Büyük Taarruz ve 30 Ağustos: Kurtuluş Savaşı nasıl kazanıldı?

26 Ağustos 1922 sabahı saat 05.30’da Afyonkarahisar’ın Büyükkalecik beldesi sınırlarındaki bir tepeden topçu ateşi açıldı. Tepenin adı Kocatepe, yüksekliği 1.874 metredir. O gün başlayan harekât, yaklaşık üç hafta içinde Batı Anadolu’nun kaderini değiştirdi.

Bu yazıda Büyük Taarruz’un ne zaman ve nerede başladığını, nasıl hazırlandığını ve 30 Ağustos’un harekâtın neresinde durduğunu bulacaksınız. Kısa bir kronoloji ve kitaplara girmeyen birkaç ayrıntı da var.

Büyük Taarruz nedir, hangi savaşın parçasıdır?

Büyük Taarruz, Kurtuluş Savaşı’nın Batı Cephesi’nde TBMM Hükûmeti ordusunun Yunan ordusuna karşı yaptığı son büyük saldırı harekâtıdır [1]. İngilizce kaynaklarda Great Offensive adıyla anılır [2].

Türk komuta heyetinin başında üç isim vardı: Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ve Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa [3].

Büyük Taarruz ne zaman başladı, tarihi nedir?

Harekât 26 Ağustos 1922 Cumartesi sabahı saat 05.30’da topçu ateşiyle başladı [4]. Takip safhası dahil edildiğinde tarih aralığı 26 Ağustos–18 Eylül 1922 olarak verilir [2].

Yani “Büyük Taarruz ne zaman oldu?” sorusunun kısa cevabı şudur: 26 Ağustos’ta başladı, 18 Eylül’de tamamlandı. Takvimi akılda tutmak için şöyle düşünebilirsiniz: harekât, bir ayı bile doldurmadan sonuçlandı.

Büyük Taarruz nerede başladı, mevzileri nereler?

Harekâtın başındaki komuta ve gözetleme noktası Kocatepe’ydi. Tepe, Afyonkarahisar’ın Büyükkalecik beldesi sınırları içinde, 1.874 metre yüksekliktedir [5]. Mustafa Kemal Paşa ilk safhayı burada kurulan karargâhtan yönetti ve 27 Ağustos 1922 öğle vakti tepeden ayrıldı [6].

İlk gün, yani 26 Ağustos’ta Türk birliklerinin ele geçirdiği başlıca mevziler şunlardı [1]:

• Tınaztepe
• Belentepe
• Kalecik Sivrisi

Mücadele alanı ise Afyonkarahisar ve Kütahya’dan Uşak ve İzmir’e uzanan Batı Anadolu bölgesiydi [2].

Hazırlık nasıl yapıldı?

Sakarya Zaferi’nin ardından yaklaşık bir yıl boyunca personel, eğitim ve lojistik hazırlığı yapıldı. Türk ordusu genel taarruza bu süreçte hazırlandı [7]. Doğu ve Güney cephelerinde muharebeler sona erince oradaki birlikler Batı Cephesi’ne kaydırıldı [1].

Planın ana hatları şöyleydi:

• Birinci Ordu, Afyonkarahisar’ın güneybatısından asıl darbeyi vuracaktı.
• İkinci Ordu, Yunan kuvvetlerinin bu bölgeye takviye göndermesini engelleyecekti.
• Beşinci Süvari Kolordusu, Ahır Dağları’nı aşıp Yunan ordusunun gerisine ulaşacaktı. Görevi, İzmir’le olan demiryolu ve telgraf bağlantısını kesmekti [1].

Son hazırlık adımları ise tarih tarih ilerledi. İsmet Paşa 6 Ağustos 1922’de ordulara gizli olarak taarruza hazırlık emri verdi [8]. Başkomutanlık, Genelkurmay ve Batı Cephesi karargâhları 24 Ağustos’ta Akşehir’den Şuhut’a taşındı [9].

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Harekâtın gizliliği için bazı adımlar bugün bile şaşırtıcı görünür.

• Futbol maçı bahanesi: Ordu ve kolordu komutanları, taarruz görüşmelerini gizlemek için 28 Temmuz 1922’de bir futbol maçı bahanesiyle Akşehir’e çağrıldı [9].
• Hastane planı: Batı Cephesi Sıhhiye Reisliği, 1 Ağustos 1922’de hastanelerin nerelerde kurulacağını ve yaralıların nereye sevk edileceğini önceden bildirdi [9].
• Kapatılan sınırlar: TBMM Hükûmeti’nin sınırları, taarruzun gizliliği için 26 Ağustos’tan itibaren dışarıya kapatıldı. Bu sınırların açılması 4 Eylül 1922 tarihli bir belgeye konu oldu [10].
• Esir generallerin aileleri: Mustafa Kemal Paşa 3 Eylül 1922’de Rauf Bey’e gönderdiği telgrafta, esir generallerin ailelerine sağlık haberlerini bildirmelerine izin verdiğini belirtti [11].

Bir maç bahanesiyle toplanan komutanlar, bugün bir iş toplantısını “çay molası” diye duyurmaya benzer bir yol izlemişti. Amaç, toplantının asıl konusunu gizli tutmaktı.

Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi: 30 Ağustos’ta ne oldu?

İki ad sık karıştırılır. Başkomutanlık Meydan Muharebesi ve Dumlupınar Meydan Muharebesi adları 30 Ağustos’taki belirleyici savaşı ifade eder. Büyük Taarruz ise bütün harekâtın adıdır [1].

Günlere bakalım. 27 Ağustos 1922’de Türk birlikleri Afyonkarahisar’ı Yunan işgalinden kurtardı [8]. Mustafa Kemal, Fevzi ve İsmet paşalar 29–30 Ağustos gecesi Afyonkarahisar Belediye Dairesi’nde askerî durumu değerlendirdi [11].

30 Ağustos’ta kesin sonuçlu muharebe, Kütahya’daki Dumlupınar–Zafertepeçalköy çevresinde Mustafa Kemal Paşa’nın yönetiminde kazanıldı [12]. Aslıhanlar çevresinde kuşatılan beş Yunan tümeninin ana kuvvetleri o gün muharebe gücünü kaybetti [13].

Kurtuluş Savaşı’nın nasıl kazanıldığı sorusuna verilecek cevap da burada toplanır. Bir yıllık hazırlık, asıl darbenin tek bölgeye yoğunlaştırılması ve süvarilerin gerideki hatlara ulaşması 30 Ağustos’u mümkün kıldı.

Zaferden sonra: takip harekâtı ve İzmir

Mustafa Kemal Paşa, Yunan ordusunun yeniden savunma kurmasına fırsat vermemek için 1 Eylül 1922’de ordulara Akdeniz yönünde ilerleme emri verdi [10]. Ertesi gün, 2 Eylül’de, Yunan ordusunun başkomutanlığına atanan General Nikolaos Trikupis Uşak’ta esir alındı [11].

Türk ordusu 9 Eylül 1922’de İzmir’e girdi. Mustafa Kemal Paşa ertesi gün şehre ulaştı [11]. Takip safhası İzmir’in alınmasından sonra da sürdü. Harekâtın bitişi, 18 Eylül 1922’de Erdek ve Biga’nın geri alınmasıyla tarihlendirilir [2].

Askerî zaferi Mudanya Ateşkes Antlaşması izledi. Antlaşma 11 Ekim 1922’de imzalandı [8].

Kısa kronoloji

1. 28 Temmuz 1922 Komutanlar futbol maçı bahanesiyle Akşehir’de toplandı
2. 6 Ağustos 1922 Ordulara gizli taarruza hazırlık emri verildi
3. 24 Ağustos 1922 Komuta karargâhları Akşehir’den Şuhut’a taşındı
4. 26 Ağustos 1922 Büyük Taarruz, Kocatepe’den yönetilen topçu ateşiyle başladı
5. 27 Ağustos 1922 Afyonkarahisar kurtarıldı
6. 30 Ağustos 1922 Başkomutanlık Meydan Muharebesi kazanıldı
7. 1 Eylül 1922 Akdeniz yönünde ilerleme emri verildi
8. 2 Eylül 1922 General Trikupis Uşak’ta esir alındı
9. 9 Eylül 1922 Türk ordusu İzmir’e girdi
10. 18 Eylül 1922 Takip harekâtı Erdek ve Biga’nın geri alınmasıyla tamamlandı
11. 11 Ekim 1922 Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı

Büyük Taarruz’un diğer adları nelerdir?

Harekâtın tek bir adı yoktur, kullanıma göre değişir:

• Büyük Taarruz: 26 Ağustos’ta başlayan bütün harekât.
• Great Offensive: İngilizce kaynaklardaki karşılığı [2].
• Başkomutanlık Meydan Muharebesi / Dumlupınar Meydan Muharebesi: Yalnızca 30 Ağustos’taki kesin savaş [1].

Bir kaynakta bu adlardan birini gördüğünüzde önce harekâtın mı, yoksa 30 Ağustos’un mu kastedildiğine bakın.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Büyük Taarruz tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Great Offensive en.wikipedia.org
3. Atatürk Ansiklopedisi — Büyük Taarruz ataturkansiklopedisi.gov.tr
4. Kültür ve Turizm Bakanlığı — 1922 kronolojisi dosim.ktb.gov.tr
5. Afyonkarahisar Belediyesi — Kocatepe afyon.bel.tr
6. Afyonkarahisar Valiliği — Kocatepe afyondayiz.gov.tr
7. Necdet Tuna — Sakarya Meydan Muharebesi Sonrası Stratejik Dönüşüm ve Büyük Taarruz’a Giden Süreç dergipark.org.tr
8. Kültür ve Turizm Bakanlığı — 1922 kronolojisi dosim.ktb.gov.tr
9. Atatürk Ansiklopedisi — Büyük Taarruz ataturkansiklopedisi.gov.tr
10. Genelkurmay ATASE — Askerî Tarih Belgeleri Dergisi, sayı 136 msb.gov.tr
11. Afyon Kocatepe Üniversitesi — Büyük Taarruz kronolojisi kbutam.aku.edu.tr
12. Kütahya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Kurtuluşun Öyküsü kutahya.ktb.gov.tr
13. Atatürk Ansiklopedisi — Büyük Taarruz ataturkansiklopedisi.gov.tr

Görsel: Kocatepe1922.jpg — The original uploader was Volki16 at Turkish Wikipedia., Public domain