Theodora’nın babası Akakios, Konstantinopolis Hipodromu’ndaki Yeşiller grubunun ayı bakıcısıydı. Kızı ise 527-548 yıllarında Doğu Roma İmparatoriçesi unvanını taşıdı. Bu yazıda onun kökenini, yönetimdeki payını, hakkındaki tartışmalı anlatıları ve mezarının yerini kaynaklarıyla öğrenirsiniz.
Theodora’nın hikâyesi tek bir yerden anlatılmaz. Yaşadığı çağdan gelen yazılar birbirini tutmaz. Bir yanda saldırı dolu bir anlatı, öbür yanda övgü vardır. Bu yüzden yazıda her iddianın kimden geldiğini de belirteceğiz.
Theodora kimdir?
Theodora, İmparator I. Justinianus’un eşidir. 527-548 arasında Doğu Roma İmparatoriçesi unvanını taşıdı. Bugün Bizans denen devletin başkenti Konstantinopolis’ti ve saltanatı bu şehirden izledi.
Kesin doğum tarihi ve yeri bilinmez. Yaklaşık 495 yılında doğduğu ve Konstantinopolis’te büyüdüğü görüşü yaygındır. Buna karşılık Suriye, Kıbrıs, Paflagonya ve İskenderiye kökeni iddiaları da vardır. Yani bir ansiklopedide tek bir doğum yeri yazılıysa, bunun kesin bilgi olmadığını bilin.
Bilinen iki kız kardeşi vardı: kendisinden büyük Komito ile küçük Anastasia. Ailenin Hipodrom’la bağı babası Akakios üzerinden kurulur. Akakios, Yeşiller grubunun ayı bakıcısıydı.
Hipodrom’dan saraya: Theodora ve Justinianus
Theodora gençliğinde Konstantinopolis’in sahne dünyasında oyunculuk yaptı. Başlıklarda geçen “sirk” bağlantısı, Hipodrom çevresindeki bu eğlence ortamına dayanır. Bugün sirk dediğimiz şeyle birebir aynı değildi. Yarışların, grupların ve gösterilerin iç içe geçtiği bir şehir meydanı düşünün.
Gençliğine dair en sert anlatı Prokopios’a aittir. Prokopios, Theodora’nın cinsel yaşamını ayrıntılarla anlatır. David Potter bu ayrıntıları abartılı bir saldırı sayar. Efesli Yuhanna’nın bağımsız tanıklığı ise genelev geçmişi iddiasına dayanak oluşturur. Bir akrabanız hakkında iki farklı kişiden duyduğunuz iki farklı hikâyeyi düşünün. Önce kimin anlattığına bakarsınız. Tarihçiler de aynısını yapar.
Justinianus’la evlenmek hukuken kolay değildi. Senatörlerin eski oyuncularla evlenmesini engelleyen bir kural vardı. Bu kural I. Justinus döneminde değiştirildi. Cambridge Companion to the Age of Justinian kronolojisi evliliği yaklaşık 525 yılına tarihler. Justinianus 527’de imparator olunca Theodora da imparatoriçe unvanını aldı.
Nika İsyanı’nda Theodora
Ocak 532’de Konstantinopolis’te Nika İsyanı çıktı. İsyan, Justinianus ile Theodora’nın iktidarını tehdit etti.
Prokopios’a göre Theodora bu sırada Justinianus’u kaçmaktan vazgeçirdi. Konuşmanın metni Prokopios’tan gelir. Akademik yorumlar burada ikiye ayrılır. Bir kısmı konuşmayı edebî bir kurgu olarak değerlendirir. David Potter ise müdahalenin özünü tarihsel kabul eder. Elimizdeki en ünlü replik bu yüzden birebir alıntı olarak kullanılmamalıdır.
İsyanın tehlikesi ise tartışma konusu değildir. İktidar gerçekten sallanmıştı. Theodora’nın o günlerdeki rolü, onun siyasi ağırlığıyla ilgili anlatıların merkezinde durur.
Theodora’nın yönetimdeki gücü
Theodora yalnızca sarayda oturan bir eş değildi. Birkaç somut iz bunu gösterir.
- Ortak karar: Justinianus’un 535 tarihli 8. Novella’sı Theodora’yı kararlarının ortağı olarak anar. Aynı metin, eyalet görevlilerinin ikisine birden bağlılık yemini etmesini ister.
- Görevden uzaklaştırma: Antonina ile birlikte yürüttüğü girişim sonucunda Kapadokyalı İoannes 541’de görevden uzaklaştırıldı.
- Hukuk: Justinianus’un kadınlar, evlilik, boşanma ve zina hakkındaki mevzuatının bir bölümünü Theodora etkiledi (Larousse).
Metanoia Manastırı: iki farklı anlatı
Metanoia Manastırı konusunda kaynaklar ayrılır. Prokopios’un Gizli Tarih’i yaklaşık 500 kadının zorla kapatıldığını iddia eder. Yapılar Üzerine ve Malalas’ın anlatıları ise girişimi kadınların zorunlu fuhuştan kurtarılması olarak sunar. Aynı olay hakkında bu kadar zıt iki okuma vardır. Hangisine inanacağınız, kaynağın niyetini nasıl değerlendirdiğinize bağlıdır.
Kalkedon karşıtı Hristiyanlar
Altıncı yüzyılın dinî anlaşmazlıklarında Theodora, Kalkedon karşıtı Hristiyanları destekledi. Hormisdas Sarayı’nda bu çevreden din adamlarına barınak sağladı. Yakub Baraday’ın Suriye’de Kalkedon karşıtı din adamları takdis etme faaliyetini de destekledi.
San Vitale mozaiği: Theodora’nın yüzü
Theodora’nın en tanınmış görsel temsili, Ravenna’daki San Vitale Bazilikası’ndadır. Bologna Üniversitesi’nin BYZART kaydı, Theodora ve maiyeti mozaiğini 540-547 aralığına tarihler. Mozaik, bazilikanın presbiteryumunun güney duvarında yer alır. İmparatoriçe altın bir kadeh taşırken gösterilir.
Malzeme listesi de ilginçtir: cam, altın, sedef ve taş birlikte kullanılmıştır. Mor giysisinin alt kenarında, armağanlarını taşıyan Üç Müneccim işlenmiştir. Bu ayrıntıyı fotoğrafa kısaca bakınca kaçırırsınız. Ravenna’ya yolunuz düşerse mozaiğe yakından bakın.
Theodora mezarı nerede?
Theodora 28 Haziran 548’de Konstantinopolis’te öldü. Tarihsel defin yeri, Konstantinopolis’teki Havariyyun Kilisesi’dir.
Ölüm nedeni konusunda kanser yaygın bir açıklamadır. New Catholic Encyclopedia ise kangren veya kanseri olasılık olarak verir. Kesin bir modern teşhis sunmaz. Dolayısıyla kesin bir hastalık adı yazan kaynağa temkinli yaklaşın.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık 495 Kesin doğum tarihi bilinmeyen Theodora için önerilen tarihlerden biri
- Yaklaşık 525 Theodora ile Justinianus evlendi
- 527 Theodora imparatoriçe oldu
- Ocak 532 Nika İsyanı Konstantinopolis’te iktidarı tehdit etti
- 535 8. Novella’da Theodora’nın yönetimdeki ortaklığı anıldı
- 540-547 San Vitale’deki Theodora mozaiğinin yapım aralığı (Bologna Üniversitesi kaydı)
- 541 Theodora ve Antonina’nın girişimiyle Kapadokyalı İoannes görevden uzaklaştırıldı
- 28 Haziran 548 Theodora Konstantinopolis’te öldü ve Havariyyun Kilisesi’ne gömüldü
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Nubya misyonları: Theodora, Mısır’ın güneyindeki Nubya’ya Kalkedon karşıtı Hristiyan misyonları gönderilmesini destekledi.
- Akrabalar: Kız kardeşi Komito, Justinianus’un önde gelen generallerinden Sittas ile evlendi. Yeğeni Sophia, Justinianus’un ardından tahta çıkan II. Justinus’un eşi olarak imparatoriçe oldu. Yani sarayın üst kademesinde Theodora’nın ailesi de yer aldı.
- Eşinin uzun saltanatı: Justinianus, Theodora’nın 548’deki ölümünden sonra 17 yıl daha hüküm sürdü.
Sık sorulan sorular
Theodora kimdir?
Theodora, İmparator I. Justinianus’un eşidir ve 527-548 arasında Doğu Roma İmparatoriçesi unvanını taşımıştır. Gençliğinde Konstantinopolis’in sahne dünyasında oyunculuk yaptığı bilinir.
Theodora mezarı nerede?
Theodora’nın tarihsel defin yeri Konstantinopolis’teki Havariyyun Kilisesi’dir. 28 Haziran 548’de ölmüş ve oraya gömülmüştür.
Theodora Justinianus ile ne zaman evlendi?
Cambridge Companion to the Age of Justinian kronolojisi evliliği yaklaşık 525 yılına tarihler. Evlilik için senatörlerin eski oyuncularla evlenmesini engelleyen kuralın I. Justinus döneminde değiştirilmesi gerekmişti.
Nika İsyanı’ndaki ünlü konuşma gerçekten yapıldı mı?
Konuşmayı Prokopios aktarır. Bazı akademik yorumlar onu edebî kurgu sayar; David Potter ise Theodora’nın müdahalesinin özünü tarihsel kabul eder. Kesin bir sonuç yoktur.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Theodora (I. Justinianus’un eşi) tr.wikipedia.org
- English Wikipedia — Theodora (wife of Justinian I) en.wikipedia.org
- Averil Cameron — Theodora, Claremont Coptic Encyclopedia ccdl.claremont.edu
- Cambridge University Press — The Cambridge Companion to the Age of Justinian assets.cambridge.org
- World History Encyclopedia — Empress Theodora worldhistory.org
- Oxford Research Archive — Women, Gender, and Society in Late Antiquity ora.ox.ac.uk
- Larousse — Théodora larousse.fr
- Bologna Üniversitesi — Ravenna, Basilica di San Vitale, Teodora e il suo seguito historica.unibo.it
- University of West Georgia — Ravenna, Italy: Basilica of San Vitale: Theodora repository.westga.edu
- New Catholic Encyclopedia — Theodora, Byzantine Empress (1) encyclopedia.com
Görsel: CSHB42 corpusscriptorum45niebuoft (Fig. 5).tif — Nikolaos Alamanni, Public domain
