İstanbulda Rüstəm Paşa məscidi: dükanların üstündə çinili abidə
Rüstəm Paşa məscidi (Rüstem Paşa Camii) İstanbul həyatının iki tərəfini bir binada birləşdirir. Onun namaz zalı Taxtaqalada (Tahtakale) tağbəndli anbarların və dükanların üstündə yerləşir. Divarları və daşıyıcı dayaqları geniş İznik çini bəzəkləri örtür. Bəzəkli ibadət məkanının altındakı ticarət obyektləri məscid kompleksinin maliyyə təminatının bir hissəsi idi.
Baxışa çinilərdən başlayırsınızsa, onların örtdüyü binanı da nəzərdən qaçırmayın. Memar Sinan (Mimar Sinan) məscidi səkkiz dayağın daşıdığı mərkəzi günbəz ətrafında layihələndirib. Hündür platforma, qapalı pilləkənlər və dükanlar eyni memarlıq kompozisiyasına daxildir. Məscidin tarixi həm bəzəkli səthləri, həm də onların qorunub saxlanmasını təmin edən praktik həlləri əhatə edir.
Rüstəm Paşa məscidi haradadır?
Ünvan İstanbulun Fateh (Fatih) rayonunda, Taxtaqala səmtinin Rüstempaşa məhəlləsində Hasırcılar Caddesi No:62-dir. Həyət hündür platformanın üzərindədir. Platformanın dörd tərəfində yerləşən qapalı pilləkənlər bu yuxarı səviyyəyə çıxışı təmin edir.
Rüstəm Paşa külliyəsi təkcə məsciddən ibarət deyil. Onun altında tağbəndli anbarlar və dükanlar yerləşir. Bir çeşmə və iki xan da kompleksə daxildir. Beləliklə, ibadət məkanı müxtəlif funksiyaları olan tikililər qrupunun içində yer alır.
Dükanlar memarlığı gündəlik həyatla əlaqələndirir. Onların kirayə gəlirləri kompleksin xərclərini ödəmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Sizə tanış olan kirayə ödəmək işini düşünün: burada həmin ödəniş dini müəssisənin təminatına daxil edilmişdi. Ticarət mərtəbəsi məscidin fəaliyyətini təmin edən sistemin bir hissəsi idi.
Rüstəm Paşa məscidini kim tikib?
Memar Osmanlının baş memarı Sinan idi. Sifarişçi isə sədrəzəm Rüstəm Paşa idi. O, Sultan Süleymanın qızı Mihrimah Sultanla evli idi. Beləliklə, məscid adı məlum olan sifarişçini və memarı sultan ailəsi ilə əlaqələndirir.
Mədəniyyət Portalına (Kültür Portalı) görə, məscid Hacı Xəlil Ağa məscidinin (Hacı Halil Ağa Mescidi) yerində tikilib. Tikinti üçün ətrafdakı binalar da məcburi qaydada satın alınıb. Məscidin hündürdə yerləşməsini tikinti sahəsinin bu cür formalaşdırılması ilə birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır: layihədə geniş aşağı mərtəbənin üstündə məscid nəzərdə tutulmuşdu.
Tikinti tarixlərini dəqiq ifadə etmək lazımdır. TDV İslam Ensiklopediyası (TDV İslâm Ansiklopedisi) kompleks üçün 1555–1561 tarixlərini göstərir. İngiliscə Vikipediyada xülasə edilən sənəd araşdırması isə məscidin, ehtimal ki, 1561–1563-cü illərdə tikildiyini irəli sürür. Bunlar fərqli tarixləndirmələrdir. Onları qəti müəyyənləşdirilmiş bir tarixin bir-birini əvəz edən variantları saymaq olmaz.
Daha gec tarixləndirmə konkret sənədlərə əsaslanır. Torpaq alışı qeydləri 1562-ci ilə aiddir. Dekabr 1562-ci il tarixli su sənədi binanın həmin vaxt hələ tamamlanmadığını göstərir. İngiliscə Vikipediyada xülasə edilən araşdırma məscidin 1563-cü ilin sonlarında istifadəyə verildiyi fikrini bu dəlillərlə əsaslandırır.
Sinanın səkkiz dayaqlı günbəzi necə qurulub?
TDV İslam Ensiklopediyası Rüstəm Paşa məscidini Sinanın mərkəzləşdirilmiş plan təcrübələri arasında səkkiz dayaqlı mərkəzi günbəz sxeminin ilk nümunəsi kimi təqdim edir. Namaz zalı eninə uzanan düzbucaqlı plana malikdir. Əsas günbəzin ətrafındakı künclərdə dörd yarımgünbəz yerləşir.
Səkkiz dayağın hamısı eyni formada deyil. Dördü düzbucaqlıdır və divarlara bitişir. Digər dördü sərbəst dayanır və səkkizbucaqlı plana malikdir. Dayaqları gözünüzlə izləsəniz, bu fərqlər günbəzin quruluşunu anlamağınıza kömək edər.
Giriş rəvağı günbəzli məkanlardan ibarət başqa bir sıra yaradır. Türkcə Vikipediyaya görə, burada altı sütun və beş günbəz var. Bu giriş hissəsindən sonra düzbucaqlı namaz zalı və onun mərkəzi günbəzi dayaqların və örtük formalarının fərqli düzülüşünü yaradır.
Çinilər bütün örtük səthlərini bürümür. Yarımgünbəzlərin və tağbəndlərin içi suvaqlıdır və boyalı bəzəklərlə işlənib. İnteryerə baxarkən bu fərqi nəzərə almaq vacibdir: çini üzlük və boyalı suvaq binanın ayrı-ayrı hissələrində yer alır.
Rüstəm Paşa məscidinin çiniləri: naxışlar, rənglər və güllər
Çini bəzəyinin genişliyi məscidin əsas xüsusiyyətlərindəndir. Mədəniyyət Portalı çini ilə örtülmüş səthlər arasında daxili divarları, giriş rəvağının divarlarını, iri daşıyıcı dayaqları, dayaq çıxıntılarını və günbəzə keçidi təmin edən pandantivləri sadalayır. Beləliklə, bəzək həm məkanı əhatələyən divarlara, həm də daşıyıcı sistemin elementlərinə yayılır.
İngiliscə Vikipediyada xülasə edilən və Walter B. Denny-yə aid olunan hesablamada təxminən 80 fərqli naxışda 2,300-ə yaxın çini göstərilir. Hər iki rəqəm təxminidir. Onlar ayrı-ayrı gül növlərinin sayını deyil, çini bəzəyinin miqyasını və müxtəlifliyini ifadə edir.
Gülüzar Çevikin 2014-cü il dissertasiyası naxışları sarayın nəqqaş emalatxanası ilə əlaqələndirir. Həmin araşdırmaya görə, çinilər İznik və Kütahyada istehsal olunub. Deməli, məscidin İzniklə tanınan bağlılığı ilə yanaşı, istehsalda Kütahyanın da iştirakını göstərən məlumat var.
Çevik çinilərdə kobalt mavisi, firuzəyi, yaşıl, pomidor qırmızısı və badımcan bənövşəyisi rənglərini müəyyən edir. Bu rənglər şirəaltı texnika ilə tətbiq olunub. Bir panonu araşdırarkən əvvəlcə bu rəngləri axtarın. Beləcə, gül formalarını bir-birindən ayırmağa başlamazdan qabaq konkret başlanğıc nöqtəniz olar.
Lalələrə yaxından baxmağa dəyər. Çevik 27 kompozisiyada 66 fərqli lalə motivi müəyyən edib. Bu rəqəmlər ayrı-ayrı motiv variantlarını onların daxil olduğu daha böyük kompozisiyalardan fərqləndirir. Lalə mövzusu hər lalənin eyni naxışda olması demək deyil.
Qərənfillərdə də oxşar müxtəliflik var. Eyni araşdırmada 11 kompozisiyada 45 fərqli qərənfil motivi müəyyən edilib. Bunlardan 42-si yandan təsvir olunub, üçü isə mərkəzi quruluşa malikdir. Gülün istiqamətinə və quruluşuna baxmaq eyni mövzu daxilindəki fərqləri üzə çıxarır.
Rüstəm Paşa məscidinin şəkilləri: hansı detallara baxmalı?
Şəkillərə baxarkən konkret başlanğıc nöqtəsi üçün əsas girişin soluna nəzər salın. Mədəniyyət Portalı burada tünd mavi fon üzərində üslublaşdırılmış bitki kompozisiyası olan böyük çini panonu təsvir edir. Yeri, fon rəngi və bitki formaları onu tanımaq üçün aydın əlamətlərdir.
Ümumi görünüşü əks etdirən şəkillər binanın quruluşunu izləməyinizə kömək edə bilər. Sərbəst dayanan səkkizbucaqlı dayaqları və divarlara bitişik düzbucaqlı dayaqları tapın. Sonra çinili səthləri yarımgünbəzlərin və tağbəndlərin içindəki boyalı suvaqla müqayisə edin. Bu fərqlər səth bəzəyi ilə memarlıq formasının əlaqəsini göstərir.
Fotoşəkillər zədələnmiş bəzəklərin ətraflı araşdırılmasında da istifadə olunub. Hülya Dönmez 2021-ci il məqaləsində yanğından sonra müxtəlif yerlərə bərkidilmiş çini pano hissələrini fotoşəkillər vasitəsilə bir araya gətirib. Sonra bərpa etdiyi kompozisiyanı yenidən çəkib və rəngləyib.
Digər memarlıq və bəzək detalları
Həyətə çıxan künc pilləkənlərinin üstündə məscid işçiləri üçün ayrılmış otaqlar yerləşir. Bu detal giriş-çıxış sisteminə daha bir funksiya əlavə edir. Pilləkənlər insanları yuxarı aparır, onların üstündəki məkanlar isə məscidə cavabdeh şəxsləri yerləşdirir.
Dönmez məqaləsində araşdırdığı rumi naxışlı çini panonun ilkin ölçülərini 1.15 × 3.15 metr kimi göstərir. Onun bərpa işi müəyyən ölçüsü olan panonun kompozisiyasına aid idi. Buna görə səpələnmiş fraqmentləri daha böyük bəzək kompozisiyasının hissələri kimi araşdırmaq mümkün idi.
Son bərpa çinili namaz zalının altındakı hissələri də əhatə edib. Birinci mərtəbədəki dükanlarda polad dartı sistemi quraşdırılıb. Digər tədbirlərə əsas günbəzdə dartı halqasının və giriş rəvağının günbəzləri arasında dartı bağlarının yerləşdirilməsi daxil idi. Müxtəlif səviyyələrdə aparılan işlər binanın bir neçə hissəsini birlikdə əhatə edib.
Yanğın, zəlzələ və bərpa
Ömer Faruk Sertin bərpa haqqında yazısında 1660-cı il yanğınının vurduğu zərər qeydə alınır. Orada həmçinin məscidin günbəzinin və minarəsinin 1766-cı il zəlzələsində uçduğu bildirilir. Binanın tarixində həm tikiliyə, həm də onun əsas memarlıq elementlərinə ciddi ziyan dəyməsi yer alır.
Vəqflər Baş İdarəsi (Vakıflar Genel Müdürlüğü) 2016-cı ildə genişmiqyaslı bərpaya başlayıb. Bu işlərdən sonra məscid 20 noyabr 2020-ci ildə cümə namazı ilə yenidən ibadətə açılıb. Həmin açılış tarixi bərpa işlərindən sonra ibadətin bərpasını göstərir.
Xronologiya
- 1555–1561: TDV İslam Ensiklopediyasının kompleksin tikintisi üçün göstərdiyi tarix aralığı.
- 1561–1563: İngiliscə Vikipediyada xülasə edilən sənəd araşdırmasının məscidin tikintisi üçün irəli sürdüyü ehtimal olunan tarix aralığı.
- 1660: Yanğın məscidə zərər vurub.
- 1766: Zəlzələ günbəzi və minarəni uçurub.
- 2014: Gülüzar Çevikin lalə və qərənfil motivləri haqqında dissertasiyasının tarixi.
- 2016: Vəqflər Baş İdarəsi genişmiqyaslı bərpaya başlayıb.
- 20 noyabr 2020: Məscid cümə namazı ilə yenidən ibadətə açılıb.
- 2021: Hülya Dönmezin çini pano kompozisiyasının bərpası haqqında məqaləsi dərc olunub.
Tez-tez verilən suallar
Rüstəm Paşa məscidi haradadır?
İstanbulun Fateh rayonunda, Taxtaqala səmtinin Rüstempaşa məhəlləsində, Hasırcılar Caddesi No:62 ünvanındadır. Qapalı pilləkənlər onun hündürdə yerləşən həyətinə aparır.
Məscidi kim layihələndirib?
Memar Sinan onu sədrəzəm Rüstəm Paşa üçün layihələndirib. Mərkəzi günbəz səkkiz dayağa söykənir. Bunların bir hissəsi divara bitişik düzbucaqlı, digərləri isə sərbəst dayanan səkkizbucaqlı dayaqlardır.
Bütün bəzəkli səthlər çini ilə örtülüb?
Xeyr. Çinilər geniş divar və dayaq səthlərini örtür. Yarımgünbəzlərin və tağbəndlərin içində isə suvaq və boyalı bəzək var.
Məscid bərpadan sonra nə vaxt yenidən açılıb?
Məscid 20 noyabr 2020-ci ildə cümə namazı ilə yenidən açılıb. Genişmiqyaslı bərpa 2016-cı ildə başlanmışdı.
Mənbələr
- Mədəniyyət Portalı — Rüstəm Paşa məscidi, İstanbul kulturportali.gov.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Rüstəm Paşa külliyəsi islamansiklopedisi.org.tr
- İngiliscə Vikipediya — Rüstəm Paşa məscidi en.wikipedia.org
- Türkcə Vikipediya — Rüstəm Paşa məscidi tr.wikipedia.org
- Gülüzar Çevik, FSM Vəqf Universiteti — Rüstəm Paşa məscidinin çinilərində lalə və qərənfil motivləri acikerisim.fsm.edu.tr
- Hülya Dönmez, Lale — Rüstəm Paşa məscidi və çini panonun tamamlanması dergipark.org.tr
- Ömer Faruk Sert, İBB KUDEB — Rüstəm Paşa məscidinin bərpa işləri kudeb.ibb.istanbul
- Vəqflər Baş İdarəsi — Bərpası tamamlanan Rüstəm Paşa məscidi ibadətə açıldı vgm.gov.tr
FAQ
Rüstəm Paşa məscidi haradadır?
Məscid İstanbulun Fateh rayonunda, Taxtaqala səmtinin Rüstempaşa məhəlləsində, Hasırcılar Caddesi No:62 ünvanındadır.
Rüstəm Paşa məscidini kim tikib?
Məscidi Osmanlının baş memarı Memar Sinan Mihrimah Sultanın həyat yoldaşı, sədrəzəm Rüstəm Paşa üçün layihələndirib.
Məscidin çiniləri niyə əhəmiyyətlidir?
Çinilər geniş memarlıq səthlərini örtür. Walter B. Denny-yə aid edilən hesablamaya görə, burada təxminən 80 naxışda 2,300-ə yaxın çini var. Gülüzar Çevikin araşdırmasında isə 66 fərqli lalə motivi müəyyən edilib.
Rüstəm Paşa məscidi bərpadan sonra nə vaxt açılıb?
2016-cı ildə başlanan genişmiqyaslı bərpadan sonra məscid 20 noyabr 2020-ci ildə cümə namazı ilə yenidən ibadətə açılıb.
Image: Rüstem Paxá mosque Istanbul July 2022-4.jpg — Alvesgaspar, CC BY-SA 4.0
