Justinianus ve Nika İsyanı: Ayasofya’yı Yaptıran İmparator

13 Ocak 532’de Konstantinopolis Hipodromu’nda Maviler ve Yeşiller, Justinianus’a karşı birleşti. Birkaç gün içinde şehir yandı, tahta yeni bir imparator çıkarıldı ve Hipodrom kana bulandı. Bu olaya Nika İsyanı denir.

Bu yazıda I. Justinianus’un kim olduğunu, ne zaman doğup öldüğünü ve mezarına ne olduğunu öğreneceksiniz. İsyanın nasıl başlayıp bittiğini ve yanan Ayasofya’nın yerine yenisinin nasıl yapıldığını da adım adım göreceksiniz.

I. Justinianus kimdir?

I. Justinianus, «Büyük Justinianus» adıyla da anılır. 527–565 yıllarında hüküm süren bir Doğu Roma imparatorudur. Yaklaşık 482’de Dardania’daki Tauresium’da doğdu.

Dayısı I. Justinus onu evlat edindi. Eğitim görmesi için Konstantinopolis’e getirdi. Justinianus 1 Nisan 527’de ortak imparator oldu. Justinus 1 Ağustos 527’de ölünce tek başına hükümdarlığa başladı.

Yaklaşık 525’te Theodora ile evlendi. Bu birliktelik Theodora’nın 548’deki ölümüne kadar sürdü.

I. Justinianus nasıl okunur?

Adın başındaki Roma rakamı «I», Türkçede «Birinci» diye okunur. Yani «I. Justinianus», «Birinci Justinianus» demektir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yayınında Türkçe karşılık olarak «Jüstinyen» biçimi de verilir. Kaynaklarda Iustinianus yazımına da rastlarsınız.

Justinianus nerede ve ne zaman doğdu?

Doğum yeri Tauresium’dur. Bu yer genellikle bugünkü Kuzey Makedonya’da, Üsküp yakınındaki Taor çevresiyle özdeşleştirilir. Doğum yılı kesin değildir. Kaynaklar yaklaşık 482 der.

Konstantinopolis’e dayısı sayesinde geldi.

I. Justinianus dönemi: hukuk, fetihler ve yapılar

Justinianus dönemi üç alanda hatırlanır. Birincisi hukuktur. İkincisi savaşlardır. Üçüncüsü inşa faaliyetleridir.

Generalleri Kuzey Afrika’daki Vandal Krallığı’nı ve İtalya’daki Ostrogot Krallığı’nı fethetti. Böylece eski Batı Roma topraklarının bir bölümü imparatorluğa katıldı.

İnşa işlerinden biri Sergios ve Bakkhos Kilisesi’dir. Justinianus ile Theodora bu kiliseyi 527–536 yıllarında yaptırdı. Bugün Küçük Ayasofya Camii olarak bilinir.

İtalya’daki Ravenna’da da bu çiftin izi vardır. San Vitale Bazilikası’nın 6. yüzyıl mozaiklerinde Justinianus ve Theodora, maiyetleriyle birlikte iki ayrı imparatorluk panelinde tasvir edilir.

I. Justinianus kitapları: hangi eserler kaldı?

«Justinianus kitapları» denince iki grup eser akla gelir. Biri imparatorun yaptırdığı hukuk derlemesidir. Diğeri çağdaş tarihçi Prokopios’un yazdıklarıdır.

Hukuk derlemesinin adı Corpus Juris Civilis’tir. Dört bölümden oluşur:

• Codex Justinianeus
• Digesta
• Institutiones
• Novellae

Codex’in ilk sürümü 529’da yayımlandı. Gözden geçirilmiş sürümü 534’te çıktı. Digesta ve hukuk öğretim kitabı Institutiones ise 533’te yayımlandı.

Prokopios, imparatorun savaşlarını Savaşlar adlı eserinde anlattı. İnşa faaliyetlerini ise Yapılar Üzerine adlı eserinde yazdı. Nika İsyanı hakkındaki bilgilerimizin bir bölümü de bu tür antik anlatılara dayanır. Aşağıda göreceğiniz gibi bu anlatıların hepsi tartışmasız değildir.

Nika İsyanı nasıl başladı?

Nika İsyanı 13 Ocak 532’de Konstantinopolis Hipodromu’nda başladı. Maviler ve Yeşiller, Justinianus’a karşı birleşti. İsyana adını veren «Nika», araba yarışlarında yarışmacıları yüreklendirmek için bağırılan «Kazan!» veya «Fethet!» anlamındaki çağrıydı.

Doğrudan tetikleyici, 10 Ocak 532’deki infazlardı. Asılanlar arasından iki taraftar kurtulmuştu. Biri Mavi, diğeri Yeşil’di. Bu ikisinin affedilmesi talebi isyanı ateşledi.

İsyancıların talebi üzerine Justinianus üç ismi görevden aldı:

• Kent valisi Eudaimon
• Praetorian prefectus Kapadokyalı Ioannes
• Hukuk danışmanı Tribonianus

Ama ayaklanma sürdü. Yangınlar şehri sardı. Ayasofya’nın yanı sıra Aya İrini, sarayın tunç kapısı Khalke ve Zeuksippos Hamamları da zarar gördü.

İsyancılar 18 Ocak 532’de eski imparator Anastasius’un yeğeni Hypatios’u Hipodrom’da imparator ilan etti. Aynı gün Belisarios ve Mundus’un birlikleri Hipodrom’a farklı girişlerden girdi ve isyancılara saldırdı.

Hypatios ve kardeşi Pompeios ertesi gün, 19 Ocak 532’de idam edildi.

Theodora’nın konuşması ve ölü sayısı: tartışmalı iki nokta

İsyanla ilgili iki anlatı tartışmalıdır. Birincisi Theodora’nın konuşmasıdır. Prokopios, Theodora’nın Ocak 532’de saraydan kaçılmasına karşı çıkan bir konuşma yaptığını ve direnişi güçlendirdiğini aktarır. Konuşmanın metni ise büyük olasılıkla tarihçinin retorik kurgusudur. Bu yüzden onu birebir söylenmiş sözler gibi okumamalısınız.

İkincisi ölü sayısıdır. Hipodrom’daki katliam için Prokopios 30 binden fazla ölü bildirir. Theophanes ve Chronicon Paschale ise 35 bin der. Bunlar doğrulanmış modern sayımlar değildir. Yalnızca farklı antik kaynakların rakamlarıdır.

Kısa kronoloji

• Yaklaşık 482: Justinianus Tauresium’da doğdu.
• Yaklaşık 525: Theodora ile evlendi.
• 1 Nisan 527: Ortak imparator oldu.
• 1 Ağustos 527: I. Justinus’un ölümünün ardından tek hükümdar oldu.
• 529: Codex Justinianeus’un ilk sürümü yayımlandı.
• 13 Ocak 532: Nika İsyanı başladı.
• 18 Ocak 532: Hypatios imparator ilan edildi ve isyan Hipodrom’daki katliamla bastırıldı.
• 19 Ocak 532: Hypatios ile Pompeios idam edildi.
• 532–537: Yeni Ayasofya inşa edildi.
• 533: Digesta ve Institutiones yayımlandı.
• 534: Codex’in gözden geçirilmiş sürümü yayımlandı.
• 27 Aralık 537: Ayasofya törenle açıldı.
• 548: Theodora öldü.
• 558: Ayasofya’nın ilk kubbesi çöktü.
• 562: Kubbe daha yüksek biçimde yeniden tamamlandı.
• 14 Kasım 565: Justinianus öldü.
• 1204: Aziz Havariler Kilisesi’ndeki mezarı yağmalandı.

Ayasofya nasıl yeniden yapıldı?

532’de yanan yapı, II. Theodosius’un 415’te açtırdığı ikinci Ayasofya’ydı. Justinianus onun yerine üçüncü Ayasofya’yı yaptırdı.

İnşaat 532–537 yıllarında sürdü. Tasarım Trallesli Anthemios ile Miletoslu İsidoros’a aittir. Yeni Ayasofya 27 Aralık 537’de törenle açıldı. İsyanın çıktığı Ocak 532’den açılışa kadar beş yılı aşkın bir süre geçti.

Yapı bir kez daha sınandı. İlk kubbe 558’de çöktü. 562’de daha yüksek bir profille yeniden tamamlandı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Mozaik imparatorun çağından değil. Ayasofya’da Justinianus’un Meryem’e kilisenin maketini sunduğu mozaik 10. yüzyıla aittir. İmparatorun yaşadığı 6. yüzyıldan kalma değildir.

Sikkede ilk cepheden portre. Metropolitan Müzesi’ne göre Justinianus, 539’da sikkelerinde tamamen cepheden portreyi benimseyen ilk Bizans imparatoru oldu.

Selanik’teki altın solidus. Selanik Bizans Kültürü Müzesi’ndeki BN 148 numaralı solidus 545–565’e tarihlenir. Altındandır, 4,36 gram ağırlığında ve 2,1 santimetre çapındadır.

Bronz follisin M harfi. Berlin Münzkabinett’teki 538/539 tarihli follisin arkasında büyük bir M harfi vardır. Bu harf 40 nummus değerini gösterir. Bronz sikke 20,64 gram ağırlığındadır.

Bir müzede böyle bir sikke görürseniz arkasındaki harfe bakın.

Justinianus ne zaman ve nerede öldü?

Justinianus 14 Kasım 565’te Konstantinopolis’te öldü. Yerine yeğeni II. Justinus geçti. 527’den 565’e kadar yaklaşık 38 yıl hüküm sürdü.

Justinianus’un mezarı nerede?

Mezarı Konstantinopolis’teki Aziz Havariler Kilisesi’nin özel mozolesindeydi. Mezar 1204’te Dördüncü Haçlı Seferi sırasında yağmalandı. Dolayısıyla bugün ziyaret edebileceğiniz bir Justinianus mezarı yoktur. Onun izini Ayasofya’da, Küçük Ayasofya Camii’nde ve Ravenna mozaiklerinde sürebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Justinian I en.wikipedia.org
2. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Batı Roma’dan Doğulu Bizans’a ekitap.ktb.gov.tr
3. Encyclopaedia Iranica — Justinian I iranicaonline.org
4. Chicago Üniversitesi — Encyclopaedia Romana: The Nika Riot penelope.uchicago.edu
5. Geoffrey Greatrex — History of Istanbul: The Nika Riot istanbultarihi.ist
6. The Metropolitan Museum of Art — The Byzantine State under Justinian I metmuseum.org
7. The Metropolitan Museum of Art — Hagia Sophia, 532–37 metmuseum.org
8. İtalya Kültür Bakanlığı — Catalogo generale dei Beni Culturali: Basilica di San Vitale catalogo.beniculturali.it
9. Selanik Bizans Kültürü Müzesi — Solidus of Justinian I mbp.gr
10. The Metropolitan Museum of Art — Gold Solidus of Justinian I metmuseum.org
11. Berlin Devlet Müzeleri — Münzkabinett, nesne 18301987 ikmk.smb.museum

Görsel: Mosaic of Justinianus I – Basilica San Vitale (Ravenna).jpg — Petar Milošević, CC BY-SA 4.0