Bir devletin başkentinde değirmen taşları ve ekili tarlalar bulunabilir mi? Uygur Kağanlığı’nın başkenti Ordu-Balık’ta bulundu. Göçebe hayvancılığın önemli olduğu bir bozkır devletinin kentinde tarım yapılıyordu.
Bu yazıda Uygur Kağanlığı’nın ne zaman, nerede ve kimin önderliğinde kurulduğunu öğreneceksiniz. Hükümdarları, başkenti, dini, yazıtları ve bayrak sorusu da sırayla ele alınıyor. Sonda, Uygur matbaacılığının hangi döneme ait olduğunu da göreceksiniz.
Uygur Kağanlığı ne zaman kuruldu?
Uygur Kağanlığı 744 yılında kuruldu. Öncesinde bir ayaklanma vardı. Uygurlar, Karluklar ve Basmıllar 742’de İkinci Türk Kağanlığı’na karşı ayaklandı. İki yıl sonra Uygurlar bu ittifakın içinden kendi devletini çıkardı.
Bugün tarih okurken 742 ile 744 arasındaki bu iki yıllık aralığı gözden kaçırmak kolaydır. Ancak devletin doğuşu tek bir günde olmadı. Önce ittifak, sonra kağanlık geldi.
Uygur Kağanlığı kurucusu kimdir?
Kurucu, Kutluğ Bilge Kül Kağan’dır. Kağanlığın 744’te kurulması onun önderliğinde gerçekleşti. Kutluğ Bilge Kül 744–747 yıllarında hüküm sürdü.
Halefi Bayan Çor ise 747–759 arasında tahtta kaldı. Yani kurucudan sonra gelen hükümdar, devleti on iki yıl yönetti.
Uygur Kağanlığı hükümdarları
Kaynaklarda adı geçen hükümdarlar şunlardır:
- Kutluğ Bilge Kül Kağan (744–747): Kağanlığın kurucusu.
- Bayan Çor (747–759): Kurucudan sonra tahta çıktı. Şine-Usu Yazıtı’na göre 757–758 yıllarında Selenga kıyısında Bay-Balık adlı ikinci bir şehir kurdurdu.
- Moyen Çor: Adına 759’da Şine-Usu ve Taryat yazıtları dikildi.
- Bögü Kağan: Yaklaşık 762’de Maniheizm’i benimsedi.
Bu dört adı yan yana okuduğunuzda kağanlığın ilk yıllarında hem kentleşmenin hem de yazılı anıtların başladığını görürsünüz.
Uygur Kağanlığı nerede kuruldu ve haritası nasıl?
Kağanlık bugünkü Moğolistan’ın Orhon bölgesinde kuruldu. Selenga ve Orhon vadilerindeki Uygurlar, Türk dili konuşan bir topluluktu. Geçimlerinde göçebe hayvancılık önemliydi.
En güçlü döneminde sınırlar genişledi. Kağanlık şu bölgelerin bazı kesimlerini denetledi:
- Tuva
- Buryatya
- Kuzey Tarım Havzası
- Doğu İç Moğolistan
Bir harita çizecekseniz merkezi Orhon Vadisi’ne koyun. Ardından Tuva, Buryatya, Tarım Havzası’nın kuzeyi ve İç Moğolistan’ın doğusundaki bazı kesimleri denetim alanı olarak işaretleyin.
Uygur Kağanlığı başkenti neresiydi?
Başkent Ordu-Balık’tı. Bugün Karabalgasun adıyla bilinen kalıntılar, Orhon Vadisi’nde Karakurum’un yaklaşık 30 kilometre kuzeyindedir.
Adın kendisi bir ipucu verir. Eski Türkçe ordu sözcüğü hükümdar karargâhını, balık ise şehri ifade eder. Ordu-Balık, yani “hükümdar karargâhı şehri”.
Şehirde yalnızca Uygur yönetici ailesi yaşamıyordu. Sakinler arasında aristokratlar ve muhafızlar vardı. Çinliler ve Soğdlar da bu şehirde yaşıyordu.
Kentin geçim biçimi de dikkat çekicidir. Karabalgasun’da bulunan değirmen taşları ve çevrede belirlenen ekili alanlar, başkentte tarım yapıldığını gösterir. Göçebe geleneğini sürdüren bir toplumun başkentinde tarım yapılıyordu. Bugün evinizde ekmek yerken aynı zincirin bir halkasını, bin iki yüz yıldan fazla öncesinde bir bozkır kentinde görmüş olursunuz.
Ordu-Balık kalıntıları 2004’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınan Orhon Vadisi Kültürel Peyzajı içinde yer alır. Moğolistan’a gidecek bir gezginseniz, Karakurum’un kuzeyindeki bu alan rotanıza girebilir.
Uygur Kağanlığı’nın dini neydi?
Bögü Kağan yaklaşık 762 yılında Maniheizm’i benimsedi. Bu inanç Uygur Kağanlığı’nın devlet dini oldu.
Ancak “bütün Uygurlar Maniheistti” demek tartışmalıdır. Hayrettin İhsan Erkoç’un 2023 tarihli araştırması, Maniheizm’in özellikle yönetici seçkinler ve kentliler arasında azınlık inancı olarak kaldığını savunur. Devlet dininin tüm halkın inancı olduğunu varsaymamak gerekir.
Uygur alfabesinin kullanıldığı metinler de bu çeşitliliği gösterir. Alfabe, geç dönem Soğd yazısının değişime uğramasıyla oluştu. Budist, Maniheist ve Hıristiyan edebiyatında kullanıldı.
Uygur Kağanlığı yazıtları
Kağanlık dönemine ait yazılı anıtlar bugün de okunabiliyor:
- Şine-Usu ve Taryat yazıtları: Moyen Çor adına 759’da dikildi. Türkçe runik yazılı anıtlar arasındadır.
- Karabalgasun Yazıtı: Eski Türkçe, Soğdca ve Çince olmak üzere üç dilde düzenlendi. Kağanların askerî başarılarını ve Maniheizm’e desteğini kaydetti.
Üç dilli bir yazıt, Ordu-Balık’ın kozmopolit yapısıyla uyumludur. Aynı şehirde Türkçe, Soğdca ve Çince bilen insanlar yaşıyordu.
Uygur Kağanlığı bayrağı ve anlamı
İnternette “Uygur Kağanlığı bayrağı” diye dolaşan görseller sık karşınıza çıkar. Ancak kaynaklara göre tarihî bir resmî bayraktan söz etmek zordur.
Türkçe Vikipedi’nin Uygur Kağanlığı bilgi kutusunda gösterilen işaret, bayrak olarak değil Yaglakar uruğunun tamgası olarak tanımlanır. Tamga, bir boyun ya da uruğun ayırt edici damgasıdır.
“Uygur Kağanlığı bayrağı” adıyla sunulan 2 Ekim 2023 tarihli bir Wikimedia görseli de var. Dosya sayfası bu tasarımı kurmaca, önerilmiş veya gayriresmî bayrak uyarısıyla işaretler. Yani bu görsel, tarihî bir resmî bayrağın kanıtı değildir.
Bu nedenle bir bayrağın “anlamı”nı anlatan yorumlara temkinli yaklaşın. Anlam aranacaksa kaynağı bilinen tek işaret, Yaglakar tamgasıdır.
Kısa kronoloji
- 742 Uygur, Karluk ve Basmıl ittifakı İkinci Türk Kağanlığı’na karşı ayaklandı.
- 744 Kutluğ Bilge Kül Kağan önderliğinde Uygur Kağanlığı kuruldu.
- 747–759 Bayan Çor hüküm sürdü.
- 757–758 Şine-Usu Yazıtı’nın aktardığı Bay-Balık şehri inşa edildi.
- 759 Moyen Çor adına Şine-Usu Yazıtı dikildi.
- Yaklaşık 762 Bögü Kağan Maniheizm’i benimsedi.
- 840 Kırgızlar başkenti yıktı; Uygur gruplarının göçleri başladı.
- 13–14. yüzyıllar Araştırılan Eski Uygur baskı külliyatının ait olduğu dönem.
- Yaklaşık 1300 Dunhuang’da bulunan Uygur hareketli baskı harflerinin tarihlendiği dönem.
- 2004 Ordu-Balık’ı içeren Orhon Vadisi Kültürel Peyzajı UNESCO listesine alındı.
840: Ordu-Balık’ın yıkılışı ve göç
Yenisey Kırgızları 840 yılında Ordu-Balık’ı ele geçirip yıktı. Bu olay, Uygur Kağanlığı’nın Moğolistan’daki merkezî egemenliğine son verdi.
Uygurlar yok olmadı, yer değiştirdi. 840 yenilgisinden sonra Uygur grupları Kansu’ya, ayrıca Turfan, Kuça, Karaşar ve Beşbalık çevresine göç etti.
Yeni yurtlarında kültür hayatı canlandı. Uygur edebiyatının en parlak dönemi, 840 sonrasında Turfan ve Kansu’daki yerleşimlerde başladı. Bozkırdaki başkent yıkılmıştı. Edebiyat ise vaha kentlerinde gelişti.
Uygurlar ve matbaa: hangi dönem?
Başlıklarda sık görülen “yerleşik hayata geçen ve matbaayı kullanan Uygurlar” ifadesi iki ayrı dönemi birbirine karıştırır. Matbaacılık, 744–840 arasındaki Orhon Kağanlığı’nın değil, çok daha sonraki bir çağın konusudur.
Max Planck Bilim Tarihi Enstitüsü’nün araştırdığı Eski Uygur baskı külliyatı 13–14. yüzyıllara aittir. Enstitü bu külliyatın 744–840 Orhon Kağanlığı döneminden ayrılmasını gerektirir. Külliyat, Berlin, Kyoto, Paris ve Sankt Petersburg koleksiyonlarında korunan 1.535 baskıdan oluşur.
Baskı tekniği konusunda Berlin-Brandenburg Bilimler Akademisi şunu belirtir: Turfan koleksiyonundaki çoğu 13–14. yüzyıl baskısı, tek tek harflerle değil, bütün sayfanın oyulduğu ahşap kalıplarla üretildi.
Hareketli harfler de var. Fransa Millî Kütüphanesi’nin açıklamasına göre Dunhuang’da bulunan Uygur hareketli baskı harfleri yaklaşık 1300 yılına tarihlenir.
Kısacası Ordu-Balık’ın kuruluşu ile matbaa arasında yaklaşık beş yüz yıl vardır. Bir öğrenci olarak sınavda ya da ödevde bu ikisini aynı dönem gibi yazarsanız hata yapmış olursunuz.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Kazı raporlarında genel tarih kitaplarında yer almayan ilginç buluntular var:
- İkinci şehir: Şine-Usu Yazıtı’na göre Bayan Çor, 757–758 yıllarında Selenga kıyısında Soğdlar ve Çinlilerle bağlantılı Bay-Balık adlı ikinci bir şehir kurdurdu.
- 10 metreyi aşan kuyu: Alman-Moğol kazı ekibi, Karabalgasun iç kalesinin avlusunda derinliği 10 metreyi aşan, korunmuş bir kuyu belirledi.
- Süslü buluntular: İç kale kazılarında yeşim kitap parçaları, işlenmiş granit sütun başlıkları, yaldızlı metal nesneler ve bronz bir çan bulundu.
Yeşim kitap parçaları, yazının bu kalede hem değerli hem de görkemli bir nesne olarak kullanıldığını düşündürür. Granit sütun başlıkları ve yaldızlı metaller de iç kalenin gösterişli bir yapı olduğunu gösterir.
Sık sorulan sorular
Uygur Kağanlığı ne zaman ve kim tarafından kuruldu?
Uygur Kağanlığı 744 yılında Kutluğ Bilge Kül Kağan önderliğinde kuruldu. Uygurlar, Karluklar ve Basmıllar iki yıl önce, 742’de İkinci Türk Kağanlığı’na karşı ayaklanmıştı.
Uygur Kağanlığı’nın başkenti neresiydi?
Başkent Ordu-Balık’tı. Kalıntıları Karabalgasun adıyla bilinir ve Moğolistan’daki Orhon Vadisi’nde, Karakurum’un yaklaşık 30 kilometre kuzeyindedir.
Uygur Kağanlığı’nın dini neydi?
Bögü Kağan yaklaşık 762’de Maniheizm’i benimsedi ve bu inanç devlet dini oldu. Bazı araştırmacılar ise Maniheizm’in özellikle yönetici seçkinler ve kentliler arasında azınlık inancı kaldığını savunur.
Uygur Kağanlığı’nın resmî bayrağı var mıydı?
Türkçe Vikipedi’nin bilgi kutusundaki işaret bayrak değil, Yaglakar uruğunun tamgası olarak tanımlanır. İnternette dolaşan bayrak görselleri için Wikimedia Commons dosya sayfası kurmaca veya gayriresmî uyarısı taşır.
Uygur Kağanlığı matbaayı kullandı mı?
Araştırılan Eski Uygur baskıları 13–14. yüzyıla aittir ve 744–840 arasındaki Kağanlık döneminden ayrı değerlendirilmelidir. Dunhuang’da bulunan hareketli baskı harfleri yaklaşık 1300 tarihlidir.
Kaynaklar
- Wikipedia — Uyghur Khaganate en.wikipedia.org
- Vikipedi — Uygur Kağanlığı tr.wikipedia.org
- Michael R. Drompp — The Uyghur Empire (744–840), Oxford Research Encyclopedia academic.oup.com
- Encyclopaedia Iranica — Karabalgasun i. The Site iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Karabalgasun ii. The Inscription iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Manicheism i. General Survey iranicaonline.org
- Hayrettin İhsan Erkoç — Pre-Manichaean Beliefs of the Uyghurs II onlinelibrary.wiley.com
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Uygurlar islamansiklopedisi.org.tr
- Max Planck Institute for the History of Science — The Prints and Printing Culture of the Old Uyghurs mpiwg-berlin.mpg.de
- Bibliothèque nationale de France — L’imprimerie chinoise traditionnelle heritage.bnf.fr
- Berlin-Brandenburg Academy of Sciences and Humanities — Turfan Studies turfan.bbaw.de
- Deutsches Archäologisches Institut — Karabalgasun kazıları, 2015–2017 publications.dainst.org
- Wikimedia Commons — Flag of Uyghur Khaganate (16 Great Turkic Empires) 1.svg commons.wikimedia.org
- Wikipedia — Ordu-Baliq en.wikipedia.org
Görsel: Map of the Uyghur Khaganate.png — Ktrinko, CC BY-SA 4.0
