biçimli yerleşim alanıyla ilişkilendirilir.

Ad, farklı dillerde farklı biçimlerde kaydedildi. Batı kaynaklarında Trebizond ve Trapezunte geçer. İslâm kaynaklarında ise Atrabazunde ve Tarabazunde biçimleriyle karşımıza çıkar. Bir tarih kitabında bu yazımlardan biriyle karşılaşırsanız aynı şehirden söz edildiğini bilin.

Roma limanından Komnenos başkentine

Roma İmparatoru Hadrianus, Trabzon’da 130–131 yıllarında kendi adıyla anılan bir liman yaptırdı.

1204’te Aleksios Komnenos bir devlet kurdu. Trabzon bu devletin başkenti oldu. Komnenos yönetimi, Fatih Sultan Mehmed’in 1461’de Trabzon’u ele geçirmesiyle sona erdi. Bu tarihten sonra kent Osmanlı şehri olarak anıldı.

Yakın dönemde de kent iki kez el değiştirdi. Trabzon, Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkasya Cephesi sırasında Nisan 1916’da Rus ordusunun eline geçti. Türk birlikleri 24 Şubat 1918’de şehre girdi. Bu tarih bugün Trabzon’un kurtuluş günü olarak anılıyor.

Trabzon’un tarihî yerleri ve camileri

Trabzon Ayasofyası

Kentin en bilinen tarihî yapılarından biri Ayasofya’dır. Yapı, I. Manuel Komnenos’un hükümdarlığı sırasında 1238–1263 yılları arasında bir manastır kilisesi olarak inşa edildi. 1958–1962 restorasyonunun ardından 1964’te müze olarak açıldı. 2013’te yeniden cami olarak ibadete açıldı.

Sümela Manastırı

Sümela Manastırı, Trabzon’un Maçka ilçesinde, Altındere Vadisi’ndeki Karadağ yamacındadır. Denizden yaklaşık 1.150 metre, vadi tabanından 300 metre yüksektedir. Türkiye, manastırı 25 Şubat 2000’de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sundu.

Osmanlı camileri

• Gülbahar Hatun Camii: Yavuz Sultan Selim’in annesinin hatırasına 1514’te yaptırıldı. Zaviyeli cami planına sahip bir Osmanlı eseridir.
• Erdoğdu Bey Camii: Trabzon Valisi Erdoğdu Bey, camiyi 1577’de kendi adını taşıyan mahallede yaptırdı.
• Çarşı Camii: Hazinedarzade Osman Paşa, camiyi Kemeraltı mevkiinde 1839’da yaptırdı.

Üç caminin yapım tarihleri, Osmanlı Trabzon’unun 16. ve 19. yüzyıllarına uzanır: 1514, 1577 ve 1839.

Tarihî çarşı ve Bedesten

Trabzon Bedesteni, tarihî çarşının merkezinde yer alır. Semerciler Camii’nin batısında ve Taşhan yakınındadır. Yapı yaklaşık 20,6 × 22,6 metre ölçülerinde bir ticaret yapısıdır. Çarşıda alışveriş yaparken yolunuz muhtemelen bu bölgeden geçecektir.

Bedestenin kökeni tartışmalıdır. Lynch yapıyı Cenevizlilere bağlar. Eyice ve Karpuz ise vakıf kayıtları ile mimari özelliklerden hareketle Osmanlı dönemine tarihler. Yani bu binanın hangi çağa ait olduğu konusunda uzmanlar henüz ortak bir sonuca varmış değil.

Tarihî köprü: Zağnos Köprüsü

Zağnos Köprüsü, Ortahisar ile Gülbahar Hatun mahallelerini İskeleboz Deresi üzerinden birbirine bağlar. Tarihî anlatımlara göre köprünün Komnenoslar dönemindeki ahşap orta bölümü, savaş sırasında kaldırılabiliyordu. Böylece kalenin dış mahallelerle bağlantısı kesilebiliyordu. Köprüden geçerken altınızdaki derenin bir zamanlar savunma hattının parçası olduğunu düşünebilirsiniz.

Tarihî evler ve müzeler

Akçaabat’taki Ortamahalle’nin büyük bölümü, Osmanlı konakları ve tarihî sokak dokusuyla 1988’de kentsel sit alanı ilan edildi. Bu mahalle, Trabzon’un eski ev mimarisini görmek isteyenler için bir duraktır.

Trabzon Müzesi, Kostaki Konağı’ndadır. Banker Kostaki Teophylaktos, konağı 1898–1913 döneminde konut olarak yaptırdı. Konak, restorasyonun tamamlanmasının ardından 22 Nisan 2001’de Trabzon Müzesi olarak ziyarete açıldı.

Belediyenin kendi müzesi de var. Ortahisar Belediyesi Trabzon Tarih Müzesi, belediyenin faaliyet raporuna göre 28 Ekim 2016’da açıldı.

Kısa kronoloji

1. MÖ 756 Yunan kolonisi olarak kuruluş için aktarılan, kesinliği tartışmalı tarih
2. MÖ 400 dolayları Anabasis’te Trapezus adıyla kaydedilme
3. 130–131 Hadrianus döneminde liman inşası
4. 1204 Komnenos devletinin başkenti olma
5. 1238–1263 Trabzon Ayasofyası’nın inşası
6. 1461 Fatih Sultan Mehmed’in şehri ele geçirmesi
7. 1514 Gülbahar Hatun Camii
8. 1577 Erdoğdu Bey Camii
9. 1839 Çarşı Camii
10. Nisan 1916 Rus ordusunun şehri alması
11. 24 Şubat 1918 Türk birliklerinin şehre girmesi
12. 15–17 Eylül 1924 Atatürk ve Latife Hanım’ın Kostaki Konağı’nda konaklaması
13. 1964 Ayasofya’nın müze olarak açılması
14. 1988 Ortamahalle’nin kentsel sit ilan edilmesi
15. 25 Şubat 2000 Sümela’nın UNESCO Geçici Liste’ye sunulması
16. 22 Nisan 2001 Trabzon Müzesi’nin açılması
17. 2013 Ayasofya’nın yeniden cami olarak ibadete açılması
18. 28 Ekim 2016 Trabzon Tarih Müzesi’nin açılması

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Anabasis’in aktardığı Trabzon, Sinop’a bağlı ve ona vergi ödeyen bir yerleşimdi.
• 2022 tarihli bir akademik bildiri özetine göre Ayasofya’nın oturduğu platformda kuzeyde 10, güneyde 8 olmak üzere toplam 18 mezar nişi bulunur.
• Mustafa Kemal Atatürk ve Latife Hanım, Trabzon’a yaptıkları ilk ziyarette 15–17 Eylül 1924’te Kostaki Konağı’nda kaldı.
• Kostaki Konağı, 1937’de Millî Eğitim Bakanlığına tahsis edildi. Ardından 50 yıl Kız Meslek Lisesi olarak kullanıldı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Trabzon islamansiklopedisi.org.tr
2. Vikipedi — Trabzon tr.wikipedia.org
3. Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Tarihçesi trabzon.ktb.gov.tr
4. Wikipedia — Trabzon Province en.wikipedia.org
5. Trabzon Valiliği — Trabzon’un Kurtuluşunun 106. Yıl Dönümü Mesajı trabzon.gov.tr
6. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri — Ayasofa Kilisesi / Camii / Müzesi karadeniz.gov.tr
7. Atatürk Üniversitesi AVESİS — Trabzon Ayasofyası Mezar Nişleri Hakkında Bir Değerlendirme avesis.atauni.edu.tr
8. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Sümela Manastırı muze.gov.tr
9. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Sümela Monastery whc.unesco.org
10. Trabzon Büyükşehir Belediyesi — Turizm Rehberi webdata.trabzon.bel.tr
11. Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Camiler trabzon.ktb.gov.tr
12. Türkiye Kültür Portalı — Bedesten Kültür Envanteri kulturportali.gov.tr
13. Belleten — Trabzon Bedesteni: Türk Bedesten Mimarisindeki Yeri ve Sorunlarına İlişkin Bir Değerlendirme belleten.gov.tr
14. Karadeniz Teknik Üniversitesi — Trabzon Tarihi Kent Mimari Yapı Kataloğu sanalkent.ktu.edu.tr
15. Şengül Erol Yalçınkaya — Trabzon Kent İçi Ulaşımında Tarihî Köprüler ayk.gov.tr
16. Millî Eğitim Bakanlığı — Ortamahalle Evleri okuldisiogrenme.eba.gov.tr
17. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Trabzon Müzesi (Kostaki Konağı) muze.gov.tr
18. Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Müze ve Örenyerleri trabzon.ktb.gov.tr
19. Ortahisar Belediyesi — 2016 Yılı Faaliyet Raporu trabzonortahisar.bel.tr

Görsel: Ancient walls of Trebizond 2.jpg — Kitabi Hamdi, Public domain