Zübeydə xanım ilk növbədə Türkiyə Respublikasının qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün anası kimi tanınır. Amma onun öz həyat hekayəsi də ayrıca danışılmağa dəyər. Altı övladından dördünü itirib. Salonikidən İstanbula, sonra Ankaraya, nəhayət, İzmirə köçüb. 1923-cü ilin yanvarında orada vəfat edib. Karşıyaka rayonundakı məzarı şəhərdə Atatürklə bağlı yerləri gəzərkən baş çəkə biləcəyiniz sakit məkanlardan biridir.
Bu bələdçidə siz onun həyatı, son həftələri, məzarı və bu gün görə biləcəyiniz yerlərlə tanış olacaqsınız.
Zübeydə xanım kim idi?
Zübeydə xanım 1857-ci ildə Lanqazada (Langaza) doğulub. Saloniki (Selanik) yaxınlığındakı bu qəsəbə həmin vaxt Osmanlı torpaqlarında idi. Bu gün isə Yunanıstan sərhədləri daxilindədir.
O, Sofuzadələr (Sofuzadeler) ailəsindən idi. Atası Feyzullah ağa, anası Ayşə xanım idi. Zübeydə onların yeganə qızı idi.
Uşaqlıqda oxumağı və yazmağı öyrənmişdi. Ətrafındakılar onu «Zübeydə Molla» çağırırdılar. Bu ad müdrik, savadlı qadınlara verilən bir titul idi.
Ailəsi və altı övladı
Zübeydə xanımın ilk əri Əli Rza Əfəndi idi. O, Salonikidə gömrük məmuru işləyirdi.
Onların altı övladı olmuşdu: Fatma, Əhməd (Ahmet), Ömər, Mustafa, Məqbulə (Makbule) və Naciyə (Naciye). Dördü uşaqlıqda vəfat etmişdi. Fatma, Əhməd, Ömər və Naciyə yetkinlik yaşına çatmamışdılar. Mustafa və Məqbulə isə yaşamağa davam etmişdilər.
Mustafa 1881-ci ildə Salonikidə doğulmuşdu. Sonralar Türkiyə Respublikasını quracaqdı.
Əli Rza Əfəndinin ölümündən sonra Zübeydə xanım bir müddət qardaşının Lanqazadakı fermasında yaşadı. Qardaşının adı Hüseyn ağa idi. Zübeydə xanım övladları ilə birlikdə orada qaldı.
Daha sonra yenidən ailə qurdu. İkinci əri tütün inhisarı idarəsində — rejidə çalışan Raqib bəy idi. Onun əvvəlki nikahından iki oğlu və iki qızı var idi.
Salonikidən İstanbula
Zübeydə xanım 1905-ci ildə İstanbula gəldi. Oğlu Mustafa Kamal Hərbi Akademiyanı yenicə bitirmişdi. İlk xidmət yeri Dəməşq idi. Anası onu yola saldı.
Daha sonra Zübeydə xanım Salonikidən İstanbula birdəfəlik köçdü. Qızı Məqbulə ilə Beşiktaşın Akaretler məhəlləsindəki 76 nömrəli evdə yaşadı.
Mustafa Kamal 1918-ci ildə İstanbula qayıtdı. Şişlidə üçmərtəbəli ev kirayələdi. Üçüncü mərtəbəni anası və bacısı Məqbulə üçün ayırdı.
Növbəti il ağır bir ayrılıq yaşandı. Mustafa Kamal 16 may 1919-cu ildə Samsuna yola düşdü. Zübeydə xanım həmin gün İstanbulda onunla vidalaşdı.
Əvvəl Ankara, sonra İzmir
Zübeydə xanım 1922-ci ildə Ankaraya köçdü. Oranın iqlimi səhhətinə uyğun gəlmədi. Buna görə İzmirə göndərildi.
Səhhətindəki problemlərə görə 18 dekabr 1922-ci ildə İzmirə gətirildi. Karşıyakadakı Lətifə xanım köşkündə (Latife Hanım Köşkü) qaldı.
Karşıyakaya qatarla gəlmişdi. Sonra onu stansiyanın yaxınlığındakı Uşakizadə ailəsinin köşkünə apardılar. Yolun bu hissəsində onu hörmə kresloda daşıdılar.
Karşıyakada vəfatı
Zübeydə xanım 14 yanvar 1923-cü ildə vəfat etdi. Həmin vaxt İzmirin Karşıyaka rayonundakı Lətifə xanım köşkündə idi.
Şəhərdə bir aydan az yaşamışdı. Ertəsi gün, 15 yanvar 1923-cü ildə dəfn olundu. Dəfn Karşıyakadakı Ferik Osman Paşa məscidinin qəbiristanlığında baş tutdu. Bu tarix İzmir Arxeologiya Muzeyinin direktoru Savaş Gürbüzün açıqlamasına əsaslanır.
Məzarı bu gün haradadır?
Onun abidə məzarı İzmirin Karşıyaka rayonundadır. Ferik Osman Paşa məscidinin həyətində yerləşir. Məscid Zübeydə xanım küçəsindədir.
Küçə onun adını daşıyır. Siz bu addan istifadə edərək məzarı tapa bilərsiniz. İzmirin başqa bir yerində qalırsınızsa, Karşıyakadakı «Zübeyde Hanım Caddesi»nin yerini soruşun.
Vəfat etdiyi Lətifə xanım köşkü də Karşıyakadadır.
Abidə necə yarandı?
Abidənin yaranma tarixi aydındır. 1938-ci ildə İzmirin bələdiyyə başçısı Behçet Uz Zübeydə xanım üçün abidə məzar layihəsi hazırlatdı.
Atatürk həmin il layihəni gördü. Onu həddindən artıq bəzəkli və bahalı hesab etdi. Əvəzində ağır bir daş qoyulmasını istədi. Ətrafının da uşaqlar üçün oyun meydançasına çevrilməsini xahiş etdi.
İzmir Bələdiyyəsi abidə məzarı 1940-cı ildə inşa etdi. Karşıyaka Bələdiyyəsinin dərc etdiyi tarixçədə abidədə işlədilən qaya haqqında məlumat verilir. Orada qayanın Kiçik Yamanlar dağından (Küçük Yamanlar Dağı) gətirildiyi bildirilir. Hündürlüyü dörd metr, çəkisi on tondur.
İlk başdaşı
Məzarın tarixində başqa bir səhifə də var. Zübeydə xanımın ilk başdaşı 1923-cü ilə aiddir. Üzərində köhnə yazı ilə kitabə var. 1955-ci ildə İzmir Arxeologiya Muzeyinə köçürülüb.
2026-cı ilin yanvarında İzmir Atatürk Muzeyində ziyarətçilərə təqdim olunub. Bu tarix onun vəfatının 103-cü ildönümünə təsadüf edib. Siz ilk başdaşını görmək istəyirsinizsə, həmin muzeyə baş çəkə bilərsiniz.
Xronologiya
- 1857: Zübeydə xanım Saloniki yaxınlığındakı Lanqazada doğulur.
- 1881: Oğlu Mustafa Salonikidə doğulur.
- 1905: İstanbula gəlir və Mustafa Kamalı ilk xidmət yeri olan Dəməşqə yola salır.
- 16 may 1919: Samsuna yola düşən Mustafa Kamalla İstanbulda vidalaşır.
- 1922: Ankaraya köçür.
- 18 dekabr 1922: İzmirə gətirilir və Karşıyakadakı Lətifə xanım köşkündə yerləşir.
- 14 yanvar 1923: Lətifə xanım köşkündə vəfat edir.
- 15 yanvar 1923: Ferik Osman Paşa məscidinin qəbiristanlığında dəfn olunur.
- 1938: Behçet Uz abidə məzar layihəsi hazırladır.
- 1940: İzmir Bələdiyyəsi abidə məzarı inşa edir.
- 1955: İlk başdaşı İzmir Arxeologiya Muzeyinə köçürülür.
- Yanvar 2026: İlk başdaşı İzmir Atatürk Muzeyində nümayişə çıxarılır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Stansiyada hörmə kreslo. Zübeydə xanım Karşıyakaya qatarla gəlmişdi. Onu hörmə kresloda oturdaraq stansiyanın yaxınlığındakı Uşakizadə ailəsinin köşkünə aparmışdılar.
Götürülən qapı astanaları. Lətifə xanım köşkündəki qapı astanaları sökülmüşdü. Bu, Zübeydə xanımın əlil arabası ilə hərəkət etməsinə imkan verirdi. Siz nə vaxtsa uşaq və ya əlil arabasını qapı astanasından keçirmisinizsə, bu kiçik dəyişikliyin nə üçün əhəmiyyətli olduğunu bilirsiniz.
Atatürk oyun meydançası istəyirdi. O, 1938-ci ildəki məzar layihəsini həddindən artıq dəbdəbəli və bahalı hesab etmişdi. Ağır bir daş qoyulmasını, ətrafında isə uşaqlar üçün oyun meydançası yaradılmasını istəmişdi. Bu gün gördüyünüz sadə, iri qaya həmin istəyə uyğundur.
Qayanın ölçüləri. Karşıyaka Bələdiyyəsinin tarixçəsində abidədəki qaya ilə bağlı rəqəmlər verilir. Qaya Kiçik Yamanlar dağından gətirilib. Hündürlüyü dörd metr, çəkisi on tondur.
«Zübeydə Molla» adı. O, uşaqlıqda oxumağı və yazmağı öyrənmişdi. İnsanlar onu «Zübeydə Molla» çağırırdılar. Bu titul müdrik, savadlı qadınlara verilirdi. Bunu az sayda ziyarətçi bilir.
Tez-tez verilən suallar
Zübeydə xanımın məzarı haradadır?
Onun abidə məzarı İzmirin Karşıyaka rayonunda, Ferik Osman Paşa məscidinin həyətindədir. Məscid Zübeydə xanım küçəsində yerləşir.
Zübeydə xanım nə vaxt vəfat edib?
14 yanvar 1923-cü ildə Karşıyakadakı Lətifə xanım köşkündə vəfat edib. Ertəsi gün, 15 yanvar 1923-cü ildə dəfn olunub.
Zübeydə xanım niyə İzmirə gətirilmişdi?
Səhhətində problemlər var idi. 1922-ci ildə Ankaraya köçmüşdü. Lakin oranın iqlimi səhhətinə uyğun gəlmədiyi üçün İzmirə göndərilmişdi. İzmirə 18 dekabr 1922-ci ildə çatmışdı.
Onun ilk başdaşını harada görə bilərəm?
İlk başdaşı 2026-cı ilin yanvarında İzmir Atatürk Muzeyində nümayişə çıxarılıb. Başdaşı 1955-ci ildə İzmir Arxeologiya Muzeyinə köçürülmüşdü.
Zübeydə xanımın neçə övladı olub?
Əli Rza Əfəndidən altı övladı olub: Fatma, Əhməd, Ömər, Mustafa, Məqbulə və Naciyə. Dördü uşaqlıqda vəfat edib.
Mənbələr
- Vikipediya — Zübeydə xanım tr.wikipedia.org
- Atatürk Ensiklopediyası — Zübeydə xanım (1857-1923) ataturkansiklopedisi.gov.tr
- Anadolu Agentliyi — Zübeydə xanım vəfatının 103-cü ildönümündə anılır aa.com.tr
- Vikipediya — Zübeydə xanım en.wikipedia.org
- İzmir Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Karşıyaka izmir.ktb.gov.tr
- DHA — Zübeydə xanımın ilk başdaşı Atatürk Muzeyində sərgilənir dha.com.tr
- Visit İzmir — Zübeydə xanımın abidə məzarı visitizmir.org
- Karşıyaka qəzeti — 212-ci say demoapi.karsiyaka.bel.tr
Image: Annesi Zübeyde Hanım.jpg — The original uploader was Бабек at Russian Wikipedia., Public domain
