Palatinus Tepesi’nde, Anadolu’dan gelen bir taş için bir tapınak yükseldi. Bu taş, MÖ 204’te Roma’ya getirilen Kibele’nin kutsal temsiliydi. Tapınak ise MÖ 191’de adandı.
Bu yazıda Kibele’nin kim olduğunu, Anadolu’da nerede tapıldığını ve Roma’ya nasıl girdiğini okuyacaksınız. Anlatının hangi yerlerinin tartışmalı olduğunu da göreceksiniz. Sonunda, müzelerde ve örenyerinde izini nerede sürebileceğinizi öğrenmiş olacaksınız.
Kibele nedir, Kibele kimdir?
Kibele, Anadolu kökenli bir ana tanrıçadır. Özellikle Frigya ile ilişkilendirilir. Oxford Classical Dictionary onu yalnızca bereketle değil, toplumun esenliği ve savaşta korunmasıyla da bağlantılı bir tanrıça olarak tanımlar.
Yani Kibele’yi yalnızca tarlaların tanrıçası saymak eksik kalır. Antik toplumlar ondan yiyecek bolluğunu da, kentin ve ordunun güvenliğini de bekliyordu. Bugün bir haber bültenindeki savunma ve tarım başlıklarının aynı bakanlıkta toplandığını düşünün. Kibele’nin görev alanı biraz buna benzer bir genişliktedir.
Kültün yayılışı da dikkat çekicidir. Yaklaşık MÖ 6. yüzyıldan itibaren Anadolu’daki Yunan kolonileri aracılığıyla Yunanistan’a ve daha batıdaki Yunan yerleşimlerine ulaştı. Roma’ya gelişi bu yolculuğun sonraki durağıdır.
Kibele ne demek? Adın anlamı
MÖ 6. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen bir Frig kaya kutsal alanında Matar Kubileya ya da Kubeleya ifadesi geçer. Bu ifade genellikle ‘Dağın Anası’ diye yorumlanır.
Ancak bu anlam kesinleşmiş bir etimoloji değildir. ‘Kibele ne demek?’ sorusuna dürüst yanıt şudur: Yaygın yorum ‘Dağın Anası’dır, ama kesin değildir. İnternette ‘kesin anlamı’ diye sunulan her açıklamaya bu çekinceyle bakmanız gerekir.
Romalılar için durum daha nettir. Roma’da Kibele, Latince ‘Büyük Ana’ anlamındaki Magna Mater adıyla tanındı.
Kibele nerede yaşamıştır? Pessinus ve Anadolu
Kibele bir tanrıçadır, yani tarihî bir kişi gibi bir yerde yaşamadı. Doğru soru, kültünün nerede merkezlendiğidir. En çok anılan merkez Pessinus’tur.
Pessinus, bugün Eskişehir’in Sivrihisar ilçesine yaklaşık 13 kilometre uzaklıktaki Ballıhisar yerleşimindedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı örenyerini bu konumla tanıtır. Eskişehir’e yolunuz düşerse Sivrihisar çevresini gezi rotanıza ekleyebilirsiniz.
Pessinus’ta sistemli kazılar 1967’de Gent Üniversitesi’nden Pierre Lambrechts yönetiminde başladı. Hedef, Kibele’nin ünlü tapınağını bulmaktı. Oxford Classical Dictionary’ye göre bu hedefe henüz ulaşılamadı. Kibele’nin ana kutsal alanı bulunamadı. Kazılarda açığa çıkarılan tapınak, Tiberius döneminin imparator kültüyle ilişkilendirilir.
Pessinus’un siyasi ağırlığı da yazıtlara yansır. Buradan bilinen yazıtlar arasında MÖ 2. yüzyılda Attalos krallarının Kibele başrahibine gönderdiği sekiz özel ve gizli mektup vardır.
İmparator Julianus da bu yerin önemini biliyordu. MS 362’de Pessinus kutsal alanını ziyaret etti ve Kibele kültünü canlandırmaya çalıştı.
Çatalhöyük’teki kadın figürinleri Kibele mi?
Kibele aranırken sık sık Çatalhöyük’ün kadın figürinleri akla gelir. James Mellaart bu figürinleri ana tanrıça olarak yorumlamıştı. Çatalhöyük kazı projesinin değerlendirmesi bu kuramın sorgulandığını söyler.
Sonraki kazılarda erkek ve hayvan figürinleri de bulundu. Bunlar da hesaba katılınca tek bir ana tanrıça yorumu sorgulanır hale geldi. Dolayısıyla Çatalhöyük’ü Kibele’nin doğrudan atası saymak kaynaklarla desteklenmiyor.
Roma Kibele’yi neden istedi? MÖ 204
Roma, Kibele kültünü Kartaca’ya karşı yürütülen İkinci Pön Savaşı sırasında, MÖ 204’te resmen benimsedi.
Livius’un eserinin antik özeti gerekçeyi bir kehanete bağlar. Sibylla kitaplarında, İda Ana Roma’ya getirilirse yabancı istilacının İtalya’dan çıkarılabileceğini bildiren bir kehanet bulunmuştu. Savaş uzadıkça böyle bir söz, kararı kolaylaştıran bir dayanak olabilirdi.
Tanrıçayı temsil eden kutsal taş, aynı anlatıya göre Bergama Kralı I. Attalos aracılığıyla Romalılara teslim edildi. Bir tanrıça figürü yerine bir taşın taşınması, bugünkü gözle şaşırtıcı görünebilir. Ama anlatının merkezinde tam olarak bu taş durur.
Taş nereden geldi? Pessinus mu, İda mı?
Oxford Classical Dictionary, MÖ 204’te Roma’ya götürülen Kibele kutsal taşının çıkış yerini Frigya’daki Pessinus olarak verir. Yaygın anlatı budur.
Helmut Berneder ise farklı düşünür. Ovidius’un İda Dağı anlatısını ve Bergama’ya yakınlığı gerekçe göstererek kültün Roma’ya İda bölgesinden getirildiğini savunur. Bu görüşü Bryn Mawr Classical Review’daki bir değerlendirme aktarır.
Yani ‘Roma’ya hangi Anadolu kentinden gitti?’ sorusunun tek ve kesin yanıtı yoktur. Pessinus ile İda arasındaki ayrım akademik tartışma konusudur.
Taş Roma’da nasıl karşılandı?
Geleneksel Roma anlatısında Publius Cornelius Scipio Nasica tanrıçayı Ostia’da karşıladı. Romalı kadınlar kutsal nesneyi Palatinus’taki Victoria Tapınağı’na taşıdı. Taş, kalıcı tapınağı hazır olana dek orada kaldı.
Berneder’in yorumu bu tabloya çekince koyar. Ona göre kehanetin kültün getirilişine bağlanması ve Scipio Nasica ile Claudia Quinta’nın karşılama rolleri sonradan oluşturulmuş siyasi anlatılar olabilir. Bu bir kesinlik değil, bir yorumdur. Ama törenin ayrıntılarını okurken akılda tutmaya değer.
Palatinus’taki Magna Mater Tapınağı
Palatinus Tepesi’ndeki yeni Magna Mater Tapınağı MÖ 191’de adandı. Böylece MÖ 204’ten beri Victoria Tapınağı’nda tutulan kutsal nesne için kalıcı bir tapınak sağlanmış oldu.
Tapınağın hikâyesi sakin geçmedi. Yapı MÖ 111’de yandı ve daha sonra yeniden inşa edildi.
Kibele heykeli: müzelerde ne görüyoruz?
Antik Kibele heykellerinde belli simgeler tekrarlanır. San Antonio Museum of Art’taki MS 1–2. yüzyıl Kibele heykelinde sur biçimli taç kentleri korumayı simgeler. Aslanlar vahşi hayvanlar üzerindeki egemenliği, tympanum denen tef ise ayinlerdeki dansları anlatır. Bir müzede Kibele’yi tanımak istiyorsanız önce taca ve aslanlara bakın.
Bu heykel 90,4 santimetre yüksekliğinde bir mermer eserdir. Bugün boş olan göz yuvalarında başlangıçta cam veya renkli taş kakmalar bulunuyordu.
Getty Müzesi’ndeki oturan Kibele heykeli yaklaşık MS 50’ye tarihlenir. Yüzü ideal bir tanrıça yüzü değil, yaşlı bir Romalı kadının portresidir. Müze bunun bir rahibe portresi olabileceğini belirtir.
Türkiye’ye dönen Kibele
Türkiye’ye iade edilen bir Kibele adak heykeli de var. Uzmanlarca MS 3. yüzyıla tarihlenen eser, Bakanlığın tespitine göre Afyonkarahisar’ın Çavdarlı köyünde 1960’taki yol çalışmasında bulundu. ABD’den iadesi sağlanan heykel 12 Aralık 2020’de Türkiye’ye getirildi.
Bakanlık kayıtlarına göre eser Afyonkarahisar Müzesi’nde sergileniyor. Afyonkarahisar’a giderseniz bu heykeli görmeyi planlayabilirsiniz.
Kısa kronoloji
- MÖ 6. yüzyılın ilk yarısı Frig kaya kutsal alanında Matar Kubileya/Kubeleya ifadesinin belgelenmesi
- Yaklaşık MÖ 6. yüzyıl Kibele kültünün Yunan dünyasına yayılması
- MÖ 204 Kibele kültünün ve kutsal taşın Roma’ya getirilmesi
- MÖ 191 Palatinus’taki Magna Mater Tapınağı’nın adanması
- MÖ 111 Magna Mater Tapınağı’nın yanması
- Yaklaşık MS 50 Getty’deki kadın portreli Kibele heykelinin yapılması
- MS 3. yüzyıl Afyonkarahisar kökenli adak heykelinin tarihlendiği dönem
- MS 362 Julianus’un Pessinus’u ziyaret etmesi
- 1967 Pessinus’ta Pierre Lambrechts yönetiminde sistemli kazıların başlaması
- 12 Aralık 2020 ABD’den iade edilen heykelin Türkiye’ye getirilmesi
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
İlk ayrıntı, tanrıçayı karşılayan kişinin kimliğiyle ilgili. Livius’un antik özetine göre Senato, tanrıçayı karşılaması için ‘en iyi kişi’yi seçti. Seçilen Scipio Nasica, henüz quaestor olmamış genç bir Romalıydı. Yani Roma bu iş için deneyimli bir yaşlıyı değil, genç bir ismi öne çıkardı.
İkinci ayrıntı, Afyonkarahisar’dan dönen heykelin kaidesindedir. Kaidedeki üç satırlık Eski Yunanca yazıt, adağı Hermeios’un oğlu Sideropolisli Asklepiades’in Oniki Tanrı Ana’ya sunduğunu bildirir. Yüzyılları aşan bir kişisel adak, bugün müze vitrininde okunabiliyor.
Üçüncü ayrıntı, Kibele’nin rahipleriyle ilgilidir. Kibele uğruna kendilerini hadım eden rahipler geleneği Frigya kökenlidir. Lynn E. Roller’ın araştırmasına göre bu gelenek en güçlü biçimde Yunan ve Roma toplumlarının kaynaklarında belgelenir. Yani bu rahipleri bugün büyük ölçüde dışarıdan bakan yazarların gözünden tanıyoruz.
Sık sorulan sorular
Kibele hangi dönemde Roma’ya getirildi?
Roma, Kibele kültünü İkinci Pön Savaşı sırasında MÖ 204’te resmen benimsedi. Tanrıçayı temsil eden kutsal nesne önce Palatinus’taki Victoria Tapınağı’nda tutuldu.
Roma’da Kibele’ye ne ad verildi?
Romalılar ona Latince ‘Büyük Ana’ anlamına gelen Magna Mater dedi. Palatinus Tepesi’ndeki tapınağı MÖ 191’de adandı.
Kibele’nin Anadolu’daki önemli merkezi neresidir?
Önemli tapınım merkezlerinden biri Pessinus’tur. Örenyeri, Eskişehir’in Sivrihisar ilçesine yaklaşık 13 kilometre uzaklıktaki Ballıhisar yerleşimindedir.
Kibele’nin ‘Dağın Anası’ anlamı kesin mi?
Hayır. Frig kaya kutsal alanındaki Matar Kubileya/Kubeleya ifadesi genellikle ‘Dağın Anası’ diye yorumlanır. Ancak bu, kesinleşmiş bir etimoloji değildir.
Türkiye’de Kibele heykeli görebilir miyim?
Evet. ABD’den iade edilen MS 3. yüzyıla tarihli adak heykeli 12 Aralık 2020’de Türkiye’ye getirildi. Bakanlık kayıtlarına göre Afyonkarahisar Müzesi’nde sergileniyor.
Kaynaklar
- Oxford Classical Dictionary — Cybele academic.oup.com
- Wikipedia — Cybele en.wikipedia.org
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Pessinus Örenyeri muze.gov.tr
- Livius — Livy, Periochae 26–30 livius.org
- Oxford Classical Dictionary — Pessinus academic.oup.com
- Bryn Mawr Classical Review — Magna Mater-Kult und Sibyllinen değerlendirmesi bmcr.brynmawr.edu
- Wikipedia — Temple of Cybele (Palatine) en.wikipedia.org
- Gender & History — The Ideology of the Eunuch Priest onlinelibrary.wiley.com
- San Antonio Museum of Art — Statue of Cybele sanantonio.emuseum.com
- Getty Museum — Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess getty.edu
- Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Pessinus Kazıları eskisehir.ktb.gov.tr
- Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — ABD’den iade edilen Kybele kvmgm.ktb.gov.tr
Görsel: Cybele, from Formale in Campania c. 60 BC, marble – Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen, 20220618 1056 7035.jpg — Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0
