İnönü döyüşləri: İsmət paşaya ad qazandıran iki qələbə

“İnönü” adının arxasında 1921-ci ildə baş vermiş iki döyüş dayanır. İnönü döyüşləri adlanan bu qarşıdurmalar İsmət paşaya soyadını qazandırıb.

Bu məqalədə siz hər iki döyüşlə, onların arasındakı hadisələrlə, birinci döyüşün nəticəsi barədə mübahisə ilə və qərargah muzeyi ilə tanış olacaqsınız.

İnönü döyüşlərinə qısa baxış

Hər iki döyüş adını Əskişəhərdəki (Eskişehir) İnönü yaşayış məntəqəsindən alıb. Birinci İnönü döyüşü 6–11 yanvar 1921-ci ildə baş verib. İkinci döyüş 23 mart 1921-ci ildə başlayıb. Yunan hissələri aprelin 1-də geri çəkilməyə başlayıb.

Bir tərəfdə Ankara hökumətinin qüvvələri, digər tərəfdə yunan ordusu dayanırdı. Hər iki döyüşdə türk tərəfinə İsmət komandanlıq edirdi. Yanvarda o, polkovnik idi. İkinci döyüş zamanı isə artıq general rütbəsi daşıyırdı.

Bu döyüşlərdəki xidmətlərinə görə İsmət paşaya sonradan İnönü soyadı verildi. O, bu soyadı təxminən 13 il sonra, 26 noyabr 1934-cü ildə götürdü.

Birinci İnönü döyüşündə nə baş verdi?

Bu döyüş Türkiyə Böyük Millət Məclisinin (TBMM) İstiqlaliyyət müharibəsinin Qərb cəbhəsində qurduğu nizami ordunun ilk uğuru sayılır.

Yunan ordusunun irəliləməsi

Yunan hissələri 6 yanvar 1921-ci ildə irəliləməyə başladı. Bir qol Bursadan Əskişəhərə doğru hərəkət edirdi. Digəri Uşakdan Afyona doğru gedirdi. Yunan tərəfinə general Anastasios Papulas (Anastasios Papoulas) komandanlıq edirdi.

Hücum Ankara üçün əlverişsiz vaxta düşmüşdü. Hücum başlayanda türk nizami ordusu Kütahya ətrafında Çərkəz Əthəmin qüvvələri ilə də vuruşurdu. Ordu eyni vaxtda iki problemlə üzləşmişdi.

Mövqelərdə döyüşlər

İnönü mövqelərinin qarşısındakı toqquşmalar 9 yanvar 1921-ci ildə şiddətləndi. Döyüşlər hava qaralanadək davam etdi. Yanvarın 10-da türk hissələri Beşkardeşdağı, Zemzemiye və Oklubalıdan keçən xəttə köçürüldü. Cəbhə qərargahı Çukurhisara daşındı.

Yanvarın 11-i səhər yunan hissələri İnönü mövqelərindən geri çəkilməyə başladı. Adətən bu tarix döyüşün bitdiyi gün sayılır.

Döyüşün əhəmiyyəti

Döyüşdən sonra TBMM hökumətinin nüfuzu artdı. Xalqın nizami orduya inamı da gücləndi.

Döyüşün diplomatik təsiri də oldu. London konfransı 21 fevral 1921-ci ildə açıldı. Osmanlı nümayəndələri ilə yanaşı, Ankaranın təmsilçiləri də dəvət edildi. Bu, İnönü döyüşünün beynəlxalq nəticələrindən biri sayıldı.

Bu, qələbə idimi? Nəticə barədə mübahisə

Mənbələr birinci döyüşü eyni cür qiymətləndirmir. Siz hər iki baxışı bilməlisiniz.

Türkcə Vikipediya məqaləsi döyüşü türk qələbəsi kimi təqdim edir. Əks mövqeyə görə, yunan əməliyyatı qarşıya qoyulan məhdud məqsədlərə çatmış və plana uyğun başa çatdırılmışdı.

İngiliscə Vikipediya məqaləsi üçüncü yanaşmanı seçir. Nəticəni qəti olmayan kimi göstərir. Yunan tərəfinin taktiki uğur qazandığını, strateji baxımdan isə uğursuz olduğunu bildirir.

Hadisələrin ardıcıllığı belə idi: yunan ordusunun irəliləməsi yanvarın 6-da başladı, şiddətli döyüşlər yanvarın 9-da baş verdi, yunan hissələri isə yanvarın 11-də İnönü mövqelərindən geri çəkilməyə başladı.

İki döyüş arasında nə baş verdi?

Yanvarla mart arasındakı həftələr hadisələrlə zəngin idi.

20 yanvar 1921-ci ildə TBMM Əsas Təşkilat Qanununu qəbul etdi.

London konfransı 21 fevral–12 mart 1921-ci il tarixlərində keçirildi. Konfransda Sevr müqaviləsinin şərtlərinin dəyişdirilməsi müzakirə olundu. Ankara üçün konfrans razılaşma əldə edilmədən başa çatdı.

1 mart 1921-ci ildə İsmət bəyə general rütbəsi verildi. Həmin gün Moskvada TBMM hökuməti ilə Əfqanıstan arasında on maddəlik müqavilə imzalandı.

12 mart 1921-ci ildə TBMM Məhmət Akifin (Mehmet Âkif) şeirini dövlət himni — “İstiqlal marşı” kimi qəbul etdi.

16 mart 1921-ci ildə TBMM hökuməti ilə Sovet Rusiyası Moskva müqaviləsini imzaladı.

İkinci İnönü döyüşündə nə baş verdi?

Yunan ordusu 23 mart 1921-ci ildə yenidən hərəkətə keçdi. Bu dəfə həm Qərb, həm də Cənub cəbhəsində irəlilədi.

Martın 28-də yunan hissələri Metristepe və Kanlısırtı ələ keçirdi.

1 aprel 1921-ci il səhəri yunan hissələri geri çəkilməyə başladı. İsmət paşa qələbə barədə məruzəsini Metristepedən göndərdi.

Mustafa Kamal (Mustafa Kemal) həmin gün onu teleqramla təbrik etdi. O yazırdı ki, İsmət paşa təkcə düşməni deyil, millətin bəxtsizliyini də məğlub edib.

Xronologiya

• 6 yanvar 1921: Yunan hissələri Bursadan Əskişəhərə və Uşakdan Afyona doğru irəliləməyə başlayır.
• 9 yanvar 1921: İnönü mövqelərinin qarşısında döyüşlər şiddətlənir və hava qaralanadək davam edir.
• 10 yanvar 1921: Türk hissələri Beşkardeşdağı–Zemzemiye–Oklubalı xəttinə keçir. Cəbhə qərargahı Çukurhisara köçürülür.
• 11 yanvar 1921: Yunan hissələri İnönü mövqelərindən geri çəkilməyə başlayır.
• 20 yanvar 1921: TBMM Əsas Təşkilat Qanununu qəbul edir.
• 21 fevral 1921: London konfransı açılır.
• 1 mart 1921: Türkiyə–Əfqanıstan müqaviləsi imzalanır. İsmət bəyə general rütbəsi verilir.
• 12 mart 1921: “İstiqlal marşı” qəbul edilir. London konfransı başa çatır.
• 16 mart 1921: TBMM hökuməti ilə Sovet Rusiyası Moskva müqaviləsini imzalayır.
• 23 mart 1921: İkinci İnönü döyüşü başlayır.
• 28 mart 1921: Yunan hissələri Metristepe və Kanlısırtı ələ keçirir.
• 1 aprel 1921: Yunan hissələri geri çəkilməyə başlayır. Qələbə barədə məlumat verilir.
• 26 noyabr 1934: İsmət paşa İnönü soyadını götürür.
• 1 aprel 2001: İnönüdəki qərargah binası müharibə muzeyi kimi açılır.

İsmət paşa İnönü soyadını necə aldı?

İsmət paşa İnönü soyadını 26 noyabr 1934-cü ildə götürdü. Bu ad onun həmin yaşayış məntəqəsi yaxınlığında komandanlıq etdiyi döyüşlərdən gəlirdi.

Ailəsində seçilən yeganə soyad bu deyildi. Anası və digər qohumları Temelli soyadını seçmişdilər. Ata tərəfi isə Kürüm soyadını götürmüşdü. Onun seçimi İnönü oldu.

Beləliklə, soyadı onun hərbi xidmətinin qısa tarixçəsinə çevrildi. Bu soyad onu 1921-ci ildə döyüşdüyü yerlə bağlayır.

Əlavə təfərrüatlar

• Üç işlək təyyarə. Birinci İnönü döyüşü başlayanda Əskişəhərdəki Birinci Təyyarə Bölüyünün iki işlək təyyarəsi vardı. Afyonkarahisardakı İkinci Təyyarə Bölüyünün isə bir işlək təyyarəsi vardı.
• Xilas edilən vaqonlar. Qərb cəbhəsinin qərargah rəisi Müzəffərin (Muzaffer) 11 yanvar 1921-ci il tarixli teleqramında İnönüdə qalmış sursat və təchizat vaqonlarının xilas edildiyi bildirilirdi.
• Təşəkkür cavabı. Halidə Ədib (Halide Edip) İsmət bəyi qələbə münasibətilə təbrik etdi. İsmət bəy 14 yanvar 1921-ci ildə teleqramla cavab verdi. Onun təriflərinin özlərinə güc verdiyini bildirdi.
• İki soyad seçimi. Anası və digər qohumları Temelli, ata tərəfi isə Kürüm soyadını seçmişdi.
• Tarixi günün muzeyi. İnönüdəki qərargah binası bərpadan sonra 1 aprel 2001-ci ildə müharibə muzeyi kimi açıldı. Həmin gün İkinci İnönü döyüşündəki qələbədən düz 80 il keçirdi.

Qərargah muzeyi

Əskişəhərin İnönü yaşayış məntəqəsindəki qərargah binası bərpadan sonra, 1 aprel 2001-ci ildə müharibə muzeyi kimi ziyarətçilərə açıldı.

Siz hər döyüşün hansı tarixə aid olduğunu yadda saxlaya bilərsiniz. Birinci döyüş 1921-ci ilin yanvarında İnönü mövqelərində baş verib. İkinci döyüş isə 1921-ci ilin mart və aprel aylarına, Metristepe və Kanlısırt uğrunda döyüşlərə aiddir.

Tez-tez verilən suallar

Birinci İnönü döyüşü nə vaxt olub?

Döyüş 6–11 yanvar 1921-ci ildə Əskişəhər yaxınlığındakı İnönü ətrafında baş verib. İnönü mövqelərində döyüşlər yanvarın 9-da şiddətlənib və hava qaralanadək davam edib.

Birinci İnönü döyüşündə tərəflərə kim komandanlıq edib?

Türk qüvvələrinə polkovnik İsmət bəy komandanlıq edib. Yunan qüvvələrinə general Anastasios Papulas rəhbərlik edib.

İsmət paşa İnönü soyadını nə vaxt götürüb?

O, bu soyadı döyüşlərdən təxminən 13 il sonra, 26 noyabr 1934-cü ildə götürüb. Soyad İnönü yaxınlığında iştirak etdiyi iki döyüşdən gəlir.

İkinci İnönü döyüşü nə vaxt olub?

Döyüş 23 mart 1921-ci ildə yunan ordusunun Qərb və Cənub cəbhələrində yenidən irəliləməsi ilə başlayıb. Yunan hissələri 1 aprel 1921-ci il səhəri geri çəkilməyə başlayıb.

Qərargah binası muzey kimi nə vaxt açılıb?

İnönüdəki qərargah binası bərpadan sonra, qələbənin 80-ci ildönümündə — 1 aprel 2001-ci ildə müharibə muzeyi kimi açılıb.

Mənbələr

1. Türkcə Vikipediya — Birinci İnönü döyüşü tr.wikipedia.org
2. İngiliscə Vikipediya — Birinci İnönü döyüşü en.wikipedia.org
3. İngiliscə Vikipediya — İnönü, Əskişəhər en.wikipedia.org
4. Atatürk Araşdırma Mərkəzinin jurnalı — Hüsnü Özlü atamdergi.gov.tr
5. Milli Müdafiə Nazirliyi — Milli Mübarizə dövrü ata.msb.gov.tr
6. Milli Müdafiə Nazirliyi — Atatürk xronologiyası ata.msb.gov.tr
7. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — 1921-ci ilin xronologiyası ktb.gov.tr
8. Xarici İşlər Nazirliyi — 50 il: Qurtuluş savaşımız, 1919–1922 diad.mfa.gov.tr
9. İnönü Vəqfi — Tarixdə bu gün: 26 noyabr ismetinonu.org.tr
10. İnönü Kaymakamlığı — İnönü Döyüşləri Qərargah Muzeyi inonu.gov.tr

FAQ

Image: Kemal Paşa ve İsmet Paşa II. İnönü Muharebesi’nden sonra askerleri teftişte.png — Unknown authorUnknown author, Public domain