Hetlər (Hititler) tanrılarının yeməyə, içkiyə və yaşamağa yerə ehtiyac duyduğuna inanırdılar. Məbəd tanrının evi sayılırdı. Buna görə ibadət gündəlik işləri də əhatə edirdi: təqdimləri çatdırmaq, tanrıya məxsus əmlaka qulluq etmək və mərasimlərin davamını təmin etmək. Onların dini ilahi qüdrəti bir evin ərzağını təmin etmək və qayğısına qalmaq işi ilə bağlayırdı.
“Min tanrılı xalq” kimi tanınan hetlər təxminən e.ə. 1650-ci ildə Qızılirmaq hövzəsində mərkəzi Hattuşa olan dövlət qurdular. Fəth etdikləri bölgələrin tanrılarını qəbul etdikcə panteonları genişlənirdi. Siz Hattuşaya və ya yaxınlıqdakı Yazılıqayaya (Yazılıkaya) getsəniz, yerli fərqlərin hamısını aradan qaldırmadan çoxsaylı ənənələri birləşdirən bir dinin izləri ilə qarşılaşarsınız.
Hetlərin dini necə idi?
Het dini çoxtanrılı idi. Onların panteonunda hatti, luvi, pala, hurri və Mesopotamiya mənşəli tanrılar vardı. Dövlətin genişlənməsi onsuz da rəngarəng olan dini dünyaya yeni tanrı adları və ənənələr gətirirdi. “Min” sözü bu çoxluğu ifadə edir. Bu, düz min tanrının olduğunu təsdiqləyən say deyil.
Bu geniş panteonda yerli özünəməxsusluq əhəmiyyətini qoruyurdu. Het şəhərləri öz tufan tanrılarını saxlaya bilirdi. Bu tanrılar mütləq vahid ümumxalq tanrısının təzahürləri kimi birləşdirilmirdi. Buna görə yerli tufan tanrısı daha geniş dini sistemin daxilində də ayrıca tanrı olaraq qala bilirdi.
Başqa dəlillər isə bəzi tanrıların bir-biri ilə eyniləşdirildiyini göstərir. E.ə. XIII əsrdə kraliça Puduhepa (Puduhepa) Arinnanın Günəş ilahəsinə və sidr ölkələrinin ilahəsi Hebata (Hebat) eyni ilahə kimi müraciət etmişdi. Onun duasında təqdim olunan münasibət yerli tufan tanrılarının ayrı qalmasından fərqlənir.
Həmin əsrin dini sənədlərində tanrılar kaluti adlanan qruplara da bölünürdü. Tanrıları qruplaşdırmaq da, bəzilərini bir-biri ilə eyniləşdirmək də hetlərin dini həyatına xas idi. Bunların heç biri “min tanrı” ifadəsini dəqiq saya çevirmir.
Hetlər tanrıya inanırdılar?
Bəli, amma burada “tanrı” sözünü təkdə işlədərkən diqqətli olmaq lazımdır. Hetlər çoxsaylı tanrılara inanırdılar. Onlar fövqəltəbii varlıqların və ölülərin ruhlarının da gündəlik hadisələrə müdaxilə edə bildiyini düşünürdülər. İlahi təsir yalnız insanların məbədə girdiyi və ya bayrama qatıldığı vaxtlarla məhdudlaşmırdı.
Tanrılarla insanlar arasındakı münasibət ağa ilə xidmətçi arasındakı münasibətə bənzədilirdi. İnsanlardan ilahi ağalarını razı salmaq gözlənilirdi. Yemək, içki, sığınacaq və dini vəzifələrin düzgün yerinə yetirilməsi bu münasibətin tərkib hissəsi idi.
Bu vəzifələrdəki nöqsanları müəyyənləşdirmək üçün fala müraciət olunurdu. Hetlərin fal mətnlərində tanrının qəzəbinə unudulmuş kult təqdimlərinin səbəb olub-olmadığı soruşulurdu. Beləliklə, verilməmiş bir təqdim rəsmi dini araşdırmanın mövzusuna çevrilə bilirdi. İbadət öhdəlikləri yerinə yetirməklə yanaşı, onların icrasını yoxlamağı da əhatə edirdi.
Məbədlər və təqdimlər necə təşkil olunurdu?
Məbədlər tanrıların evi sayılırdı. Tanrıların ərzağa ehtiyacı olduğuna inanıldığı üçün onlara qulluq maddi resurslar da tələb edirdi. “Məbəd işçiləri üçün təlimat” tanrıya məxsus heyvanlarla, tarlalarla və əşyalarla necə davranılacağını tənzimləyirdi. Sənəd məbəd işçilərinə bu əmlakdan sui-istifadə etməməyi tapşırırdı.
Bunu gündəlik həyatla əlaqələndirə bilərsiniz: siz yemək planlaşdırır və ya evə baxırsınızsa, qida və sığınacaq təmin etməyin hansı işləri tələb etdiyini artıq bilirsiniz. Het inancına görə, tanrıların özlərinin də belə ehtiyacları vardı. Məbəd xidməti bu ehtiyacların ödənməsini mütəşəkkil dini vəzifəyə çevirirdi.
Təqdimlər vasitəsilə ibadət kənd yerlərinə də yayılırdı. İnsanlar huwaši kult daşlarının yanında pivə, şərab, ət, çörək və pendir təqdim edirdilər. Bu müqəddəs daşlar dini fəaliyyətin məbəd binalarından kənarda da davam etdiyini göstərir. Tanrılarla münasibətlər çərçivəsində təqdim edilənlər gündəlik həyatdan tanış yemək və içkilər idi.
Yerli kult inventarlarında əyalət şəhərlərində və kəndlərdə müqəddəs yerlərin və bayramların vəziyyəti qeydə alınırdı. Bu sənədlər mərkəzi idarəetmə ilə yerli icmalar arasındakı dini münasibətləri də əks etdirirdi. Beləliklə, kəndlərdəki ibadət hökmdarın dövlət kultu mərasimləri ilə yanaşı sənədlərdə yer alırdı.
Hökmdar bayramları və fərdi ayinlər
Hökmdar və kraliça dövlət bayramlarının əsas iştirakçıları idi. Onlar tanrılara müntəzəm təqdimlərin çatdırılmasına kömək edirdilər. Bəzi bayramlar bir neçə gün davam edə bilirdi. Hökmdarların iştirakı onları tanrılarla münasibətləri qorumaq üçün təkrar görülən işlərə bağlayırdı.
Mixi yazılı bayram lövhələrində təqdim ediləcək materiallar, əməl olunacaq qayda və mərasimlərin keçiriləcəyi yerlər göstərilirdi. Bu mətnlər konkret göstərişləri qoruyub saxlayır. Onlar ibadətin ləvazimat, məkan və düzgün icra tələb edən ardıcıl hərəkətlərdən ibarət olduğunu göstərir.
Hetşünaslar EZEN işarəsi ilə göstərilən kollektiv bayramları SISKUR işarəsi ilə göstərilən ayinlərdən fərqləndirirlər. Sonuncular ayrı-ayrı şəxslərin konkret problemlərinə yönəlirdi. Bu fərq sizə ümumi bayramla müəyyən bir insanın çətinliyinin həllinə yönəlmiş mərasimi ayırmağa kömək edir. Hər ikisi hetlərin dini təcrübəsinə daxil idi.
Het mifologiyası və dini
Telipinu (Telipinu) mifi bir tanrının yoxa çıxmasını məhsuldarlığın dayanması ilə əlaqələndirir. Telipinu əkinçilik və məhsuldarlıq tanrısıdır. O yoxa çıxanda bitkilərdə və heyvanlarda məhsuldarlıq dayanır. Onun yoxluğu ilahi varlığın çəkilməsinin nəticələrini canlılar üzərində görünən edir.
Telipinunun axtarışında kiçik, amma həlledici bir varlıq iştirak edir. Hannahanna (Hannahanna) arı göndərir. Arı itkin tanrını tapır və sancaraq oyadır. Beləliklə, əkinçilik tanrısını tapan bir insan qəhrəman deyil, arı olur.
İlluyanka hekayəsinin bir variantında ziyafət, insan köməkçi və Tufan tanrısı bir araya gəlir. İnara ziyafət təşkil edir və ilan bu ziyafətdə sərxoş olur. İnsan olan Hupaşiya (Hupašiya) onu bağlayır. Ardınca Tufan tanrısı ilanı öldürür. Qələbə bir neçə iştirakçının ardıcıl hərəkətlərindən asılı olur.
Kumarbi (Kumarbi) haqqında rəvayət ənənəsində onun törətdiyi daş bədheybət Ullikummi (Ullikummi) də yer alır. Telipinu və İlluyanka ilə yanaşı baxıldıqda bu obraz het miflərindəki müxtəlif varlıqları göstərir: yoxa çıxmış məhsuldarlıq tanrısı, rəqib ilan və daşdan yaranmış bədheybət.
Hattuşa və Yazılıqayada ibadətin izlərini oxumaq
Hattuşanın Aşağı şəhərində Böyük məbəd yerləşir. UNESCO onu e.ə. XIII əsrdən qalan het məbədləri arasında ən yaxşı qorunmuş məbəd kimi təsvir edir. Yuxarı şəhərdə het və hurri panteonlarının tanrı və ilahələrinə aid çoxsaylı məbədlər vardı.
Yazılıqaya Hattuşadan təxminən iki kilometr şimal-şərqdə yerləşir. İki təbii qaya otağından ibarət açıq səma altındakı müqəddəs məkandır. Onun relyefləri sizə panteonu başqa yolla tanımağa imkan verir: müqəddəs məkanda düzülmüş ilahi fiqurlar vasitəsilə.
A otağında qərb divarındakı tanrılar və şərq divarındakı ilahələr şimaldakı əsas səhnəyə doğru irəliləyir. Həmin səhnədə Teşub, onun arvadı Hepat (Hepat) və oğulları Şarruma (Šarruma) təsvir olunub. İki yürüşü izləməklə siz otaqdakı fiqurların necə düzüldüyünü anlaya bilərsiniz.
Zaman xətti
- Təxminən e.ə. 1650-ci il: Qızılirmaq hövzəsində mərkəzi Hattuşa olan Het dövləti quruldu.
- E.ə. XIII əsr: Puduhepanın duasında Arinnanın Günəş ilahəsi Hebatla eyniləşdirildi.
- E.ə. XIII əsr: Hattuşadakı Böyük məbəd bu dövrə aiddir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Yazılıqayanın B otağında IV Tuthaliya (IV. Tuthaliya) himayədar tanrısı Şarrumanın qoruması altında təsvir olunur. Bu relyef adı məlum olan bir hökmdarı qoruyucu tanrı ilə birbaşa münasibətdə göstərir. Hökmdarın ilahi himayədən asılılığını konkret təsvirlə ifadə edir.
B otağının qərb divarında on iki tanrıdan ibarət sıra da var. Onlar sağa doğru irəliləyirlər. Bu, müqəddəs məkanın təsvirləri daxilində konkret qrupdur və daha geniş mənalı “Min tanrılı xalq” ifadəsindən fərqlənir.
Qida təqdimləri ətraflı hazırlıq tələb edə bilirdi. İştar (İštar) kultu ilə bağlı KUB 27.16 və KBo 19.142 lövhələrində zəngin təqdimlər təsvir olunur. Bunlara xüsusi hazırlanmış qurban əti və nar kimi meyvələrdən mərasimlərdə istifadə daxildir.
Qoruyucu tanrılara həsr olunmuş bir bayramda köhnə kult təsviri yenisi ilə əvəz edilirdi. Beləliklə, dini qulluq təsvirin özünü də əhatə edirdi. Tanrıların evlərini ərzaqla təmin etmək və bayramları keçirməklə yanaşı, ibadət kultda işlədilən bir əşyanın yenilənməsini də tələb edə bilirdi.
Tez-tez verilən suallar
Hetlər düz min tanrıya ibadət edirdilər?
Xeyr. “Min tanrılı xalq” ifadəsi böyük və rəngarəng panteonu təsvir edir. Bu, dəqiq ümumi say deyil. Müxtəlif ənənələrin tanrıları het dininə daxil olmuşdu. Bəzi yerli tanrılar isə ayrıca kimliklərini qoruyurdu.
Hetlər məbədlərdən kənarda necə ibadət edirdilər?
Kənd yerlərindəki huwaši kult daşlarının yanında təqdimlər verirdilər. Bunlara pivə, şərab, ət, çörək və pendir daxil idi. Kult inventarlarında əyalət şəhərlərində və kəndlərdə müqəddəs yerlər və bayramlar da qeydə alınırdı.
Hökmdar və kraliça hansı rolu oynayırdılar?
Onlar dövlət bayramlarının əsas iştirakçıları idi və tanrılara müntəzəm təqdimlərin verilməsini təmin edirdilər. Bəzi mərasimlər bir neçə gün davam edirdi. Bayram lövhələrində ləvazimat, icra qaydaları və məkanlar göstərilirdi.
Hansı mif tanrını əkinçilik məhsuldarlığı ilə əlaqələndirir?
Telipinu mifi bu əlaqəni birbaşa qurur. Tanrı yoxa çıxanda bitkilərdə və heyvanlarda məhsuldarlıq dayanır. Hannahannanın göndərdiyi arı onu tapır və sancaraq oyadır.
Mənbələr
- Mərmərə Universiteti — Əsas xətləri ilə het dini openaccess.marmara.edu.tr
- Sema Ayaz — Het cəmiyyətində tanrıların sakitləşdirilməsi haqqında araşdırma dergipark.org.tr
- Gary Beckman, Cambridge Universiteti Nəşriyyatı — Het dini cambridge.org
- Gregory McMahon — Qoruyucu tanrıların Het dövlət kultu isac.uchicago.edu
- Michele Cammarosano — Hetlərin yerli kultları jstor.org
- Wikipedia — Het mifologiyası və dini en.wikipedia.org
- Vikipedi — Het mifologiyası tr.wikipedia.org
- UNESCO — Hattuşa: hetlərin paytaxtı whc.unesco.org
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Yazılıqaya ktb.gov.tr
- Turin Universiteti — Tələbkar ilahə: Hetlərin İştar kultunda qidadan ayinlərdə istifadə unifind.unito.it
- Çikaqo Universiteti ISAC — Qoruyucu tanrıların Het dövlət kultu isac.uchicago.edu
FAQ
Hetlər tək tanrıya inanırdılar?
Xeyr. Hetlər hatti, luvi, pala, hurri və Mesopotamiya ənənələrindən gələn çoxsaylı tanrılara ibadət edirdilər. “Min tanrılı xalq” ifadəsi dəqiq say bildirmir.
Hetlər tanrılarına necə ibadət edirdilər?
Məbədlərə qulluq edir, yemək və içki təqdim edir, bayramlar keçirir və ayinlər icra edirdilər. Kənd yerlərindəki huwaši kult daşlarına da təqdimlər aparılırdı.
Telipinu mifində nə baş verir?
Telipinu yoxa çıxır və bunun nəticəsində bitkilərdə və heyvanlarda məhsuldarlıq dayanır. Hannahannanın göndərdiyi arı onu tapır və sancaraq oyadır.
Yazılıqayada nə görə bilərsiniz?
Yazılıqayada iki təbii qaya otağı var. A otağında tanrı və ilahələrin yürüşləri təsvir olunur. B otağında isə Şarrumanın himayəsindəki IV Tuthaliya və on iki tanrıdan ibarət sıra yer alır.
Image: Relief of the Twelve Underworld Gods Chamber B Yazilikaya Hattusa.jpg — Ywpark2003, CC0
