Bir Osmanlı şehzadesi 25 Şubat 1495’te Napoli’deki Castel Capuana’da öldü. Fatih Sultan Mehmed’in oğluydu, tahtı ağabeyine karşı kaybetmişti ve yıllardır Avrupa’da rehine olarak elden ele geçiyordu. Onun adı Cem Sultan’dır.
Bu yazıda Cem Sultan olayının ne olduğunu öğreneceksiniz. Sancağa nereden çıktığını, hangi şehirlerde tutulduğunu, nasıl öldüğünü ve bugün nerede yattığını da bulacaksınız.
Cem Sultan kimdir, kimin oğlu?
Cem Sultan, Fatih Sultan Mehmed ile Çiçek Hatun’un oğludur. II. Bayezid’in baba bir kardeşidir. İngilizce Wikipedia, adını Osmanlıca biçimiyle Cem bin Meḥemmed Ḫān diye kaydeder. Aynı kaynak onu Sünni Müslüman olarak tanımlar.
Cem 1459’da Edirne’de doğdu. Doğum günü kaynaklarda değişir: TDV İslâm Ansiklopedisi 23 Aralık der, İngilizce Wikipedia 22 Aralık. Yıl ve şehir konusunda ise bir ayrılık yoktur.
Cem Sultan nerede sancağa çıktı?
Osmanlı’da şehzadeler küçük yaşta bir sancağa gönderilir, yönetim işini orada öğrenirdi. Cem 1469’da, yaklaşık on yaşındayken Kastamonu sancak beyliğine gönderildi. Okul çağındaki bir çocuğun bugün bir şehre vali yapıldığını düşünün. Dönemin şartı buydu.
Ağabeyi Şehzade Mustafa’nın ölümünden sonra, 1474’te Cem Konya merkezli Karaman sancak beyliğine getirildi. Yani sancağa çıktığı yerler iki tanedir: önce Kastamonu, sonra Konya merkezli Karaman.
Cem Sultan olayı nedir, hangi padişah döneminde yaşandı?
Cem Sultan olayı, Fatih’in 1481’deki ölümünden sonra başlayan bir saltanat mücadelesidir. Taraflar Cem ile tahta çıkan ağabeyi II. Bayezid’dir. Olay bu yüzden II. Bayezid dönemine aittir.
Cem mücadeleyi sadece sözle yürütmedi. 1481’de Bursa’da hükümdarlığını ilan etti, adına hutbe okuttu ve para bastırdı. Hutbe ve sikke, Osmanlı’da egemenliğin iki temel işaretiydi. Cem bu iki işareti de kullandı.
Asker gücü ise belirleyici oldu. Cem, 20 Haziran 1481’de Yenişehir Ovası’nda II. Bayezid’in ordusuna yenildi. Bu yenilgi, Cem’in ilk Anadolu girişimini sonuçsuz bıraktı.
Yenilgiden sonra: Kahire, Mekke ve Rodos
Yenişehir’den sonra Cem ailesiyle birlikte Memlük topraklarına geçti. Kahire’de Sultan Kayıtbay tarafından karşılandı. Mısır’daki sığınma döneminde Mekke’ye giderek hac ibadetini yerine getirdi.
Cem’in taht hayalinden vazgeçmediğini 1482’deki girişimi gösterir. Karamanoğlu Kasım Bey ile birlikte Konya’yı ele geçirmeye çalıştı, ancak başarılı olamadı. Bu ikinci Anadolu girişimi de sonuçsuz kalınca Rodos şövalyelerine sığındı.
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Cem 29 Temmuz 1482’de Rodos’a ulaştı. Hospitalierlerin lideri Pierre d’Aubusson onu karşıladı. Cem’in planı Rumeli’ye geçmekti. Şövalyelerin planı ise başkaydı: Cem’i Osmanlı Devleti’ne karşı diplomatik koz olarak kullanmak istediler.
Bu noktadan sonra Cem’in kaderi, kendi kararlarından çok başkalarının pazarlıklarına bağlı kaldı.
Avrupa’da rehinlik: Nice, Bourganeuf ve Roma
II. Bayezid, Cem’in gözetim altında tutulması karşılığında Rodos şövalyelerine yılda 40.000 düka ödenmesini kabul etti. Siz bir kardeşi göz hapsinde tutmak için her yıl ödeme yapan bir hükümdar düşünün. Rehin, her iki taraf için de bir pazarlık maddesine dönüşmüştü.
Cem, Avrupa’daki esaretinde Nice ve Bourganeuf gibi yerlerde tutuldu. 1489’da ise Roma’da papalığın gözetimine geçti. Papa VIII. Innocentius, Cem’in varlığından Osmanlılara karşı bir Haçlı seferi düzenlemek için yararlanmayı amaçladı.
Para akışı Roma’da da sürdü. Osmanlı elçisi Mustafa Bey, 30 Kasım 1490’da Roma’da papaya 120.000 altın verdi. Bu ödeme Cem’in üç yıllık gözetimi içindi.
Cem Sultan nasıl ve nerede öldü?
İtalya’da siyasi dengeler değişti. Fransa Kralı VIII. Charles, İtalya seferi sırasında Papa VI. Alexander’ı Cem’i teslim etmeye zorladı. Cem Ocak 1495’te Roma’dan ayrıldı.
Cem Sultan, TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 25 Şubat 1495’te Napoli’deki Castel Capuana’da öldü. Cem Sultan nerede öldü sorusunun yanıtı budur: Napoli.
Zehirlendi mi?
Ölüm nedeni tartışmalıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi, değerli rehinesini bırakmak zorunda kalan papa tarafından zehirlendiği yönündeki rivayeti aktarır. Rivayet olarak aktarıldığına dikkat edin, kesin bir hüküm olarak değil.
Stanford Shaw’ın Osmanlı tarihinde ise farklı bir değerlendirme vardır. Shaw, Cem’in yolda hastalanarak öldüğünü belirtir. Bayezid’in teşvikiyle zehirlenmiş olabileceği olasılığının da kanıtlanmadığını vurgular. Elimizdeki kaynaklara göre kesin bir ölüm nedeni söylemek mümkün değildir.
II. Bayezid, kardeşinin ölümünden sonra üç günlük yas ilan etti.
Cem Sultan Türbesi nerede?
Cem Sultan’ın naaşı 1499’da Bursa’ya getirildi. Muradiye’deki türbeye defnedildi. Bursa’ya yolunuz düşerse Muradiye külliyesi bölgesinde bu türbeyi görebilirsiniz.
Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı, türbeyi Bursa gezilecek yerleri arasında sayar. Türbenin adı biraz yanıltıcıdır, çünkü yapı başlangıçta Cem için yapılmamıştır. Ayrıntısını aşağıda bulacaksınız.
Kısa kronoloji
- 1459 Cem Sultan Edirne’de doğdu.
- 1469 Kastamonu sancak beyliğine gönderildi.
- 1474 Şehzade Mustafa’nın ardından Konya merkezli Karaman sancak beyliğine getirildi.
- 1481 Fatih’in ölümünden sonra II. Bayezid ile taht mücadelesine girdi. Bursa’da hükümdarlığını ilan etti.
- 20 Haziran 1481 Yenişehir’de yenildi, ardından Memlük ülkesine sığındı.
- 1482 Anadolu’daki ikinci girişimi başarısız olunca Rodos şövalyelerine sığındı.
- 1484–1486 Bourganeuf’te kendisi için Zizim Kulesi yapıldı.
- 1489 Roma’da papalığın gözetimine geçti.
- Ocak 1495 VIII. Charles’ın teslim aldığı Cem, Roma’dan ayrıldı.
- 25 Şubat 1495 Napoli’de öldü.
- 1499 Naaşı Bursa’daki Muradiye’ye defnedildi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Zizim Kulesi: Bourganeuf’teki Zizim Kulesi, Cem’i hapsetmek amacıyla 1484–1486 arasında inşa edildi. Çatı tepesi yerden 35 metre yüksektir. Bourganeuf Belediyesi kuleyi bugün ziyaret edilecek yerler arasında tanıtır.
- Türbenin ilk sahibi: Cem Sultan Türbesi adıyla bilinen yapı başlangıçta Cem’in ağabeyi Şehzade Mustafa için yapılmıştır. Cem’in 1499’daki defninden sonra onun adıyla anılmaya başlamıştır.
- Şair şehzade: Taht iddiacısı Cem’in Türkçe ve Farsça olmak üzere iki divanı vardır.
- Fiyatı olan rehine: Osmanlı elçisi 30 Kasım 1490’da papaya 120.000 altın ödedi. Bu tutar yalnızca üç yıllık gözetim bedeliydi.
Sık sorulan sorular
Cem Sultan kimin oğlu?
Cem Sultan, Fatih Sultan Mehmed ile Çiçek Hatun’un oğludur. II. Bayezid ile baba bir kardeştir.
Cem Sultan olayı hangi padişah döneminde yaşandı?
Olay, Fatih’in 1481’deki ölümünden sonra tahta çıkan II. Bayezid’in döneminde yaşandı. Cem’in ölümü de bu padişahın saltanatına denk gelir.
Cem Sultan nerede öldü?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Cem Sultan 25 Şubat 1495’te Napoli’deki Castel Capuana’da öldü. Naaşı 1499’da Bursa’ya getirildi.
Cem Sultan zehirlenerek mi öldü?
Zehirlenme rivayeti kaynaklarda aktarılır, ancak kesinleşmemiştir. Stanford Shaw, Cem’in yolda hastalanarak öldüğünü belirtir ve zehirlenme olasılığının kanıtlanmadığını vurgular.
Kaynaklar
- Vikipedi — Cem Sultan tr.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Cem Sultan islamansiklopedisi.org.tr
- Wikipedia — Cem Sultan en.wikipedia.org
- Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı — Cem Sultan Türbesi kulturportali.gov.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Cem Sultan Türbesi islamansiklopedisi.org.tr
- Bourganeuf Belediyesi — La Tour Zizim bourganeuf.fr
- Stanford J. Shaw — History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cilt 1 psi424.cankaya.edu.tr
Görsel: Cem Sultan, Pinturicchio, liberia piccolomini, 1502-07 circa, Pio II giunge ad Ancona per dare inizio alla crociata 07.jpg — Pinturicchio, 1502-07 circa, CC BY-SA 3.0
