Atatürkün həyat yoldaşı Lətifə xanım kim idi?
Lətifə xanım Mustafa Kamal Atatürkün 29 yanvar 1923-cü ildə evləndiyi qadındır. Atatürk yalnız bir dəfə evlənib və onun həyat yoldaşı Lətifə xanım olub. Onlar 5 avqust 1925-ci ildə, təxminən iki il altı ay sonra ayrılıblar. Ayrılığın səbəbləri arasında şəxsi münaqişələr və qısqanclıq göstərilir. Lakin bu izahlar mübahisəli olaraq qalır.
17 iyun 1898-ci ildə İzmirdə doğulan Lətifə xanım 29 oktyabr 1923-cü ildə Cümhuriyyət elan edildikdən sonra Türkiyənin ilk prezidentinin həyat yoldaşı oldu. Siz onu yalnız bu qısa nikahla tanıyırsınızsa, təhsilinə və sonrakı həyatına da nəzər salmağa dəyər. O, Parisdə (Paris) hüquq təhsili alıb və 1975-ci ilədək yaşayıb.
Lətifə xanım haralı idi?
Lətifə xanım izmirli idi. Atası tacir Uşakizadə Muammər bəy, anası isə Ədəviyyə xanım idi. Onun beş bacı-qardaşı var idi. Ailəsi əslən Uşakdan idi və İzmirə köçdükdən sonra Uşakizadə adı ilə tanınmağa başlamışdı.
İngiliscə Vikipediyada onun doğum adı Fatıma-tüz Zehra Latife Uşakîzâde kimi göstərilir. O, ata tərəfdən yazıçı Halit Ziya Uşaklıgilin də qohumu idi. Bu qohumluq əlaqələri onun Atatürkün həyat yoldaşı kimi tanınmasından əvvəl də Uşakizadə ailəsindəki yerini göstərir.
Təhsili onu xaricə aparmışdı. Parisdə Sorbonnada (Sorbonne) hüquq oxumuş, Londonda (Londra) isə dil təhsilini davam etdirmişdi. Beləliklə, evlənməzdən əvvəl Türkiyədən kənarda həm hüquq, həm də dil təhsili almışdı.
Lətifə xanımla Atatürk necə bir araya gəldilər?
1922-ci ilin sentyabrında Lətifə xanım Mustafa Kamalı ailəsinin İzmirin Göztəpə səmtindəki köşkündə qonaq etdi. 29 yanvar 1923-cü ildə toyları da həmin evdə keçirildi. Uşakizadə köşkü (Uşakîzâde Köşkü) münasibətlərindəki bu iki hadisəni birləşdirən məkandır.
Nikahda Mustafa Kamalın şahidləri Fevzi Çakmak və Kazım Qarabəkir idi. Lətifə xanımın şahidləri isə Əbdülxaliq Rənda və Salih Bozok oldu. O dövrdə dini nikah mərasimlərində qadınları adətən vəkil təmsil edirdi. Lətifə xanım isə öz nikah mərasimində şəxsən iştirak etdi.
Lətifə xanım prezidentin həyat yoldaşı olmazdan əvvəl evlənmişdi. Toy yanvarda keçirildi. Cümhuriyyət isə 29 oktyabr 1923-cü ildə elan olundu. O, həmin elandan 1925-ci ildəki ayrılığadək ilk prezidentin həyat yoldaşı idi.
Nikah niyə cəmi 2.5 il sürdü?
Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin xronologiyasında nikahın tarixi 29 yanvar 1923-cü il, ayrılığın tarixi isə 5 avqust 1925-ci il göstərilir. Nikahın iki il yarım sürdüyü barədə geniş yayılmış ifadə bu tarixlərə əsaslanır. Bu tarixlər münasibətin müddətini müəyyənləşdirir. Onun bitməsinin emosional səbəblərini isə açıqlamır.
Atatürk Ensiklopediyasında yazan Yaşar Akbıyık münasibətə zərər vuran amillər kimi xasiyyət uyğunsuzluğunu, qısqanclığı və bir-birini alçaldan davranışları göstərir. Bu, nikahın dağılması barədə bir şərhdir. Onu mübahisəsiz izah kimi təqdim etmək əvəzinə müəllifinə aid etmək lazımdır.
Hülya Eraydın Argunşah məsuliyyətin böyük hissəsini Lətifə xanımın üzərinə qoyan izahlara etiraz edir. O, bu yanaşmanı qeyri-bərabər, kişi mərkəzli tarixçilik kimi tənqid edir. Siz uğursuz nikahı yalnız qadının mühakiməsinə çevirən mətnləri oxuyarkən onun bu fikrini nəzərə almalısınız.
Bu yanaşmalar ayrılığı fərqli şəkildə izah edir. Akbıyık münasibət daxilindəki münaqişələri önə çəkir. Argunşah isə həmin münasibət barədə yazılanlarda məsuliyyətin necə bölüşdürüldüyünü sorğulayır. Heç bir yanaşma boşanmanı tək, sadə və qəti səbəblə izah etməyə əsas vermir.
Atatürk Ensiklopediyası evdən ayrılma ilə rəsmi elanı fərqləndirir. Lətifə xanım 5 avqust 1925-ci ildə Çankayadan ayrıldı. Boşanma isə 12 avqustda rəsmən elan edildi. Sizin ailə təqviminizdə qeyd edə biləcəyiniz tarixlərdə olduğu kimi, evdən getmək və ayrılığı elan etmək ayrı-ayrı hadisələrdir.
Lətifə xanım hicab taxırdımı?
Cumhuriyet qəzetindəki bir məqalədə Lətifə xanımın 1923-cü ildə çəkilmiş fotoşəkillərindən bəhs olunur. Məqalədə onun başının örtülü olduğu, bəzi şəkillərdə isə örtüyün altından saçlarının göründüyü bildirilir. Bu təfərrüatlar hər fotoşəkildə eyni geyim tərzinin olduğunu güman etməkdən daha dəqiq cavab verir.
Onun ictimaiyyət qarşısına çıxdığı məkanlar arasında təhsil müəssisəsi də var idi. Anadolu Agentliyinin arxivində 21 mart 1923-cü il tarixli bir fotoşəkil saxlanılır. Şəkildə Lətifə xanımla Mustafa Kamal Konya Qız Müəllim Məktəbində (Konya Kız Öğretmen Okulu) şagirdlərin arasındadırlar. Bu fotoşəkil nikahlarının ilk aylarında onun Mustafa Kamalın yanında olduğunu göstərir.
Lətifə xanımın boyu nə qədər idi?
İpək Çalışların bioqrafik kitabında Lətifə xanımın boyunun təxminən 1.55 metr olduğu göstərilir. Ölçünü verərkən onun təxmini olduğunu da qeyd etmək lazımdır. Siz onun boyunu axtarırsınızsa, bioqrafiyada göstərilən rəqəm budur.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Lətifə xanımın öz nikahında iştirakı diqqətçəkən təfərrüatdır. Qadınların dini nikah mərasimlərində adətən vəkillər vasitəsilə təmsil olunduğu dövrdə o, şəxsən mərasimə qatılmışdı. Mərasim ailəsinin Göztəpədəki köşkündə keçirilmişdi.
1925-ci ildə o, Türk Ocaqlarının (Türk Ocakları) qurultayında Qarsın (Kars) nümayəndəsi kimi iştirak etdi. 17 mayda fəxri sədr seçildi. Bu vəzifə onun ictimai fəaliyyətinin Mustafa Kamalın yanında çəkilmiş fotoşəkillərlə məhdudlaşmadığını göstərən, tarixi məlum olan daha bir nümunədir.
Daha sonrakı bir fotoşəkil onun nikahdan sonrakı həyatından bir anı göstərir. Cumhuriyet qəzetinin 2 iyul 2006-cı il sayında Lətifə xanımın bacısı oğlu Erdem İlmenlə 1960-cı illərdə çəkilmiş şəkli dərc olunub. Şəkildə o, 1925-ci ildəki ayrılıqdan onilliklər sonra görünür.
Şəxsi arxivində gündəliklər, məktublar, teleqramlar və fotoşəkillər də daxil olmaqla 219 material var idi. Argunşahın araşdırmasına görə, arxiv 26 noyabr 1979-cu ildə Türk Tarix Qurumuna təhvil verilib. Topluda şəxsi qeydlərin bir neçə müxtəlif növü bir araya gəlmişdi.
İzmirdə hansı köşk onun toyu ilə bağlıdır?
Göztəpədəki Uşakizadə köşkü Lətifə xanımla Mustafa Kamalın evləndiyi yerdir. Köşkü 1860-cı ildə Sadıq bəy tikdirib. Bina 2001-ci ildə muzey kimi ziyarətçilərə açılıb. Beləliklə, səyahət edənlər toyun keçirildiyi konkret binanı görə bilirlər.
Qarşıyakadakı Lətifə xanım köşkü isə başqa binadır. Zübeydə xanım 14 yanvar 1923-cü ildə orada vəfat edib. Siz İzmirdə bu hadisələrin izini axtarırsınızsa, məkanları fərqləndirin: toy Göztəpədə keçirilib, Zübeydə xanım isə Qarşıyakada vəfat edib.
Lətifə xanımın sonrakı həyatı necə keçdi?
Lətifə xanım boşandıqdan sonra bir daha ailə qurmadı. Əsasən İzmir və İstanbulda yaşadı. Erdem İlmenlə 1960-cı illərdə çəkilmiş fotoşəkli onun sonrakı həyatını göstərir. Bu şəkil nikah dövrünə aid fotoşəkillərdən ayrı bir dövrü əks etdirir.
2005-ci ildə onun arxivinin nəşri mübahisə doğurdu. Müəyyən edilmiş 25 illik müddət başa çatanda varisləri sənədlərin açıqlanmamasını istədilər. Bundan sonra Türk Tarix Qurumu nəşr planından imtina etdi.
Lətifə xanım nədən vəfat edib və məzarı haradadır?
Lətifə xanım 12 iyul 1975-ci ildə İstanbulda döş xərçəngindən vəfat edib. 77 yaşı var idi. Ölümü onun ictimai həyatından bəhs edən mətnlərdə hələ də əsas yer tutan nikahından onilliklər sonraya təsadüf edir.
Cənazə mərasimi 13 iyul 1975-ci ildə Təşvikiyyə məscidində (Teşvikiye Camii) keçirilib. O, İstanbulun Ədirnəqapı səmtindəki ailə məzarlığında dəfn olunub. Siz Lətifə xanımın məzarını axtarırsınızsa, dəfn olunduğu yer Ədirnəqapıdır.
Xronologiya
- 17 iyun 1898: Lətifə xanım İzmirdə doğuldu.
- Sentyabr 1922: Mustafa Kamal ailənin Göztəpədəki köşkündə qaldı.
- 14 yanvar 1923: Zübeydə xanım Qarşıyakadakı köşkdə vəfat etdi.
- 29 yanvar 1923: Lətifə xanımla Mustafa Kamal Göztəpədə evləndilər.
- 29 oktyabr 1923: O, Türkiyənin ilk prezidentinin həyat yoldaşı oldu.
- 17 may 1925: Türk Ocaqlarının fəxri sədri seçildi.
- 5 avqust 1925: Çankayadan ayrıldı. Bu hadisə ayrılığın başlanğıcı oldu.
- 12 avqust 1925: Boşanma rəsmən elan edildi.
- 12 iyul 1975: İstanbulda vəfat etdi.
- 13 iyul 1975: Ədirnəqapıda dəfn olundu.
- 26 noyabr 1979: Şəxsi arxivi Türk Tarix Qurumuna çatdırıldı.
- 2005: Varislərinin etirazından sonra nəşr həyata keçirilmədi.
Tez-tez verilən suallar
Lətifə xanım Atatürkün yeganə həyat yoldaşı olub?
Bəli. Atatürk yalnız bir dəfə evlənib və onun həyat yoldaşı Lətifə xanım olub. Onlar 29 yanvar 1923-cü ildə evlənib, 1925-ci ilin avqustunda ayrılıblar.
Boşanma üçün niyə iki tarix göstərilir?
Lətifə xanım 5 avqust 1925-ci ildə Çankayadan ayrılıb. Rəsmi elan isə 12 avqustda verilib. Bu tarixlər fərqli hadisələrə aiddir.
Lətifə xanım yenidən ailə qurub?
Xeyr. Boşandıqdan sonra bir daha evlənməyib. Əsasən İzmir və İstanbulda yaşayıb.
Onun sonrakı illərinə aid fotoşəkli varmı?
Bəli. Cumhuriyet qəzeti onun bacısı oğlu Erdem İlmenlə 1960-cı illərdə çəkilmiş fotoşəklini dərc edib. Şəkil 2 iyul 2006-cı ildə yayımlanıb.
Mənbələr
- Vikipediya — Latife Uşşakî tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Latife Uşşaki en.wikipedia.org
- Atatürk Ensiklopediyası — Lətifə xanım (1898–1975), Yaşar Akbıyık ataturkansiklopedisi.gov.tr
- İzmir Böyükşəhər Bələdiyyəsi — Lətifə xanım köşkü izmir.bel.tr
- İzmir Böyükşəhər Bələdiyyəsi — Muzeylər izmir.bel.tr
- Anadolu Agentliyi — Atatürkün ölümünün 74-cü ildönümü aa.com.tr
- Cumhuriyet Pazar — Tanımadığımız Lətifə xanım, 2 iyul 2006 egazete.cumhuriyet.com.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Mersin Mədəniyyət Mərkəzi — 1923 mersinkulturmerkezi.ktb.gov.tr
- Hülya Eraydın Argunşah — Bədii obraz kimi Lətifə (Uşşakî) xanım akmb.gov.tr
- İpək Çalışlar — Lətifə xanım sdu-sdtk.edu.az
FAQ
Atatürkün həyat yoldaşı Lətifə xanım kim idi?
Lətifə xanım 17 iyun 1898-ci ildə İzmirdə doğulub. 29 yanvar 1923-cü ildə Mustafa Kamal Atatürklə evlənib və Cümhuriyyət elan edildikdən sonra Türkiyənin ilk prezidentinin həyat yoldaşı olub.
Lətifə xanımla Atatürk niyə boşandılar?
Yaşar Akbıyık xasiyyət uyğunsuzluğunu, qısqanclığı və bir-birini alçaldan davranışları səbəblər sırasında göstərir. Hülya Eraydın Argunşah məsuliyyətin böyük hissəsini Lətifə xanımın üzərinə qoyan izahları tənqid edir. Bu şərhlər boşanmanın tək və qəti səbəbini müəyyənləşdirmir.
Lətifə xanımın boyu nə qədər idi və baş örtüyü taxırdımı?
İpək Çalışların bioqrafik kitabında onun boyunun təxminən 1.55 metr olduğu göstərilir. Cumhuriyet qəzetində 1923-cü il fotoşəkillərindən bəhs edən məqalədə onun baş örtüyü taxdığı, bəzən örtüyün altından saçlarının göründüyü bildirilir.
Lətifə xanım nədən vəfat edib və harada dəfn olunub?
O, 12 iyul 1975-ci ildə İstanbulda döş xərçəngindən vəfat edib. 77 yaşı var idi. Ertəsi gün cənazə mərasimi Təşvikiyyə məscidində keçirilib və Ədirnəqapıdakı ailə məzarlığında dəfn olunub.
Image: Mustafa Kemal with his then-wife Latife Hanım in 1923.jpg — Frank and Frances Carpenter Collection (Library of Congress), Public domain
