Muşun tarixi və adının mənşəyi: şəhər bələdçisi

Muşun tarixi bizə nə deyir?

Muşun tarixi Qayalıdərədəki (Kayalıdere) Urartu qalıqlarından orta əsr məscidlərinə və Osmanlı tikililərinə qədər uzanır. Şəhərin adının da öz tarixi var. Muş adı X əsrə aid coğrafiya əsərində keçir. Adın mənşəyinə dair izahlar isə onu Muşki və ya Muşel Mamigonyan ilə bağlayır.

Siz Muşu araşdırarkən şəhərlə daha geniş ərazini əhatə edən ili fərqləndirin. 1071-ci il döyüşünün baş verdiyi Malazgird (Malazgirt) Muş ilinə daxildir. Arak kilsəsi (Arak Kilisesi) mərkəz ilçənin Kəpənək (Kepenek) kəndində, şəhər mərkəzindən təxminən 5 kilometr aralıda yerləşir. Bu yerlər bölgənin keçmişinin müxtəlif tərəflərini göstərir.

Muş adının mənşəyi nədir?

İslamdan əvvəlki dövrün mənbələrində Muş düzənliyi və ətrafı Taraunitis, Taraun və ya Daron adlandırılırdı. İslam dövründə Tarûn adı həm bölgə, həm də şəhər üçün işlənirdi. Mənbələrdə qeydə alınmış bu formalar göstərir ki, ərazinin adlandırılma tarixi bugünkü addan daha qədimdir.

Muş adı Məqdisinin (Makdisî) X əsrdə yazdığı Aḥsenü’t-teḳāsîm əsərində keçir. Bu qeyd adın işlədildiyini sənədlə təsdiqləyir. Lakin təkbaşına adın ilk dəfə necə yarandığını müəyyənləşdirmir.

Bir izah Muş adını Aşşur mənbələrində çəkilən Muşki ilə əlaqələndirir. Türkcə Vikipediyada bu əlaqə təqdim olunur. Bunu adın sübuta yetirilmiş mənşəyi kimi deyil, mənşəyə dair nəzəriyyə kimi oxumaq lazımdır.

Mithat Eserin 2014-cü il tədqiqatı başqa izahı dəstəkləyir. Onun fikrincə, müsəlmanlar VIII və ya IX əsrdə Muşel Mamigonyanın adından Muş adını yaratmış ola bilərlər. O, dilə və ya şəhəri qurduğu güman edilən şəxsə əsaslanan başqa izahların problemlərini də göstərir.

Siz ad haqqında yazırsınızsa, bu iddiaları bir-birindən ayırın. Muş adının X əsrdə işlənməsi sənədləşdirilib. Muşki ilə əlaqə və Eserin Muşel Mamigonyan izahı isə adın mənşəyinə dair rəqabət aparan şərhlər olaraq qalır.

Arxeoloji izlər nə qədər qədimə gedib çıxır?

Qayalıdərə qalası bölgənin Urartu keçmişinə dair dəlillər verir. 2018–2019-cu illərin xilasetmə qazıntılarının nəticələrini dərc edən tədqiqatçılar tikilini e.ə. IX əsrin sonu və ya VIII əsrin əvvəlinə aid etməyi təklif edirlər. Bu qiymətləndirmə memarlıq xüsusiyyətlərinə və məhdud sayda karbon analizinə əsaslanır.

Təklif olunan tarix qalaya aiddir. Onu Muş şəhərinin dəqiq salınma tarixi kimi təqdim etmək olmaz. Qayalıdərənin arxeoloji xronologiyası ilə şəhərin adının yazılı tarixi fərqli suallara cavab verir.

Qayalıdərədə ilk elmi qazıntılar 1965-ci ildə aparılıb. Ekspedisiyaya Seton Lloyd və Charles A. Burney rəhbərlik edib. Sonrakı xilasetmə qazıntıları ərazinin memarlığı və saxsı məmulatı haqqında əlavə dəlillər üzə çıxarıb.

Muş Səlcuq və Osmanlı hakimiyyətinə necə keçib?

Malazgird döyüşü 1071-ci ildə, indiki Muş ilinin ərazisində yerləşən Malazgirdə baş verib. Muş bundan az sonra, Sultan Alp Arslanın (Alparslan) hakimiyyəti dövründə Səlcuq hakimiyyətinə keçib. Şəhər və ətrafı Əmir Sanduqa (Emîr Sanduk) iqta kimi verilib.

Muşda Osmanlı idarəçiliyi 1515-ci ildə başlayıb. Bu keçid Çaldıran qələbəsindən və yerli hakimlərin Səfəvi qüvvələrini ərazidən çıxarmasından sonra baş verib. Həmin tarix 1071-ci ildən sonrakı Səlcuq hakimiyyətindən ayrı, daha gec siyasi keçidi göstərir.

1929-cu ildə Muş Bitlisdən ayrılaraq yaradılan ilin mərkəzinə çevrilib. İnzibati tarixi araşdıran tələbə üçün bu tarix orta əsr və Osmanlı dövrünün dəyişiklikləri ilə yanaşı nəzərə alınmalıdır. O, Cümhuriyyət dövründə şəhərin il mərkəzi statusunu izah edir.

Xronologiya

• E.ə. IX əsrin sonu–VIII əsrin əvvəli: Tədqiqatçılar memarlıq dəlillərinə və karbon analizlərinə əsaslanaraq Qayalıdərə qalasını bu dövrə aid etməyi təklif edirlər.
• X əsr: Məqdisi Aḥsenü’t-teḳāsîm əsərində Muş adını qeydə alır.
• 1071: Malazgird döyüşü indiki Muş ilinin ərazisində baş verir.
• 1071-ci ildən sonra: Muş Sultan Alp Arslanın dövründə Səlcuq hakimiyyətinə keçir.
• XIV əsrin ikinci yarısı: Memarlıq xüsusiyyətləri Muş Ulu məscidinin bu dövrdə tikildiyini ehtimal etməyə əsas verir.
• 1515: Muşda Osmanlı idarəçiliyi başlayır.
• 1571: Vəqf dəftərində Ulu məscidi Fərhad bəy məscidi adı ilə də qeyd olunur.
• 1747–1748: Şehrimiz Muş nəşrində verilən kitabəyə görə, Əlaəddin bəy məscidi tikilir.
• 1929: Muş Bitlisdən ayrılan ilin mərkəzinə çevrilir.
• 1965: Lloyd və Burney Qayalıdərədə elmi qazıntılara rəhbərlik edirlər.
• 2020: Malazgird döyüş meydanını müəyyənləşdirmək və araşdırmaq üçün layihə başlayır.

Məscidlər şəhər haqqında sizə nə deyə bilər?

Muş Ulu məscidi (Muş Ulu Camii) düzbucaqlı planlıdır və yonulmamış daşdan tikilib. Memarlıq xüsusiyyətləri onun XIV əsrin ikinci yarısına aid edilməsi ehtimalını dəstəkləyir. Bu tarixləndirmə memarlıq qiymətləndirməsidir. Buna görə həmin qeyd saxlanmalıdır.

Məscid başqa adla da qeydə alınıb. 1571-ci il vəqf dəftərində o, Fərhad bəy məscidi (Ferhad Bey Camii) adlandırılır. Zəlzələdən zədələnmiş minarəsi ilkin formasına uyğun şəkildə 1968 və 1972-ci illərdə təmir olunub.

Arslanlı xanın (Arslanlı Han) içindəki Hacı Şərəf məscidinin (Hacı Şeref Camii) tarixləndirilməsi problemlidir. İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi onu XVII əsrə aid edir. TDV İslam Ensiklopediyasında isə 1571-ci ildə eyni adlı bir namazgah qeydə alınır. Bu məlumatları birləşdirərək tək və qəti tikinti tarixi göstərmək olmaz.

Məscidə edilən əlavələrin ayrıca tarixləri var. Minarə 1902-ci ildə əlavə olunub. Girişdəki namaz sahəsi isə 1997-ci ildə salınıb. Siz binanı nəzərdən keçirərkən bu tarixlər əlavələri ilkin tikintinin tarixləndirilməsi məsələsindən ayırmağa kömək edir.

Əlaəddin bəy məscidinin (Alaeddin Bey Camii) tikintisi haqqında daha dəqiq məlumat var. Muş Milli Təhsil Müdirliyinin nəşr etdiyi Şehrimiz Muş kitabında onun kitabəsinə istinad olunur. Kitabədə tikintini sifariş edən şəxs Qasım ağanın oğlu Əlaəddin bəy (Alaeddin Bey) kimi göstərilir. Tikinti 1747–1748-ci illərə aid edilir.

Murat körpüsünün tarixi nədir?

Tarixi Murat körpüsü (Murat Köprüsü) Murat çayının (Murat Nehri) üzərindən keçir. İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi onu Səlcuq tikilisi kimi təqdim edir. Dərc olunmuş ölçülərə görə, körpünün uzunluğu 143 metr, eni 4.77 metrdir. Onun 12 tağı var.

Siz 4.77 metrlik eni gündəlik bir müqayisə ilə təsəvvür edə bilərsiniz: bu, körpünün üstündə yeriyərkən bir kənardan o biri kənara olan məsafədir. Bu sadə ölçü tikilinin miqyasını insanın gündəlik təcrübəsinə yaxınlaşdırır. 143 metrlik uzunluq isə daha uzun keçidi ifadə edir.

Təmir kitabəsinə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. İlin turizm səhifəsində tarix 1817 kimi oxunur. Valiliyin 19 aprel 2019-cu il tarixli səhifəsində isə 1871 göstərilir. Körpü haqqında məlumat verilərkən bu oxunuşlardan biri izahsız şəkildə digəri ilə əvəz edilməməlidir.

Valilik körpünü sifariş edən varlı erməni qız haqqında əfsanəni də nəql edir. Rəvayətə görə, qız körpünün dayaqlarından birində bir küp qızıl basdırıb. Eyni qurumun tarixi məlumatında körpü Səlcuq dövrünə aid edilir. Buna görə tikintinin sifarişi haqqında bu hekayə körpünün folkloruna aiddir.

Bu folklorun maddi nəticəsi də olub. Valiliyin məlumatına görə, xəzinə axtaranlar əfsanəvi qızılı tapmaq üçün körpünün orta dayaqlarına partlayıcı maddələrlə zərər vurublar. Beləliklə, basdırılmış sərvət haqqında hekayə tarixi tikilinin dağıdılması ilə əlaqələnib.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Qayalıdərədə 2018–2019-cu illərdə aparılan qazıntılardan çıxan saxsı məmulatı istifadə və işarələmə haqqında kiçik ipucları verir. Qabların üzərindəki təsviri işarələr əsasən ölçüləri göstərir. Möhür basqıları arasında at və dağ keçisi motivləri var. Bu təfərrüatlar qalanın memarlıq qalıqları haqqında təsəvvürü tamamlayır.

Malazgirddəki son araşdırmalar da tanış döyüş tarixindən kənara çıxır. Döyüş meydanının yerini müəyyənləşdirmək üçün layihə 2020-ci ildə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə başlayıb. Layihə tarixi araşdırmaları və arxeoloji səth tədqiqatlarını birləşdirir.

4 oktyabr 2023-cü ildə elmi məsləhətçi Adnan Çevik araşdırmalarda tapılmış təxminən 700 metal əşyanın Əhlət Muzeyi Müdirliyinə (Ahlat Müze Müdürlüğü) təhvil verildiyini bildirib. Bu, tapıntıların açıqlanmış ümumi sayıdır. Onu avtomatik olaraq döyüşə aid olduğu sübuta yetirilmiş əşyaların sayı kimi təqdim etmək olmaz.

Tədqiqatçılar Malazgirdin Əfşin (Afşin) kəndində 30 qəbir də açıblar. Bəzi qəbirlərdən götürülmüş nümunələr karbon-14 analizi ilə XI əsrə aid edilib. Təkcə bu nəticələr həmin şəxslərin 1071-ci il döyüşündə öldüyünü sübut etmir. Bir əsrə aid tarixləndirmə ilə döyüşdə ölümün müəyyənləşdirilməsi ayrı nəticələrdir.

Tez-tez verilən suallar

Muş adı haradan gəlir?

İki nəzəriyyə bu adı Aşşur mənbələrindəki Muşki və ya Muşel Mamigonyan ilə əlaqələndirir. Mithat Eser ikinci izahı dəstəkləyir. Onun fikrincə, müsəlmanlar bu adı VIII və ya IX əsrdə yaratmış ola bilərlər.

Muş adı yazılı mənbələrdə nə vaxt görünür?

Məqdisi X əsrə aid Aḥsenü’t-teḳāsîm əsərində Muş adını işlədir. Bölgənin daha erkən adları arasında Taraunitis, Taraun və Daron var. Sonralar Tarûn həm bölgənin, həm də şəhərin adı kimi işlənib.

Muşda Osmanlı hakimiyyəti nə vaxt başlayıb?

Osmanlı idarəçiliyi 1515-ci ildə başlayıb. Çaldıran qələbəsindən sonra yerli hakimlər Səfəvi qüvvələrini ərazidən qovmuşdular. Muş Səlcuq hakimiyyətinə xeyli əvvəl, 1071-ci ildən az sonra keçmişdi.

Hansı tarixi tikililər Muşu tanımağa kömək edir?

Qayalıdərə qalası bölgənin Urartu arxeologiyasını təmsil edir. Ulu məscidi, Hacı Şərəf məscidi və Əlaəddin bəy məscidi müxtəlif tikinti dövrlərinə dair dəlilləri qoruyur. Murat körpüsü isə Səlcuq dövrünə aid edilməsi, bir-birinə uyğun gəlməyən təmir tarixləri və qeydə alınmış yerli əfsanəsi ilə bu mənzərəni tamamlayır.

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası — Muş islamansiklopedisi.org.tr
2. Türkcə Vikipediya — Muş tr.wikipedia.org
3. Mithat Eser — Muş adının mənşəyi haqqında qiymətləndirmə, EKEV Akademik Jurnalı, 2014 dergipark.org.tr
4. ARAS — Qayalıdərə qalasında 2018–2019-cu illərin xilasetmə qazıntıları: ilkin qeydlər dergipark.org.tr
5. Van Yüzüncü Yıl Universiteti AVESİS — Kaylıdere qalasının Urartu saxsı məmulatı avesis.yyu.edu.tr
6. Vikipediya — Muş ili en.wikipedia.org
7. Muş İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Körpülər mus.ktb.gov.tr
8. Muş Valiliyi — Tarixi Murat körpüsü mus.gov.tr
9. Muş İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Məscidlər mus.ktb.gov.tr
10. Muş Milli Təhsil Müdirliyi — Şehrimiz Muş, səhifə 116 mus.meb.gov.tr
11. Muş İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Muş səyahət marşrutları mus.ktb.gov.tr
12. Anadolu Ajansı — Malazgird döyüş meydanının araşdırmalarında təxminən 700 metal əşya tapılıb aa.com.tr

FAQ

Image: Sulukh Bridge 002.jpg — Ben Men Lyun, CC BY-SA 4.0