28 Eylül 1538’de Preveze’de rüzgâr kesildi. Büyük kalyonlar olduğu yerde kaldı, kürekli Osmanlı kadırgaları ise hareket edebildi. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığı anlatıya göre muharebenin seyrini bu durum belirledi.
Bu yazıda Barbaros Hayreddin Paşa’nın kim olduğunu, gerçek adını ve nerede doğduğunu öğreneceksiniz. Preveze’nin nasıl kazanıldığını, sonrasında ne olduğunu ve ‘Akdeniz Türk gölü’ sözünün nereye kadar doğru sayılabileceğini göreceksiniz. Beşiktaş’taki türbesi ve ölümüne dair bilgiler de yazının sonunda yer alıyor.
Barbaros Hayreddin Paşa kimdir, gerçek adı ne, nerede doğdu?
Barbaros Hayreddin Paşa’nın asıl adı Hızır’dır. Yaklaşık 1478’de Osmanlı yönetimindeki Midilli’de doğdu. Yani ‘nerede doğdu’ sorusunun yanıtı Midilli adasıdır.
Barbaros bir doğum adı değildir, bir lakaptır. Avrupalılar kızıl sakalı nedeniyle Barbarossa lakabını önce Oruç Reis’e verdi. Sonra aynı lakap kardeşi Hızır için de kullanıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hızır Reis’e Hayreddin lakabını Yavuz Sultan Selim verdi. Sonunda Hızır, Barbaros Hayreddin Paşa adıyla anılır oldu.
Köken tartışması
Ailesi konusunda kaynaklar aynı şeyi söylemez. Bir görüş babası Yakub’u Türk sipahisi sayar. Karşı görüş onu Arnavut kökenli bir mühtedi olarak tanımlar. İngilizce Wikipedia’nın aktardığı akademik araştırmalar ise annesini Midillili Rum olarak gösterir. Bu yüzden ‘kökeni kesin olarak şudur’ demek yerine görüşleri yan yana koymak daha dürüsttür.
Oruç Reis’in ölümünden kaptanıderyalığa
Hızır’ın yükselişi kardeşinin ölümüyle hızlandı. Oruç Reis, 1518’de İspanyolların Tilimsân’ı geri aldığı çatışmada öldü. Hızır, Kuzey Afrika’daki mücadeleyi sürdürdü.
Osmanlı bağı Cezayir üzerinden güçlendi. Cezayir halkının Ekim 1519 tarihli başvurusunun ardından Osmanlı desteği artırıldı. Cezayir’de hutbe padişah adına okunmaya başladı. Bugün bir camide imamın kimin adına dua ettiğine pek dikkat etmezsiniz, ama o dönemde hutbede anılan ad egemenliğin işaretiydi.
Barbaros, 6 Nisan 1534’te Cezâyir-i Bahr-i Sefîd beylerbeyiliği pâyesiyle kaptanıderyâlığa atandı. Aynı yıl Tunus’u ele geçirdi. Ancak ertesi yıl V. Karl’ın seferiyle Tunus yeniden Osmanlı denetiminden çıktı. Bu kayıp, ilerideki ‘Türk gölü’ tartışması için önemli bir veridir.
Preveze Deniz Muharebesi nasıl kazanıldı?
İttifak ve sefer
Papa III. Paolo’nun öncülüğünde Şubat 1538’de bir ittifak kuruldu. Hedef, Osmanlıları Akdeniz’den uzaklaştırmaktı. Barbaros, 7 Haziran 1538’de kırk kadırgayla İstanbul’dan ayrıldı. Sefer sırasında başka Osmanlı filolarıyla birleşti.
Güçler ve coğrafya
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin verdiği rakamlara göre Barbaros’un kuvveti kadırga türünde 122 gemi ve 20.000 askerden oluşuyordu. Savaşın yapıldığı yer de belirleyiciydi. Narda Körfezi girişinin sığlığı, müttefik donanmasının büyük kalyonlarının körfeze girmesini engelliyordu. Kalyon, derin su isteyen ağır bir yelkenli gemidir. Sığ girişte iş yapamazdı.
Rüzgârın kesildiği gün
Preveze Deniz Muharebesi 28 Eylül 1538’de Barbaros Hayreddin Paşa ile Andrea Doria’nın donanmaları arasında yapıldı. TDV’nin aktardığı savaş anlatısına göre o gün rüzgâr kesildi. Müttefik kalyonları hareketsiz kaldı. Kürekli Osmanlı kadırgaları ise yelkene bağlı olmadığı için avantaj kazandı. Yelkenli bir teknede rüzgârsız bir günün ne demek olduğunu düşünürseniz farkı kolayca anlarsınız.
Muharebe Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Haberi Kanûnî Sultan Süleyman’a ulaştıran, Barbaros’un oğlu Hasan Bey oldu.
Preveze’den sonra: ‘Akdeniz Türk gölü’ ne kadar doğru?
Preveze’nin siyasi sonucu hızlı geldi. Venedik, 1540’ta Osmanlılarla barış yaparak ittifaktan ayrıldı. Osmanlıları Akdeniz’den uzaklaştırmak için kurulan ittifak böylece Venedik’i kaybetti.
Barbaros’un 1543 seferi ise Osmanlı donanmasının Fransa ile iş birliğini gösterir. Fransızlarla birlikte saldırdığı Nice’in şehri ele geçirildi, fakat kalesi alınamadı. Osmanlı donanması kışı Toulon’da geçirdi.
Bu olgular, ‘Akdeniz Türk gölü oldu’ ifadesini nasıl okumanız gerektiğini gösterir. Preveze, ada seferleri, donanmanın örgütlenmesi ve Fransa ile iş birliği Osmanlıların Akdeniz’deki üstünlüğünü güçlendirdi. Ama ifade bir mecazdır. Tunus’un 1535’te kaybedilmesi ve Nice Kalesi’nin alınamaması, bütün kıyıların Osmanlı denetimine girmediğini gösterir. Üstünlük gerçekti, mutlak hâkimiyet değildi.
Barbaros Hayreddin Paşa nasıl öldü? Türbesi ve mezarı nerede?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Barbaros, 5 Temmuz 1546’da kısa bir hastalığın ardından öldü. Mezarı İstanbul’un Beşiktaş ilçesinde, vapur iskelesi yakınındaki türbesindedir. Beşiktaş’tan geçerken bu yapıyı görmüş olabilirsiniz.
Türbenin mimarisi ve sandukalar
Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi Mimar Sinan’ın eseridir. Kesme taştan sekizgen planla yapılmıştır. İçindeki dört sanduka Barbaros Hayreddin Paşa’yı, eşi Bala Hatun’u, Hasan Paşa’yı ve Kaptan-ı Derya Cafer Paşa’yı temsil eder.
Türbe, mescit ve yapı topluluğu
Beşiktaş’taki yapı topluluğunda konak, mescit, medrese, hamam ve türbe bulunuyordu. Yani mezar tek başına bir yapı değil, daha geniş bir külliyenin parçasıdır.
Yapım tarihi tartışması
Türbenin ne zaman yapıldığı kesin değildir. Kitabedeki 948 tarihi 1541–1542’yi gösterir. 2020 tarihli bir makale ise 1534’e tarihlenen vakfiye kaydından hareketle daha erken inşa ihtimalini de gündeme getirir. Kenan Yıldız’ın 2025 tarihli araştırması bu 1534 tarihli vakfiye nüshasının güvenilirliğine karşı tahrifat iddiası getirir. Yıldız, 1548 tarihli ikinci vakfiyeyi karşılaştırma belgesi olarak kullanır.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık 1478: Hızır, Midilli’de doğdu.
- 1518: Oruç Reis, Tilimsân’daki çatışmada öldü.
- Ekim 1519: Cezayir halkı Osmanlı padişahına başvuruda bulundu.
- 6 Nisan 1534: Barbaros kaptanıderyâlığa atandı.
- 1534–1535: Tunus’u ele geçirdi; şehir ertesi yıl V. Karl tarafından geri alındı.
- Şubat 1538: Osmanlılara karşı papalık öncülüğünde deniz ittifakı kuruldu.
- 28 Eylül 1538: Preveze Deniz Muharebesi Osmanlı zaferiyle sonuçlandı.
- 1540: Venedik Osmanlılarla barış yaparak ittifaktan ayrıldı.
- 1543–1544: Fransızlarla ortak Nice seferi yapıldı; donanma Toulon’da kışladı.
- 5 Temmuz 1546: Barbaros kısa bir hastalıktan sonra öldü.
- 1548: Barbaros’un vakfına ilişkin ikinci (zeyl) vakfiye tarihlenir.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Kendi yaptırdığı gemi: Hatıratındaki anlatıma göre Hızır, denizciliğe kendi yaptırdığı gemiyle Midilli, Selânik ve Eğriboz arasında ticaret yaparak başladı.
- Kandil payı: Vakfiyesinde, ölümünden sonra sürekli yakılmasını istediği kandilin masrafları için de pay ayrılmıştır.
- Vakfın dökümü: 1548 tarihli zeyl vakfiyede mal dökümünde 30.000 altın dinar, 21 kitap ve 65 odalı bir han kayıtlıdır.
- Sancağın simgeleri: İngilizce biyografide Barbaros’a atfedilen sancakta Kur’an’dan bir fetih ayeti, dört halifenin adları, Zülfikar ve altı köşeli Süleyman mührü bulunur.
- Anıtın açılışı: Beşiktaş’taki anıtın 25 Mart 1944 tarihindeki açılışını, 312 atletin katıldığı Barbaros Koşusu izledi.
Sık sorulan sorular
Barbaros Hayreddin Paşa’nın gerçek adı nedir?
Asıl adı Hızır’dır. Barbarossa lakabını Avrupalılar önce Oruç Reis’e, sonra Hızır’a verdi. Hayreddin lakabını ise TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Yavuz Sultan Selim verdi.
Barbaros Hayreddin Paşa nerede doğdu?
Yaklaşık 1478’de Osmanlı yönetimindeki Midilli’de doğdu. Babasının ve annesinin kökeni konusunda kaynaklar farklı görüşler aktarır.
Barbaros Hayreddin Paşa nasıl öldü?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 5 Temmuz 1546’da kısa bir hastalığın ardından öldü. Mezarı İstanbul Beşiktaş’taki türbesindedir.
Preveze Deniz Muharebesi ne zaman yapıldı?
28 Eylül 1538’de Barbaros Hayreddin Paşa ile Andrea Doria’nın donanmaları arasında yapıldı. Muharebe Osmanlı zaferiyle sonuçlandı.
Barbaros’un türbesini kim yaptı?
Türbe Mimar Sinan’ın eseridir ve kesme taştan sekizgen planla yapılmıştır. Yapım tarihi tartışmalıdır: kitabe 1541–1542’yi gösterir, bir 2020 makalesi daha erken ihtimali de gündeme getirir.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Barbaros Hayreddin Paşa islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Preveze Deniz Muharebesi islamansiklopedisi.org.tr
- Türkçe Vikipedi — Barbaros Hayreddin Paşa tr.wikipedia.org
- İngilizce Wikipedia — Hayreddin Barbarossa en.wikipedia.org
- Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi — Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi ve Haziresi dergipark.org.tr
- Osmanlı Araştırmaları — Barbaros Vakfiyesi Barbaros Vakfiyesine Karşı osmanliarastirmalari.isam.org.tr
- Kenan Yıldız — Barbaros Vakfiyesi Barbaros Vakfiyesine Karşı, tam metin dergipark.org.tr
- Nalan Dönmez Yakarçelik — Değerli Bir Miras: Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi ve Haziresi, tam metin isamveri.org
Görsel: Statue of Barbarossa Hayreddin Pasha.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0
