Kül Tigin Yazıtı 732’de, Bilge Kağan Yazıtı 735’te dikildi. İki anıt arasında yaklaşık 1 kilometre mesafe var. Bugün ikisi de Moğolistan’da, Orhun Irmağı yakınındaki Koça-Çaydam bölgesinde bulunuyor.
Bu yazıda yazıtların nerede olduğunu, kime ait olduğunu ve hangi yazıyla yazıldığını öğreneceksiniz. Ne anlattıklarını da göreceksiniz. “Türkçenin ilk yazılı belgeleri” ifadesinin neden dikkatle kullanılması gerektiğini de öğreneceksiniz.
Orhun Yazıtları nerede, nerede bulundu?
Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları bugünkü Moğolistan’dadır. Orhun Irmağı yakınındaki Koça-Çaydam bölgesinde dururlar. İkisi arasındaki mesafe yaklaşık 1 kilometredir. Bu, evinizle yakın bir çarşı arasındaki yürüyüş kadar bir uzaklıktır.
Tonyukuk Yazıtı farklı bir yerdedir. Orhun Irmağı’nın yaklaşık 360 kilometre doğusunda bulunur. Yine de dönem ve içerik ortaklığı nedeniyle Orhun Yazıtları arasında sayılır.
Nikolay Yadrintsev’in araştırma heyeti, Kül Tigin ve Bilge Kağan anıtlarını 1889’da Moğolistan’daki Orhun Vadisi’nde buldu. Haritada bölgeyi aramak isterseniz Arhangay vilayetinin Haşaat ilçesine bakabilirsiniz. TİKA’nın 2008’de Türk Anıtları Projesi kapsamında kurduğu Höşöö Tsaydam Müzesi bu ilçededir.
Bölge ayrıca koruma altındadır. Orhun Vadisi Kültürel Peyzajı, 121.967 hektarlık alanıyla 2004’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Orhun Yazıtları kime ait, hangi devlet ve hangi dönem?
Yazıtlar 8. yüzyılda, İkinci Göktürk Kağanlığı döneminde meydana getirildi. Türkçede “Orhun Yazıtları” adıyla birlikte anılan üç büyük anıt vardır: Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları.
Tonyukuk Yazıtı’nın tarihi kesin değildir. Türkçe Vikipedi 720–725 aralığını verir. TDV İslâm Ansiklopedisi ise 716–734 aralığını tahmin olarak aktarır. Kaynaklar arasındaki bu fark, tarihlendirmenin hâlâ tartışmalı olduğunu gösterir.
Türkçenin ilk yazılı belgesi mi?
Bu soruya “evet” demek sorunludur. TDV İslâm Ansiklopedisi, Çoyren Yazıtı’nı tahminen 689–690’a tarihlendirir. Bu tarih, 732 ve 735 tarihli büyük Orhun anıtlarından daha eskidir.
Doğrusu şudur: Orhun Yazıtları Türkçenin önemli erken yazılı metinleri arasındadır. Ama “kesin olarak ilk” demek için daha erken bir tarih var. Bu yüzden başlıkta “ilk belge” iddiasını kullanmadık.
Orhun Yazıtları kimin adına dikildi, kim yazdı?
Üç anıtın üçü de farklı bir kişiyle ilişkilidir.
- Kül Tigin Yazıtı: 731’de ölen Kül Tigin’in anısına, ağabeyi Bilge Kağan tarafından 732’de diktirildi.
- Bilge Kağan Yazıtı: 734’te ölen Bilge Kağan’ın anısına, oğlu Tengri Kağan tarafından 735’te diktirildi.
- Tonyukuk Yazıtı: Kağanlığın veziri ve askerî yöneticisi Bilge Tonyukuk, kendi faaliyetlerini anlatmak üzere yazıtı diktirdi.
Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının yazıcısı olarak Yolluğ Tigin’in adı verilir. Yani metni yazan kişinin adı bilinir.
Kül Tigin Yazıtı’nın doğu, güney ve kuzey yüzlerindeki ana anlatı Bilge Kağan’ın ağzından aktarılır. Metni okurken karşınızdaki “ben” kağanın kendisidir.
Orhun Yazıtları kime yazıldı, ne anlatıyor?
Bilge Kağan’ın hitabının muhatapları arasında Türk beyleri ve halkı vardır. Yazıt, bir toplumun önüne konmuş açık bir konuşma metni gibidir.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri Birinci Kağanlığın geçmişini özetler. Sonra İkinci Kağanlığın kuruluşunu anlatır. 731’e kadarki siyasi ve askerî mücadeleler de metnin konuları arasındadır.
Bilge Kağan halkı birlik içinde kalmaya çağırır. Çin’in cazip sözlerine ve değerli kumaşlarına aldanmanın tehlikelerini anlatır. Bugünkü bir benzetmeyle söylersek, tatlı vaatlere kanıp elinizdekini kaybetmeye karşı bir uyarıdır.
Bilge Kağan Yazıtı’nda hükümdar, halkı doyurmayı ve yoksulluktan kurtarmayı kendi yönetiminin başarıları arasında sunar.
Kül Tigin ve Bilge Kağan anıtlarının üç ana yüzünde Türkçe metin bulunur. Batı yüzlerinde ise Çince metinler yer alır. Tonyukuk Yazıtı iki taştan oluşur. Dört yüzü de yazılıdır ve toplam 62 satırı vardır.
Orhun Yazıtları hangi alfabeyle yazıldı?
Türkçe bölümler, Göktürk veya Eski Türk runik yazısı denen sistemle kazınmıştır. Bu yazı sağdan sola yazılır. Siz bir satırı soldan sağa okumaya alışkınsınız. Bu metinleri okurken yönü tersine çevirmeniz gerekir.
Bu yazıyı çözen kişi Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen’dir. Thomsen çözümü 1893’te tamamladı. Yazıtların bulunmasından dört yıl sonra metinler okunabilir hâle geldi.
Orhun Yazıtları’nı nasıl okursunuz? Tam metin nerede?
Orijinal yazıyı okumak uzmanlık ister. Türkçe karşılığına ulaşmak için bilimsel yayınlara bakabilirsiniz.
Türk Dil Kurumunun tanıtımına göre Talât Tekin’in Orhon Yazıtları kitabı, metinlerin açıklamalı Türkçe tercümelerini içerir. Kitapta bir sözlük bölümü de vardır.
İngilizce okuyorsanız E. Denison Ross’un çevirisi var. Ross, Thomsen’in son Danca yorumundan çeviri yaptı. Çeviri 1930’da Bulletin of SOAS dergisinin 5. cildinin 4. sayısında, 861–876. sayfalarda yayımlandı.
Kısa kronoloji
- 689–690 civarı Çoyren Yazıtı için önerilen tarih; büyük Orhun anıtlarından daha eski bir Türkçe yazılı örneğe işaret eder
- 716–734 arası Tonyukuk Yazıtı için TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığı tahmini dikiliş aralığı
- 731 Kül Tigin öldü
- 732 Kül Tigin Yazıtı dikildi
- 734 Bilge Kağan öldü
- 735 Bilge Kağan Yazıtı dikildi
- 1889 Yadrintsev’in heyeti Kül Tigin ve Bilge Kağan anıtlarını buldu
- 1893 Vilhelm Thomsen Eski Türk yazısını çözdü
- 1930 E. Denison Ross’un İngilizce çevirisi yayımlandı
- 1958 Kül Tigin anıt alanında Kül Tigin’e ve eşine atfedilen heykel başları bulundu
- 2004 Orhun Vadisi Kültürel Peyzajı UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı
- 2008 TİKA’nın desteğiyle Höşöö Tsaydam Müzesi kuruldu
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Dört ünlü işareti: Orhun yazısındaki 38 işaretin yalnızca dördü ünlüler içindir. Bu dört işaret Türkçenin sekiz temel ünlüsünü karşılar. Kısacası bir işaret birden fazla sesi taşıyabilir.
- Çince metinler çeviri değil: E. Denison Ross’un 1930 tarihli çalışmasına göre anıtlardaki Çince metinler, Türkçe metinlerin çevirisi olmayıp içerik bakımından onlardan farklıdır.
- Kaplumbağa kaideler: Kül Tigin ve Bilge Kağan anıtları başlangıçta kaplumbağa biçiminde oyulmuş taş kaidelere oturtulmuştu.
- Heykel başları: Kül Tigin anıt alanında 1958’de yapılan kazılarda, Kül Tigin’e ve eşine atfedilen heykel başları bulundu.
- Asıllar müzede: Kül Tigin ve Bilge Kağan anıtlarının asılları koruma amacıyla Göktürk Müzesi’ne alındı. Özgün dikiliş yerlerine kopyaları yerleştirildi. Yani sahada gördüğünüz taşlar kopya olabilir.
Sık sorulan sorular
Orhun Yazıtları hangi alfabeyle yazılmıştır?
Göktürk veya Eski Türk runik yazısı denen bir sistemle yazılmıştır. Bu yazı sağdan sola kazınır ve 38 işaretten oluşur.
Orhun Yazıtları’nı kim yazdı?
Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının yazıcısı olarak Yolluğ Tigin’in adı verilir. Tonyukuk Yazıtı’nı ise Bilge Tonyukuk kendi faaliyetlerini anlatmak için diktirmiştir.
Orhun Yazıtları hangi döneme aittir?
Yazıtlar 8. yüzyılda, İkinci Göktürk Kağanlığı döneminde meydana getirilmiştir. Kül Tigin Yazıtı 732’de, Bilge Kağan Yazıtı 735’te dikilmiştir.
Orhun Yazıtları tam metin Türkçe olarak nerede bulunur?
Türk Dil Kurumunun tanıtımına göre Talât Tekin’in Orhon Yazıtları kitabı açıklamalı Türkçe tercümeleri ve bir sözlük bölümünü içerir. Metinleri bu tür bilimsel yayınlardan okumak en güvenli yoldur.
Kaynaklar
- İstanbul Üniversitesi Açık Erişim – Eski Türk yazıtları üzerine tez nek.istanbul.edu.tr
- Vikipedi – Orhun Yazıtları tr.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi – Orhon Yazıtları islamansiklopedisi.org.tr
- Cambridge Core – E. Denison Ross, The Orkhon Inscriptions cambridge.org
- Wikipedia – Orkhon inscriptions en.wikipedia.org
- UNESCO Dünya Mirası adaylık dosyası – Orkhon Valley Cultural Landscape whc.unesco.org
- UNESCO World Heritage Centre – Orkhon Valley Cultural Landscape whc.unesco.org
- TİKA – Moğolistan’da Türk Tarihine Işık Tutan Göktürk Müzesine Destek tika.gov.tr
- Wikipedia – Göktürk Museum en.wikipedia.org
- Türk Dil Kurumu – 2020 Yılı Faaliyet Raporu, yayın tanıtımları tdk.gov.tr
Görsel: Kultigin Monument of Orkhon Inscriptions.jpeg — Vezirtonyukuk, CC BY-SA 4.0
