Təkirdağ (Tekirdağ) Mərmərə dənizinin (Marmara Denizi) şimal sahilində liman şəhəridir. Şəhər Ördəklidərə (Ördeklidere) vadisinin yamaclarında böyüyüb. Keçmişi qədimdir, adı isə bir neçə dəfə dəyişib.
Təkirdağın qısa tarixi
İlk izlərdən biri Mənəkşə Çatağının (Menekşe Çatağı) qərb hissəsində aşkarlanıb. Buradakı tapıntılar Toptəpə (Toptepe) mədəniyyətinə aiddir və təxminən e.ə. 4300-cü ilə tarixləndirilir. Bu, təxminən 6,300 il əvvəldir.
Sonrakı dövrlər də öz izlərini qoyub. Karaevlialtıda aparılan qazıntılarda Heraion Teikhos akropolunda dini ayin və sağlamlıq mərkəzi tapılıb. Mərkəz e.ə. I əsrə aiddir. Qazıntı rəhbəri Neşə Atik Anadolu Agentliyinə verdiyi açıqlamada bu tapıntıdan danışıb.
Osmanlılar şəhəri təxminən 1357–1358-ci illərdə fəth ediblər. TDV İslam Ensiklopediyası bunu şahzadə Muradın rəhbərlik etdiyi yürüşlə əlaqələndirir. Bundan sonra şəhər Osmanlı hakimiyyəti altında müxtəlif icmaların yaşadığı liman kimi böyüyüb.
Təkirdağın tarixi adları
Şəhərin tarix boyu çox adı olub. TDV İslam Ensiklopediyası Rhaidestos, Rodosto, Rodosçuq və Təkfurdağı adlarını sadalayır.
Bu adların bir qismi yunanca, digərləri türkcədir. Osmanlı sənədlərində siz Rodosto adının bir forması olan Rodosçuqla qarşılaşacaqsınız. XVI və XVII əsrlərin sənədlərində bu ad işlənir.
Ən qədim ad isə mübahisəlidir. Ənənəvi baxışa görə, Təkirdağın ilk adı Bisanthe olub. Başqa bir yanaşma həmin qədim şəhərin Barbarosda yerləşdiyini bildirir. Bu yanaşma Təkirdağın mərkəzini Resisto ilə eyniləşdirir. Ad Resisthon şəklində də yazılır. Tədqiqatçılar bu məsələdə ortaq nəticəyə gəlməyiblər.
Təkirdağ adı haradan gəlir?
Müasir ad Təkfurdağı adından yaranıb. Təkfur sözü ermənicə «tac daşıyan» mənasını verən tagavor sözündən gəlir. Osmanlı türkcəsində bu söz xristian hökmdarların tituluna çevrilib.
Beləliklə, Təkfurdağı təxminən «təkfurun dağı» deməkdir. Övliya Çələbi bu adı Bizans təkfurlarının üzüm bağları və şəhərin ətrafındakı dağlarla izah edib. Bu, onun verdiyi izahdır. Mənbələr də həmin fikri sübut kimi deyil, bir izah kimi çatdırır.
Cümhuriyyət dövründəki Təkirdağ formasının yaranması iki cür izah olunur. Birinci izah bunu Təkfurdağı sözündəki səs dəyişikliyi ilə bağlayır. İkinci izah adı «Təkir dağı» ilə əlaqələndirir. Mənbələrdə hər iki yanaşma verilir. Hansının doğru olduğu isə qəti müəyyənləşdirilmir.
Siz bunu yadda saxlamaq üçün sadə bir qayda kimi götürə bilərsiniz. Köhnə ad hökmdara işarə edir. Müasir yazılışda bu əlaqə görünmür.
Müxtəlif icmaların şəhəri
Osmanlı dəftərləri Rodosçuğun əhalisinin nə qədər müxtəlif olduğunu göstərir. 1515-ci il təhrir dəftərində dörd müsəlman və yeddi qeyri-müsəlman məhəlləsi qeyd olunub. Bu siyahıda qeyri-müsəlman məhəllələrinin sayı müsəlman məhəllələrindən çoxdur.
1661-ci il vergi dəftəri təsərrüfatların sayını verir. Burada 710 erməni, 86 qaramanlı yunan və 28 yəhudi təsərrüfatı qeydə alınıb. Həmin siyahıda ən böyük qrup ermənilərdir.
Şəhərin xarakterini anlamağın açarı bu müxtəliflikdir.
Rüstəm paşa və şəhərin Osmanlı memarlığı
Şəhərin ən tanınmış Osmanlı tikilisi Rüstəm paşa məscididir (Rüstem Paşa Cami). Baş vəzir Damad Rüstəm paşa üçün tikilən məscid Memar Sinanın (Mimar Sinan) əsəridir. Tikinti tarixi barədə mənbələr fərqli məlumat verir. Təkirdağ İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi 1553-cü ili göstərir. Mədəniyyət Portalında isə 1554-cü il qeyd olunur.
Məscid 1841-ci ildə Sultan Əbdülməcidin dövründə təmir edilib. Həmin vaxt həyətinə beş sütunlu mərmər dəstəmaz fəvvarəsi əlavə olunub. Giriş qapısı qoz ağacından hazırlanıb və fil sümüyü ilə işlənib.
Külliyədə hamam da olub. Bu, qadınlar və kişilər üçün ayrı bölmələri olan qoşa hamam idi.
Burada Rüstəm paşa Bədəstəni (Rüstem Paşa Bedesteni), yəni üstüörtülü bazar binası da var. Ölçüləri 25.5 × 19 metrdir. Düzbucaqlı planı və altı günbəzi var. Siz onu dövrünün ticarət mərkəzi kimi təsəvvür edə bilərsiniz. İndi alış-veriş mərkəzinə getdiyiniz kimi, o vaxt da parça və başqa mallar almaq üçün buraya gələrdiniz.
Geniş yayılan məlumatlarda bədəstən külliyənin bir hissəsi sayılır. Murad Alkanın (Murat Alkan) 2020-ci ildə apardığı arxiv araşdırması isə bu fikirlə razılaşmır. Onun qənaətinə görə, bina paşanın ölümündən sonra tikilib və daha sonra vəqfə daxil edilib.
Mərkəzdəki başqa bir məscid, Əski məscid (Eski Cami), 1830-cu ildə tikilib. Onu taxıl naziri Əhməd ağa tikdirib.
Təkirdağdakı macar şahzadəsi
Macarıstan şahzadəsi II Ferens Rakotsi (Ferenc II Rákóczi) 1720–1735-ci illərdə Təkirdağda yaşayıb. On beş il bir qonaq üçün uzun müddətdir.
Rakotsi muzeyi (Rakoczi Müzesi) 25 sentyabr 1982-ci ildə açılıb. Muzey Macarıstan hökumətinə məxsus binada yerləşir. Burada şahzadənin şəxsi əşyaları da nümayiş olunur. Şəhərə gəlsəniz, gəzintiyə buradan başlaya bilərsiniz.
İşğal və geri qayıdış
XX əsr şəhərin həyatında ağır dönüş gətirdi. Təkirdağ 1912-ci ildə Bolqarıstan tərəfindən işğal olundu. Təxminən səkkiz ay sonra geri alındı.
Milli Mübarizədən sonra, 13 noyabr 1922-ci ildə şəhər yenidən Türkiyə idarəçiliyinə təhvil verildi.
Tarixi xronologiya
- Təxminən e.ə. 4300-cü il: Mənəkşə Çatağının qərbində Toptəpə mədəniyyətinə aid yaşayış izləri.
- E.ə. I əsr: Heraion Teikhos akropolundakı dini ayin və sağlamlıq mərkəzinin aid olduğu dövr.
- Təxminən 1357–1358: Şahzadə Murad Təkirdağı Osmanlı hakimiyyəti altına alır.
- 1515: Rodosçuğun təhrir dəftərində dörd müsəlman və yeddi qeyri-müsəlman məhəlləsi göstərilir.
- 1553/1554: Rüstəm paşa məscidi tikilir; mənbələr tikinti ili barədə fərqli məlumat verir.
- 1720–1735: II Ferens Rakotsi Təkirdağda yaşayır.
- 1830: Əhməd ağa Əski məscidi tikdirir.
- 1841: Rüstəm paşa məscidi Əbdülməcidin dövründə təmir olunur.
- 1912: Bolqarıstan işğalı başlayır.
- 13 noyabr 1922: Şəhər Türkiyə idarəçiliyinə qayıdır.
- 25 sentyabr 1982: Rakotsi muzeyi açılır.
- 1993: Namiq Kamal evi tikilir.
- 2007: Əsgərtəpə kurqanında xilasetmə qazıntısı aparılır.
- 2009: Tarixi Beşevlər üçün bərpa layihələri hazırlanır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Dərman emalatxanası. Heraion Teikhosda aparılan qazıntılarda spatula, maqqaş, qulaq qaşığı və ölçü qaşıqları tapılıb. Dərman hazırlamaq üçün istifadə olunduğu bildirilən, təndir formasında sobaya bənzər qurğular da aşkarlanıb. Atik bu tapıntıları tikanlı dəniz ilbizinin qabığından, ifrazatından və ətindən dərman hazırlandığının dəlili kimi şərh edir.
Anbara çevrilmiş bazar binası. 1949–1950-ci illərdə Rüstəm paşa Bədəstəni Təhsil Müdirliyinin material anbarı kimi istifadə olunub.
Əsl evin yerini tutan xatirə binası. Namiq Kamal evi (Namık Kemal Evi) 1993-cü ildə tikilmiş xatirə binasıdır. Şairin 1840-cı ildə doğulduğu evin yaxınlığında yerləşir. Layihəsi köhnə Təkirdağ evlərinin üslubuna əsaslanır.
Talan edilmiş məzar. Şarköydəki Bəyoğlu (Beyoğlu) kəndi yaxınlığında yerləşən Əsgərtəpə kurqanında (Askertepe Tümülüsü) xəzinə axtaranlar məzarın cənub divarını dağıdıblar. Qazdıqları iki tunel digər divarlara da zərər vurub. Bundan sonra, 2007-ci ildə Təkirdağ Muzey Müdirliyinin rəhbərliyi ilə xilasetmə qazıntısı aparılıb.
Köhnə evlər, yeni planlar. Süleymanpaşanın Ərtoğrul (Ertuğrul) məhəlləsindəki Tarixi Beşevlər (Tarihi Beşevler) üçün bərpa layihələri 2009-cu ildə hazırlanıb.
Tez-tez verilən suallar
Təkirdağın əvvəlki adı nə olub?
Şəhərin tarixi adları arasında Rhaidestos, Rodosto, Rodosçuq və Təkfurdağı var.
Osmanlılar Təkirdağı nə vaxt fəth ediblər?
TDV İslam Ensiklopediyası fəthi şahzadə Muradın yürüşü ilə əlaqələndirir və təxminən 1357–1358-ci illərə aid edir.
Bolqarıstan işğalından sonra Təkirdağ nə vaxt Türkiyə idarəçiliyinə qayıdıb?
Şəhər 1912-ci ildə Bolqarıstan tərəfindən işğal olunub və təxminən səkkiz ay sonra geri alınıb. Türkiyə idarəçiliyi 13 noyabr 1922-ci ildə şəhəri təhvil alıb.
Təkirdağda hansı macar şahzadəsi yaşayıb?
Şahzadə II Ferens Rakotsi 1720–1735-ci illərdə burada yaşayıb. Rakotsi muzeyi 25 sentyabr 1982-ci ildə açılıb.
Rüstəm paşa məscidinin memarı kimdir?
Baş vəzir Damad Rüstəm paşa üçün tikilən məscid Memar Sinanın əsəridir. Mənbələr tikinti tarixini 1553 və ya 1554-cü il kimi göstərir.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Tekirdağ islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipediya — Tekirdağ tr.wikipedia.org
- Tekirdağ İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Məscidlər tekirdag.ktb.gov.tr
- Mədəniyyət Portalı — Rüstem Paşa məscidi kulturportali.gov.tr
- Mədəniyyət Portalı — Rüstem Paşa bədəstəni kulturportali.gov.tr
- Murat Alkan — Tarixi prosesdə Tekirdağ Rüstem Paşa külliyəsi dergipark.org.tr
- Mədəniyyət Portalı — Tarixi Beşevler kulturportali.gov.tr
- Anadolu Agentliyi — Şahzadə Rakoczi muzeyində Türk–Macar ili aa.com.tr
- Tekirdağ İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Rakoczi muzeyi tekirdag.ktb.gov.tr
- Tekirdağ İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Namık Kemal evi tekirdag.ktb.gov.tr
- Anadolu Agentliyi — Hera tibb tarixinə işıq salır aa.com.tr
- İstanbul Rumeli Universiteti — Rumeli Postası, sentyabr 2022 rumeli.edu.tr
- Şahin Yıldırım — Anadolu/Anatolia 36, 2010, Askertepe kurqanı dergipark.org.tr
Image: TRevmfnD2 rustem pasa camii.jpg — Sevim Fidan, CC BY-SA 4.0