Giresun Müzesi’nin bulunduğu Gogora Kilisesi, 1948–1967 yıllarında cezaevi olarak kullanıldı.[9] Siz bu yazıda Giresun adının kökenini ve şehrin tarihini somut yapılarla öğreneceksiniz.
Şehrin geçmişi, Kerasus adından Zeytinlik evlerine uzanan farklı izlerle okunabiliyor. Hacı Hüseyin Camii’nin kitabesi, Millet Bahçesi’nin çeşmeleri ve adanın surları bunlar arasında bulunuyor. Siz gündelik bir yürüyüşü, bu yapıların tarihlerini karşılaştırarak geçmişle ilişkilendirebilirsiniz.[1][5][7][8][11]
Giresun adının kökeni nedir: Kerasus ne anlama geliyor?
Giresun adı, eski şehir adının Türkçede zamanla dönüşmüş biçimini temsil ediyor. Tarihî kaynaklarda bu ad Kerasus, Kerasous, Cerasous ve Kerassunde biçimlerinde geçiyor. Dolayısıyla bugünkü adın geçmişini araştırırken, farklı yazılışları birlikte değerlendirmek gerekiyor.[1]
Kerasus adını kirazla ilişkilendiren açıklama, şehrin adı hakkındaki köken görüşlerinden biridir. Başka bir açıklama, Yunancada boynuz anlamına gelen keras sözcüğüne dayanıyor. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ise daha eski bir yer adını işaret ediyor. Kurum, bu eski adın Grekçeleştirilmiş olması görüşünü savunuyor.[2]
Kiraz anlatısında, Lucullus’un Giresun’dan Roma’ya kiraz fidanı götürdüğü rivayeti de bulunuyor. Bu rivayet, kirazın dünyaya Giresun’dan yayıldığı iddiasına dayanak olarak kullanılıyor. Ancak TDV İslâm Ansiklopedisi, kirazın Roma’da daha önce bilindiğini de belirtiyor. Bu nedenle rivayeti, adın kökenini kesinleştiren bir kanıt olarak okumamak gerekiyor.[1]
Antik Kerasus’un konumu da araştırmacıların farklı görüşler ileri sürdüğü bir konu. Ksenofon, Trabzon’dan üç günlük yürüyüşün ardından Kerasus’a ulaştığını anlatıyor. Bazı araştırmacılar bu yerleşimi Vakfıkebir çevresine, bazıları bugünkü Giresun’a yerleştiriyor. Adın tarihsel devamlılığı, antik yerleşimin konumu hakkındaki tartışmayı tek başına çözmüyor.[1]
Kısa kronoloji
Giresun’un geçmişindeki yönetim değişiklikleri, yapıların tarihleriyle birlikte daha kolay izlenebiliyor. Aşağıdaki sıralama, Roma döneminden Cumhuriyet dönemine uzanan olayları bir araya getiriyor. Kalenin kuruluşuna ilişkin ilk satır ise kesinleşmiş bir tarih bildirmiyor.[1][3][4]
- MÖ 183 sonrası Kalenin I. Farnakes tarafından kurulması görüşünün ilişkilendirildiği dönem; kesin tarih bilinmiyor.[3]
- MÖ 64 Pompeius Giresun’u ele geçirdi.[1]
- 1204 Şehir, Trabzon Rum İmparatorluğu’nun kurulmasıyla Komnenos hanedanının yönetimine girdi.[4]
- 1348 Cenevizliler Giresun’u yağmaladı ve kale dışındaki yerleşmeyi yaktı.[1]
- 1461 Giresun, Fatih Sultan Mehmed’in Trabzon’u fethetmesi sürecinde Osmanlı hâkimiyetine girdi.[4]
- 1594 Hacı Hüseyin Camii yaptırıldı.[5]
- 1830 Kale Camii’nin ilk yapısı yaptırıldı.[6]
- 1861 Hacı Hüseyin Camii yeniden inşa ettirildi.[5]
- 1900 Aktarılan kitabelere göre Memleket Bahçesi yaptırıldı.[7]
- 1911–1912 Bugünkü Kale Camii yeniden inşa ettirildi.[6]
- 1920 Giresun sancak oldu.[4]
- 1923 Giresun il oldu.[4]
- 26 Temmuz 1938 Fındık Tarım Satış Kooperatifleri Birliği FİSKOBİRLİK kuruldu.[4]
- 1988 Restore edilen Gogora Kilisesi’nde Giresun Müzesi açıldı.[9]
- 17 Mayıs 1991 Zeytinlik Semti kentsel sit olarak tescillendi.[8]
Bu kronolojide 1594 ve 1861, aynı caminin farklı yapı aşamalarını gösteriyor. Benzer biçimde Kale Camii’nin 1830 ve 1911–1912 tarihleri birlikte okunmalı. Bir yapının ilk kuruluşuyla bugünkü binasının tarihi her zaman örtüşmüyor.[5][6]
Giresun’un tarihî yerleri ve eserleri hangileri?
Giresun Kalesi, kuruluş tarihi konusunda farklı açıklamalar bulunan tarihî yapılardan biridir. Bir görüş, kuruluşu MÖ 670’lerdeki Miletos kolonizasyonuyla ilişkilendiriyor. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, MÖ 183 sonrasındaki I. Farnakes görüşünü öne çıkarıyor. Kurum, buna rağmen kalenin kesin kuruluş tarihinin bilinmediğini açıkça belirtiyor.[3]
Şehrin Roma dönemi için Pompeius’un MÖ 64’teki ele geçirişi bilinen olaylardan biridir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Roma döneminde şehirde para basıldığını da aktarıyor. Böylece Giresun tarihi, askerî olayların yanında sikke üretimi üzerinden de izlenebiliyor.[1]
Giresun Müzesi’nin binası ise kiliseden müzeye uzanan farklı kullanım aşamaları taşıyor. Gogora Kilisesi, eski kaynaklarda Aziz Nikola Kilisesi adıyla da geçiyor. Yapı, 1982–1988 arasında restore edildi ve 1988’de müze olarak açıldı. Bu nedenle müze binasının kendisi de şehrin tarihî yapıları arasında değerlendiriliyor.[9]
Kale ile Gogora Kilisesi, tarihleri yorumlarken farklı sorular sormayı gerektiriyor. Kalede kuruluşun ne zaman gerçekleştiği, kilisede ise kullanımın nasıl değiştiği öne çıkıyor. Siz Giresun Müzesi’ni gezerken, binanın geçmişini de ziyaretinize dâhil edebilirsiniz.[3][9]
Giresun’un tarihî camileri ve hamamı hakkında ne biliniyor?
Hacı Hüseyin Camii, kitabesine göre 1594’te Ramazanoğlu Hacı Hüseyin tarafından yaptırıldı. Emetullah Hanım, camiyi 1861’de yeniden inşa ettirerek yapının sonraki aşamasını oluşturdu. Bu bilgiler, caminin geçmişini tek bir yapım tarihine indirgemeyi engelliyor.[5]
Caminin dikdörtgen planı, 16,25 × 14,10 metrelik ölçülerle belgelenmiş durumda. Beden duvarlarında bazalt, kapı ve pencere sövelerinde ise andezit kullanılmış. Siz kapıyla duvarı karşılaştırırken, yapıdaki farklı taş kullanımını da inceleyebilirsiniz. Ölçüler ve malzeme bilgisi, kitabedeki tarihlere mimari bir karşılık sunuyor.[5]
Kale Camii’nin kitabeleri de ilk yapıyla bugünkü camiyi ayrı tarihlerle açıklıyor. İlk yapı, 1830’da Emetullah Hanım tarafından yaptırılmış olarak kayda geçiyor. Bugünkü camiyi ise Sarı Mahmutoğlu Hacı Mustafa Efendi yeniden inşa ettirdi. Bu yeniden yapım, kitabelerde 1911–1912 tarihleriyle belirtiliyor.[6]
Tarihî hamam arayanlar için Tirebolu’nun Çarşı Mahallesi’ndeki yapı ayrı bir örnek oluşturuyor. Hamamın yapım kitabesi bulunmadığından, kesin bir inşa tarihi verilemiyor. Yapı malzemesi ve planı, 19. yüzyılın ikinci yarısını düşündürüyor. Dolayısıyla Tirebolu Hamamı’nın tarihlendirmesiyle camilerin kitabe tarihleri aynı kesinliği taşımıyor.[10]
Giresun tarihî Millet Bahçesi ve evleri nasıl anlatılır?
Giresun İl Millî Eğitim Müdürlüğünün aktardığı kitabeler, Millet Bahçesi’ni 1900’e tarihlendiriyor. Bahçe, Kaymakam Münir Ziya ve Belediye Başkanı Kaptan Yorgi Paşa tarafından yaptırıldı. İlk adı Memleket Bahçesi olan alan, böylece isim değişikliğiyle de hatırlanıyor. Bugünkü adını geçmişe taşımadan, ilk adını da birlikte kullanmak gerekiyor.[7]
Zeytinlik Semti, tarihî evler üzerinden Giresun’un konut geçmişine bakma imkânı veriyor. Türkiye Kültür Portalı, semtte toplam 80 tescilli ev bulunduğunu belirtiyor. Kitabelere göre en eski evler ise 1840’lı yıllara tarihleniyor. Bu tarihlendirme, semtteki bütün evlerin aynı dönemde yapıldığı anlamına gelmiyor.[8]
Zeytinlik, 17 Mayıs 1991 tarihli ve 1029 sayılı kararla tescillenmiş durumda. Koruma kurulu kararı, semti üçüncü derece kentsel sit alanı olarak tanımlıyor. Burada evlerin yapım tarihleriyle sit kararının tarihini birbirinden ayırmak gerekiyor. İlki yapıların geçmişini, ikincisi alanın koruma statüsünü açıklıyor.[8]
Memleket Bahçesi’nin 1900 tarihiyle Zeytinlik’in ev kitabeleri farklı bilgileri görünür kılıyor. Bahçede yaptıran yöneticilerin isimleri, evlerdeyse konutların tarihlendirilmesi öne çıkıyor. Siz bu iki alanı düşünürken, kamusal mekânla gündelik yaşamı birlikte değerlendirebilirsiniz.[7][8]
Giresun’un tarihî yerleri ve doğal güzellikleri nerede buluşuyor?
Giresun Adası, Kültür Portalı’na göre kent açıklarında yaklaşık 1,6 kilometre uzaklıkta bulunuyor. Aynı kaynak, adanın yüzölçümünü yaklaşık 40 bin metrekare olarak veriyor. Bu ölçüler, adayı şehirle ilişkisi içinde düşünmek için somut bir başlangıç sağlıyor.[11]
Adada Orta Çağ surları, kilise, şapel, sarnıç, depolama küpleri ve mezarlar bulunuyor. Kalıntıların çeşitliliği, tarihî çevreyi yalnızca surlardan ibaret görmemek gerektiğini gösteriyor. Sarnıç ve depolama küpleri, dinî yapılarla birlikte ele alınabilecek maddi izler sunuyor.[11]
2011 kazılarında ortaya çıkarılan kilise kompleksi, 14 × 11 metre ölçülerinde. Yapı, Helenistik bir tapınağın duvarlarından kısmen yararlanılarak inşa edilmiş. Böylece aynı alanda farklı dönemlerin yapı malzemeleri arasında doğrudan ilişki kurulabiliyor. Adanın geçmişini anlatırken, bu yeniden kullanım bilgisi somut bir örnek oluşturuyor.[12]
İlin doğal ziyaret alanları arasında Kümbet, Karagöl ve Bektaş yaylaları da sayılıyor. Bu alanlar, İngilizce Giresun Province maddesinde Dereli çevresiyle ilişkilendiriliyor.[14] Kültürel mirasın başka bir örneğini ise özellikle Çanakçı’da yaşatılan ıslık dili oluşturuyor. Islık dili, Aralık 2017’de UNESCO Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne kaydedildi.[15]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Millet Bahçesi’nin kapısındaki çeşmeler, farklı isimleri aynı giriş çevresinde buluşturuyor. Doğudaki çeşme eski vali Kadri Bey adına yaptırılmış durumda. Batıdaki çeşme ise eski vali Sırrı Paşa’nın adını taşıyor. Siz kapıya bakarken, doğu ve batı yönlerini bu isimlerle eşleştirebilirsiniz.[7]
Zeytinlik evlerinde kullanılan Marsilya kiremitleri, fındık ticaretiyle bağlantılı bir ayrıntı sunuyor. Avrupa’ya fındık götüren gemiler, bu kiremitleri Giresun’a getirmiş olarak anlatılıyor. Evlerde ayrıca peçi adı verilen Rus sobalarının kullanıldığı da belirtiliyor. Çatı malzemesiyle ısınma aracı, böylece evlerin gündelik kullanımına ilişkin bilgi veriyor.[8]
Gogora Kilisesi’nin 1948–1967 arasındaki cezaevi kullanımı, bugünkü müze kimliğinden önce geliyor. Bu dönem, 1982–1988 restorasyonuyla ve 1988’deki müze açılışıyla birlikte okunabiliyor. Binanın tarihini anlatırken kilise, cezaevi ve müze kullanımlarını ayrı ayrı belirtmek gerekiyor.[9]
Giresun Adası’nda 2021’de kule zemininde bulunan kitabe, 14. yüzyıla tarihleniyor. Kitabe, yapı ve surların Pinkernes Kyrikos’un eşi Maria tarafından yaptırıldığını bildiriyor. Böylece adanın surlarına ilişkin anlatıya, yaptıran kişiyi belirten yazılı bir veri ekleniyor.[13]
Giresun’da tarihî eser kaçakçılığı hakkında hangi kayıtlar var?
Anadolu Ajansının 28 Eylül 2016 tarihli haberi, Bulancak’ta durdurulan bir aracı anlatıyor. Araçta 516 sikke ve 141 başka tarihî nesne ele geçirildiği bildiriliyor. Haberde toplam miktar, bu iki grubun toplamıyla 657 parça olarak veriliyor. Bu sayılar, belirli bir olaya ait haberin kapsamını gösteriyor.[16]
Bakanlığın kayıp eser kaydı ise Giresun Müzesi’ne ait belirli bir sikkeyi tanımlıyor. I. Mahmud dönemine ait altın sikkenin envanter numarası 9124 olarak belirtiliyor. Sikkenin ağırlığı 3,48 gram; kaybının tespit tarihi ise 8 Şubat 2022. Bu kayıt, kayıp eserin kimliğini tarih, ağırlık ve envanter numarasıyla açıklıyor.[17]
Bulancak’taki ele geçirme haberiyle müzedeki kayıp sikke kaydı farklı olayları belgeliyor. Kayıp eser kaydı, tek başına sikkenin hangi yolla kaybolduğunu açıklamıyor. Bu nedenle 657 parçalık olayla 9124 numaralı sikke arasında bağlantı kurulamıyor.[16][17]
Sık sorulan sorular
Giresun adı kesin olarak kirazdan mı geliyor?
Giresun, tarihî kaynaklarda Kerasus ve benzeri biçimlerde geçen adın Türkçedeki dönüşümüdür. Kiraz, Yunanca keras ve daha eski bir yer adının Grekçeleştirilmesi, farklı köken açıklamalarıdır.
Giresun Kalesi’nin kuruluş tarihi kesin olarak biliniyor mu?
Giresun Kalesi’nin kesin kuruluş tarihi bilinmiyor; Miletos kolonizasyonuna dayanan bir açıklama bulunuyor. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, MÖ 183 sonrasında I. Farnakes tarafından kurulması görüşünü öne çıkarıyor.
Giresun’un tarihî evleri hangi semtte bulunuyor?
Zeytinlik Semti, Türkiye Kültür Portalı’na göre toplam 80 tescilli ev barındırıyor. Kitabelere göre en eski evler 1840’lı yıllara tarihleniyor.
Giresun Müzesi’nin binası eskiden hangi amaçlarla kullanıldı?
Giresun Müzesi, eski kaynaklarda Aziz Nikola Kilisesi adıyla geçen Gogora Kilisesi’nde bulunuyor. Bina, 1948–1967 arasında cezaevi olarak kullanıldı ve 1988’de müze olarak açıldı.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Giresun islamansiklopedisi.org.tr
- Giresun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Kent Tarihi giresun.ktb.gov.tr
- Giresun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Giresun Kalesi giresun.ktb.gov.tr
- Vikipedi — Giresun tr.wikipedia.org
- Giresun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Hacı Hüseyin Camii giresun.ktb.gov.tr
- Doğu Karadeniz Kültür Envanteri — Kale Camii karadeniz.gov.tr
- Giresun İl Millî Eğitim Müdürlüğü — Okulum Giresun giresun.meb.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Zeytinlik Semti kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Giresun Müzesi kulturportali.gov.tr
- Tarihî Kentler Birliği — 2019 Özendirme Yarışması Kitabı tarihikentlerbirligi.org
- Türkiye Kültür Portalı — Giresun Adası kulturportali.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — 30. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, Giresun Adası İskeletlerinin Paleoantropolojik Değerlendirmesi ukaas.ktb.gov.tr
- Anadolu Ajansı — Giresun Adası’ndaki kazılarda 14. yüzyıla ait kitabe bulundu aa.com.tr
- Wikipedia — Giresun Province en.wikipedia.org
Görsel: Giresun sahilde bir gün batımı görünümü.jpg — Esginmurat, CC BY-SA 4.0
