Hatay Arxeologiya Muzeyi: dünyanın ən zəngin mozaika kolleksiyalarından biri
Antakyadakı Hatay Arxeologiya Muzeyi Roma və Şərqi Roma mozaikalarını olduqca geniş miqyasda bir araya gətirir. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin məlumatına görə, burada 3,250 kvadratmetr mozaika nümayiş olunur. Amma kolleksiya yalnız bəzəkli səthlərdən ibarət deyil. Heykəllər, kitabələr və digər əşyalar onun əhatəsini Paleolitdən Osmanlı dövrünədək genişləndirir.
Muzeyin türkcə adı Hatay Arkeoloji Müzesi-dir. İndiki bina Antakya rayonunun Maşuklu məhəlləsində yerləşir. 25 oktyabr 2026 tarixinə nazirliyin qeydlərində muzey texniki xidmət və təmir işləri səbəbindən bağlı göstərilirdi. Siz yenə də nazirliyin virtual turu vasitəsilə kolleksiyanın Dafna evləri və Mozaika yolu kimi bölmələrini gəzə bilərsiniz.
Hatay Arxeologiya Muzeyinin mozaika kolleksiyası niyə əhəmiyyətlidir?
Prinston Universitetinin 1932–1939-cu illərdə Antakya və ətrafında apardığı qazıntılar muzeyin əsas mozaika kolleksiyasının formalaşmasına kömək edib. Bu qazıntılar muzeydəki eksponatları ətraf ərazinin arxeoloji tədqiqi ilə birbaşa əlaqələndirir. Buna görə kolleksiyanın tarixi muzeyin 1948-ci ildə ilk ziyarətçilərini qəbul etməsindən əvvələ gedib çıxır.
Əsas əsərlər arasında Tərk edilmiş Ariadna, Yakto, Satir və Hermafrodit (Satyr ve Hermaphroditos), Fəsillər (Mevsimler), Veneranın doğulması, Artemida (Artemis) və Skelet mozaikaları var. Bu adlar sizə kolleksiyanı araşdırmaq üçün bir neçə başlanğıc nöqtəsi verir. Onlar həm də göstərir ki, bütün mozaikalara vahid bəzək növü kimi yanaşmaq muzeyin əsas əsərlərindəki mövzu müxtəlifliyini nəzərdən qaçırar.
Miqyası ifadə edərkən dəqiq olmaq lazımdır. Nazirliyin muzey səhifəsində nümayiş olunan mozaikaların sahəsi 3,250 kvadratmetr göstərilir. Rəsmi muzey broşüründə isə mozaika sərgisi üçün 3,500 kvadratmetr sahə qeyd olunur. Bu rəqəmlər ayrı göstəriciləri ifadə edir. Onları bir-birinin əvəzinə işlətmək və ya eyni sahənin iki ziddiyyətli ölçüsü kimi təqdim etmək olmaz.
Hatay xüsusilə Roma və Şərqi Roma nümunələri ilə dünyanın ən zəngin mozaika kolleksiyaları sırasında yer alır. Bu təsvir mozaika fonduna əsaslanaraq onu dünyanın ən böyük arxeologiya muzeyi adlandırmaqdan daha faydalıdır. Binanın ümumi qapalı sahəsi, sərgi sahəsi və nümayiş olunan mozaikaların tutduğu sahə ayrı göstəricilərdir.
Yakto mozaikasında nələrə diqqət yetirməlisiniz?
Yakto mozaikası Defnədə tapılıb və eramızın V əsrinə aiddir. Mərkəzdəki qadın fiquru Böyük Ruh mənasını verən Meqalopsixiyanı (Megalopsykhia) təmsil edir. Beləliklə, kompozisiyanın mərkəzi obrazının kimliyi məlumdur. Siz əvvəlcə bu fiqura baxın, sonra ətraf təsvirləri kənarlara doğru izləyin.
Dörd tərəfin hamısında şəhər həyatından səhnələr uzanır. Mərkəzlə haşiyə arasında ovçu qəhrəmanların yanında yunanca adlar yazılıb. Buna görə siz Yaktonu bir neçə səviyyədə araşdıra bilərsiniz: mərkəzdəki alleqorik fiqur, adları göstərilən ovçular və şəhər həyatından səhnələr. Haşiyə də mərkəzi fiqur qədər diqqətə layiqdir.
Bu şəhər səhnələri gündəlik həyatla əlaqə yaradır. Tanış bir küçə fotosunun kənarlarına diqqət yetirdiyiniz kimi, Yaktonun da mərkəzindən kənara baxıb şəhər həyatının təsvirlərini araşdıra bilərsiniz. Mozaikada bu səhnələr Meqalopsixiya və ovçuların ətrafında yerləşir. Beləliklə, ətrafdakı şəhər əsərin vizual quruluşunun bir hissəsinə çevrilir.
Soteriya mozaikası da gündəlik mühitlə əlaqə qurur. O, Antakyadakı bir hamamın frigidariumundan, yəni soyuq otağından gətirilib. Bu mənşə əsəri konkret bir məkanla bağlayır. Onun muzeydəki təqdimatı həm mozaikanın özünü, həm də götürüldüyü hamam hissəsini əhatə edir.
Mozaikalardan başqa: heykəllər və Antakya sarkofaqı
Muzeyin əsas eksponatları arasında Şuppiluliuma heykəli, Arsuz stelaları (Arsuz Stelleri), Tixe heykəli (Tykhe Heykeli), Antakya sarkofaqı (Antakya Lahdi) və Qoşa aslanlı sütun altlığı da var. Bu əsərlər kolleksiyanın əhatəsini mozaikalardan kənara çıxarır. Nazirliyin virtual muzey turunda Antakya sarkofaqına ayrıca bölmə də ayrılıb.
Şuppiluliuma heykəlinin bədəninin yuxarı hissəsi 2012-ci ildə Tell Tayinatda (Tell Tayinat) tapılıb. Heykəl elə həmin qazıntı mövsümündə Hatay Arxeologiya Muzeyinə köçürülüb. Toronto Universitetinin həmin il yaydığı açıqlamaya görə, qorunub qalmış baş və gövdə hissəsinin hündürlüyü təxminən 1.5 metrdir.
Heykəlin ilkin hündürlüyü 3.5–4 metr hesablanıb. Bu təxmini göstəricini qorunub qalmış parçanın hündürlüyündən ayırmaq lazımdır. Qalan baş və gövdə belə ilkin heykəlin yalnız bir hissəsidir. Tapılma tarixi və muzeyə köçürülməsi bu mühüm eksponatı konkret qazıntı mövsümü ilə də əlaqələndirir.
Antakyadakı Hatay Arxeologiya Muzeyi: binalar və ünvan
İlk muzey binası Antakyada Cümhuriyyət meydanının (Cumhuriyet Alanı) yaxınlığında yerləşirdi. Fransız arxeoloq və qədim əsərlər müfəttişi M. Prostun təklifi ilə 1934-cü ildə tikintiyə başlanıb. Bina 1938-ci ildə tamamlanıb. Muzey ilk dəfə 23 iyul 1948-ci ildə ziyarətçilərə açılıb. Təmir və genişləndirmədən sonra 1975-ci ildə yenidən açılıb.
Maşukludakı yeni binanın tikintisi 2011-ci ilin mayında başlayıb. Memar Kemal Nalbantın layihələndirdiyi bina Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə Hatay Valiliyinin maliyyəsi hesabına tikilib. Birinci mərhələ 28 dekabr 2014-cü ildə açılıb. İkinci mərhələ isə 2 mart 2019-cu ildə istifadəyə verilib.
Yeni muzey 53,500 kvadratmetrlik ərazi üçün layihələndirilib. Binanın qapalı sahəsi 32,754.14 kvadratmetrdir. Bunun 10,700 kvadratmetri sərgilərə ayrılıb. Muzeyin 19 sərgi zalında xronoloji və tematik düzülüş birləşdirilir. Bu ölçülər təkcə mozaikalara deyil, bütövlükdə muzeyə aiddir.
Ünvan axtarışlarında vilayətin muzey idarəsi binanın Maşukludakı Atatürk küçəsində (Atatürk Caddesi) yerləşdiyini bildirir. Mədəniyyət Portalı yol tarifi üçün ünvanı Maşuklu, Antakya–Reyhanlı Yolu No:117 kimi verir. Hər iki məlumat muzeyi Cümhuriyyət meydanı yaxınlığındakı əvvəlki bina ilə deyil, Maşuklu ilə əlaqələndirir.
Xronologiya
- 1932: Antakya və ətrafında kolleksiyanın formalaşmasına kömək edəcək qazıntılar başladı.
- 1934: Köhnə muzey binasının tikintisinə başlandı.
- 1938: Köhnə bina tamamlandı.
- 23 iyul 1948: Hatay Arxeologiya Muzeyi ziyarətçilərə açıldı.
- 1975: Köhnə muzey təmir və genişləndirmədən sonra yenidən açıldı.
- May 2011: Maşukludakı yeni muzeyin tikintisinə başlandı.
- 2012: Şuppiluliuma heykəli Tell Tayinatdan muzeyə köçürüldü.
- 28 dekabr 2014: Yeni muzeyin birinci mərhələsi açıldı.
- 2 mart 2019: İkinci mərhələsi açıldı.
- 6 fevral 2023: Nazirliyin qeydlərində texniki xidmət və təmir üçün bağlanmanın başlanğıcı bu tarixlə göstərilir.
- 22 fevral 2026: 2026-cı ilin sonunda mərhələli açılış hədəfi elan edildi.
- 25 oktyabr 2026: Nazirlik işlərin tamamlanmasını gözləyən muzeyi hələ də bağlı göstərirdi.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz detallar
Antakya ətrafındakı erkən qazıntılardan çıxarılan mozaikalar təxminən 20 muzey və şəxsi kolleksiya arasında paylanıb. Onların aparıldığı yerlər arasında Prinston Universitetinin İncəsənət Muzeyi, Vuster İncəsənət Muzeyi və Luvr var. Beləliklə, Hatay kolleksiyası Antakya ətrafında qazılıb çıxarılmış, sonradan müxtəlif kolleksiyalarda saxlanmış əşyaların daha geniş tarixinin bir hissəsidir.
Şuppiluliuma heykəlinin materiallarına və kitabəsinə diqqət yetirməyə dəyər. Gözlərində ağ əhəngdaşı və qara dolomit inkrustasiyaları var. Kürəyindəki Luvi heroqlifləri ilə yazılmış kitabə hökmdarın nailiyyətlərini təsvir edir. Ön və arxa tərəflər eyni heykəl haqqında müxtəlif məlumatlar saxlayır.
Yeni muzeydə sərgi marşrutu Üçağızlı mağarasının (Üçağızlı Mağarası) rekonstruksiyası ilə başlayır. Mağara Samandağın Meydan kəndində yerləşir. Belə başlanğıc marşrutun ilk nöqtəsini Antakyanın özündən kənara çıxarır. O, həm də Səlcuqlu və Osmanlı dövrlərinədək uzanan kolleksiyanın daha erkən çağlarını təqdim edir.
Muzeyin az tanınan tapıntıları arasında Orta Eneolit dövrünə aid sivri formalı kəllələr var. Onlar Neolit, Tunc dövrü, Het və Ellinizm əşyalarının da daxil olduğu kolleksiyaya aiddir. Roma və Şərqi Roma mozaikaları daha uzun bir zaman aralığının mühüm hissəsini təşkil edir.
Hatay Arxeologiya Muzeyinin şəkilləri və virtual turu
Hatay Arxeologiya Muzeyinin şəkillərini və ya fotolarını axtarırsınızsa, nazirliyin virtual turunda adları göstərilən bölmələri araşdıra bilərsiniz. Bunlara Mağara, Amuk, Dafna evləri (Daphne Evleri), Antakya sarkofaqı və Mozaika yolu (Mozaik Yolu) daxildir. Fiziki muzey bağlı göstərildiyi müddətdə siz bu bölmələr vasitəsilə kolleksiyanın müxtəlif hissələri arasında keçid edə bilərsiniz.
Yaktonun şəkillərinə baxarkən mərkəzdəki Meqalopsixiya ilə yanaşı, dörd haşiyəsinə də diqqət yetirin. Şəhər səhnələri və yunanca adlar axtara biləcəyiniz konkret detallardır. Şuppiluliuma heykəlində isə gözlərdəki ziddiyyətli rənglərə malik materialları ayrıca nəzərdən keçirə bilərsiniz.
Hatay Arxeologiya Muzeyinə biletlər və yenidən açılış
25 oktyabr 2026 tarixinə nazirliyin müvəqqəti bağlanmış muzeylər siyahısında Hatay Arxeologiya Muzeyi ümumi texniki xidmət və təmir işləri səbəbindən bağlı qeyd olunurdu. Bağlanmanın başlanğıcı 6 fevral 2023 tarixi ilə göstərilirdi. Yenidən açılış işlərin tamamlanmasından asılı idi.
22 fevral 2026-cı ildə yayımlanan İHA xəbərində Hatay millət vəkili Hüseyin Yaymanın 2026-cı ilin sonunda mərhələli açılış hədəfini elan etdiyi bildirilirdi. Bu hədəf təsdiqlənmiş açılış günü deyildi. Nazirliyin muzey səhifəsində də muzey bağlı göstərilir və Müzekartın Türkiyə Respublikası vətəndaşları üçün keçərli olduğu qeyd edilirdi.
Tez-tez verilən suallar
Hatay Arxeologiya Muzeyi haradadır?
Antakya rayonunun Maşuklu məhəlləsindədir. Mədəniyyət Portalında yol tarifi üçün ünvan Maşuklu, Antakya–Reyhanlı Yolu No:117 kimi göstərilir.
Hatay Arxeologiya Muzeyi açıqdırmı?
Nazirlik 25 oktyabr 2026 tarixində muzeyi bağlı göstərirdi. 2026-cı ilin sonunda mərhələli açılış hədəfi elan edilmişdi, lakin dəqiq açılış günü təsdiqlənməmişdi.
Hansı mozaikaya yaxından baxmalısınız?
V əsrə aid Yakto mozaikasında izləyə biləcəyiniz bir neçə konkret detal var. Bunlar mərkəzdəki Meqalopsixiya, dörd tərəfdəki şəhər səhnələri və ovçu qəhrəmanların yanındakı yunanca adlardır.
Kolleksiyanı onlayn araşdırmaq olarmı?
Nazirlik virtual tur təqdim edir. Onun bölmələri arasında Mağara, Amuk, Dafna evləri, Antakya sarkofaqı və Mozaika yolu var.
Mənbələr
- Mədəni İrs və Muzeylər Baş İdarəsi — Hatay Muzey Müdirliyi kvmgm.ktb.gov.tr
- Mədəniyyət Portalı — Hatay Arxeologiya Muzeyi kulturportali.gov.tr
- Hatay Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Muzey broşürü hatay.ktb.gov.tr
- Hatay Valiliyi — Hatay Arxeologiya Muzeyi hatay.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Hatay Arxeologiya Muzeyi muze.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, DÖSİMM — Hatay dosim.ktb.gov.tr
- Türk Arxeologiya və Etnoqrafiya Jurnalı — 2022/1, Sayı 83 taed.ktb.gov.tr
- Toronto Universiteti, Tayinat Arxeoloji Layihəsi — Hökmdar Şuppiluliuma tayinat.artsci.utoronto.ca
- Toronto Universiteti, EurekAlert vasitəsilə — 2012-ci il qazıntı açıqlaması eurekalert.org
- Mədəni İrs və Muzeylər Baş İdarəsi — Müvəqqəti bağlanmış muzeylər kvmgm.ktb.gov.tr
- Karar, İHA-nın xəbərinə əsasən — Hatay Arxeologiya Muzeyinin yenidən açılış hədəfi karar.com
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Hatay Arxeologiya Muzeyinin virtual turu sanalmuze.gov.tr
- Vikipediya — Hatay Arxeologiya Muzeyi en.wikipedia.org
FAQ
Hatay Arxeologiya Muzeyi haradadır?
Muzey Antakya rayonunun Maşuklu məhəlləsindədir. Vilayətin muzey idarəsi onun Atatürk Caddesi üzərində yerləşdiyini bildirir. Mədəniyyət Portalında isə yol tarifi üçün ünvan Maşuklu, Antakya–Reyhanlı Yolu No:117 kimi göstərilir.
Hatay Arxeologiya Muzeyi açıqdırmı?
25 oktyabr 2026 tarixinə nazirlik muzeyi texniki xidmət və təmir işləri səbəbindən bağlı göstərirdi. 2026-cı ilin sonunda mərhələli açılış hədəfi elan edilmişdi, lakin dəqiq açılış günü təsdiqlənməmişdi.
Kolleksiyanın əsas mozaikaları hansılardır?
Əsas nümunələrə Yakto, Tərk edilmiş Ariadna, Satir və Hermafrodit, Fəsillər, Veneranın doğulması, Artemida və Skelet mozaikaları daxildir. V əsrə aid Yakto mozaikasının mərkəzində Meqalopsixiyanı, yəni Böyük Ruhu təmsil edən fiqur var.
Hatay Arxeologiya Muzeyini onlayn gəzmək olarmı?
Nazirliyin virtual muzey platformasında Mağara, Amuk, Dafna evləri, Antakya sarkofaqı və Mozaika yolu kimi bölmələri əhatə edən tur var.
Image: Hatay Archaeology Museum, Antakya, Turkey (35454860543).jpg — Carole Raddato from FRANKFURT, Germany, CC BY-SA 2.0
