Selimiye Camii’nin ana kubbesi, sekiz büyük payenin oluşturduğu taşıyıcı sistem üzerinde yükselir. Siz bu yazıda kubbenin nasıl taşındığını, yapının tarihini ve ters lalenin hikâyelerini öğreneceksiniz. Edirne’deki caminin mimarı, Osmanlı başmimarı Mimar Sinan olarak kaydedilir. Kubbenin sırrı, bu taşıyıcı düzenin parçaları birlikte incelendiğinde anlaşılmaya başlar. [2]
Osmanlı padişahı II. Selim, Selimiye Camii ve Külliyesi’ni Mimar Sinan’a yaptırmıştır. UNESCO, Sinan’ın bu külliyeyi kendi en önemli mimari eseri saydığını belirtir. Bu nedenle ustalık eseri tanımı, yalnızca yapının büyük kubbesine indirgenmemelidir. Selimiye’yi anlamak, kubbeyle birlikte minareleri, medreseleri ve bezemeleri de incelemeyi gerektirir. [3]
Selimiye Camii nerede, hangi şehirdedir?
Mimar Sinan’ın ustalık eseri Selimiye Camii, Edirne kent merkezinde bulunmaktadır. Yapının tarihsel yerleşimi, eski saray alanı olan Kavak Meydanı ile tanımlanır. Edirne bilgisi şehri, Kavak Meydanı bilgisi ise külliyenin kurulduğu alanı açıklar. Böylece yapının konumu, yalnızca şehir adıyla sınırlı kalmadan tarihsel bağlam kazanır. [1][10]
Selimiye’yi araştırırken siz de yer adıyla mimar bilgisini birlikte değerlendirebilirsiniz. Burada anlatılan yapı, Edirne’de II. Selim’in Mimar Sinan’a yaptırdığı külliyedir. Bu üç bilgi, aradığınız tarihsel yapıyı tanımlamak için birlikte kullanılabilir. Özellikle konum aramalarında Edirne adını eklemek, soruyu doğrudan bu yapıya yöneltir. [2][3][10]
Kavak Meydanı’nın eski saray alanı olması, ters lale anlatısını değerlendirirken de karşınıza çıkar. Çünkü lale bahçesi etrafında kurulan rivayet, yapının arsasıyla ilgili başka bir açıklama sunar. Tarihsel yer bilgisini önce öğrenmek, bu anlatının niteliğini ayırt etmenize yardımcı olur. Selimiye’nin konumu, böylece mimari tarih ile rivayet arasındaki ayrımın parçasına dönüşür. [1][8]
Selimiye Camii’ni kim yaptı, kim yaptırdı?
Selimiye Camii’nin mimarı Mimar Sinan, yapıyı yaptıran padişah ise II. Selim’dir. Mimarı soran bir soruyla banisini soran soru, dolayısıyla farklı kişileri işaret eder. Sinan yapının mimari tasarımıyla, II. Selim ise yaptırılmasıyla ilişkilidir. Bu ayrım, Selimiye’nin tarihini öğrenirken karşılaşılan temel isimleri doğru konumlandırmayı sağlar. [2][3]
TDV İslâm Ansiklopedisi, cami ve medreselerin inşa dönemini 1568–1574 olarak verir. Aynı dönem, hicrî takvimle 976–982 yılları arasında ifade edilmektedir. Buradaki tarihlendirme, yalnızca camiyi değil, onunla birlikte medreseleri de kapsar. Selimiye adının yanında külliye kelimesinin bulunması, bu yapı birlikteliğini hatırlatır. [1]
II. Selim, Aralık 1574’te öldüğü için caminin bütünüyle tamamlandığını görememiştir. Caminin ibadete açılması ise 14 Mart 1575 tarihinde gerçekleşmiştir. İnşa dönemiyle ibadete açılış tarihini ayrı okumak, görünürdeki tarih farkını açıklığa kavuşturur. Siz tarihleri karşılaştırırken 1574 ile 1575’in farklı olayları anlattığını dikkate alabilirsiniz. [4][5]
Kısa kronoloji
Selimiye’nin kronolojisi, 1568’de başlayan inşaatı ve sonradan kaydedilen koruma olaylarını birlikte gösterir. Aşağıdaki sıralamada yapım, kullanım, kayıp ve miras kaydı farklı aşamalar olarak izlenebilir. Böylece 1575’teki açılış, yapının bütün tarihini tek başına temsil etmez. [1][4][7]
- 1568 TDV’nin tarihlendirmesine göre cami ve medreselerin inşa dönemi başladı. [1]
- 1574 TDV’nin verdiği inşa dönemi sona erdi; II. Selim aralık ayında öldü. [1][5]
- 14 Mart 1575 Selimiye Camii ibadete açıldı. [4]
- III. Murad dönemi Caminin terası altındaki arasta, Selimiye’ye gelir sağlamak amacıyla yaptırıldı. [9]
- 1878 Bakanlık kaydına göre Rus işgali sırasında bazı çiniler Rusya’ya götürüldü. [2]
- 2011 Selimiye Camii ve Külliyesi, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. [3]
- 2013 Aşınan ters lale motifi, şeffaf plastik koruyucu içine alındı. [7]
2011 tarihli Dünya Mirası kaydı, kültürel mirasın i ve iv numaralı ölçütlerine dayanır. UNESCO kaydında miras alanı 2,5 hektar, tampon bölgesi 37,5 hektar olarak belirtilir. Bu iki ölçü, kayıtlı alan ile çevresindeki tampon bölgenin farklı büyüklüklerini gösterir. Alan bilgilerini karşılaştırırken ikisini aynı sınırın ölçüsü gibi okumamak gerekir. [3]
Selimiye Camii’nin kubbe sırrı nedir?
Selimiye’nin ana kubbesi, sekiz büyük payenin oluşturduğu taşıyıcı sistem üzerine oturur. Paye, burada kubbeyi taşıyan büyük düşey destekleri ifade eden mimari terimdir. Sekiz ana payenin altısı serbest biçimde, diğer ikisi güneyde konumlandırılmıştır. Güneydeki bu iki paye, mihrap bölümünün köşelerinde yer alır. [1][2]
Taşıyıcı düzeni anlamak için yalnızca kubbenin altındaki sekiz payeye bakmak yeterli değildir. TDV, merkezî kubbenin çevresinde sekiz ağırlık kulesi bulunduğunu da açıklar. Bu kuleler, payanda kemerleri aracılığıyla yükün duvar payandalarına aktarılmasına katılır. Kubbenin mühendislik açıklaması, bu nedenle birbirine bağlanan taşıyıcı parçaların birlikte okunmasını gerektirir. [1]
Bakanlığın İngilizce tanıtımında kubbenin çapı 31,28 metre, döşemeden yüksekliği 43,28 metredir. TDV ise çapı 31,30 metre, yüksekliği 42,25 metre olarak kaydeder. UNESCO’nun verdiği kubbe çapı da 31,5 metre olarak belirtilmektedir. Ölçüler aktarılırken hangi kurumun değerlerinin kullanıldığını söylemek, bu farklılığı görünür kılar. [1][2][3]
Siz gündelik hayatta bir odayı ölçerken genişlikle yüksekliği ayrı ayrı kaydedersiniz. Selimiye’nin kubbesini değerlendirirken de çap ile yükseklik farklı sorulara yanıt verir. Yaklaşık 31,3 metrelik çap, kubbenin yatay büyüklüğünü düşünmenize yardımcı olabilir. Kubbenin nasıl ayakta durduğunu ise sekiz payeli sistem ve payandalar açıklar. [1][2]
Selimiye’nin kubbesi Ayasofya’yı aşıyor mu?
Selimiye ile Ayasofya karşılaştırmasında, tek bir çap değerinden kesin sonuç çıkarmak güçleşir. Gülru Necipoğlu, 1993 tarihli çalışmasında Selimiye için 31,22 metrelik çap belirtir. Ayasofya için verdiği çap aralığı ise 30,90–31,80 metre arasında değişmektedir. Selimiye’ye ait değer, bu karşılaştırmada Ayasofya’nın ölçü aralığı içinde kalır. [6]
Necipoğlu’nun yorumunda, Sinan’ın Ayasofya’yı aşma iddiası doğrudan kubbe çapına bağlanmaz. Araştırmacı, iddiayı kubbenin çevresi ve kubbe tabanından ölçülen yüksekliği üzerinden değerlendirir. Burada yükseklik için başlangıç noktası, döşeme yerine kubbenin kendi tabanıdır. Dolayısıyla aynı yükseklik kelimesi, farklı başlangıç noktaları kullanıldığında farklı ölçüleri anlatabilir. [6]
Selimiye’nin kubbesini anlatırken hangi ölçünün karşılaştırıldığını belirtmek, tartışmayı daha anlaşılır kılar. Çap, çevre ve yükseklik birbirinin yerine kullanılabilecek ölçüler olarak ele alınmamalıdır. Necipoğlu’nun yorumu, karşılaştırmanın yalnızca büyük veya küçük sorusundan ibaret olmadığını gösterir. Kubbenin sekiz paye üzerinde taşınması ise bu tartışmadan ayrı bir mimari olgudur. [1][6]
Selimiye Camii’nin özellikleri nelerdir?
Selimiye Camii’nin dört minaresinin her birinde üç şerefe bulunmaktadır. Kubbenin sekiz payeli düzeniyle minarelerin bu yapısı, farklı mimari özelliklerdir. Minareleri incelerken sayılarını ve şerefelerini, kubbeyi incelerken taşıyıcı bağlantıları takip edebilirsiniz. Böyle bir okuma, yapının tek bir ölçü üzerinden değerlendirilmesini önler. [2]
Selimiye’nin 16. yüzyıla ait çinileri, İznik’te sır altı tekniğiyle üretilmiştir. Bu bilgi, bezemeyi hem üretim yeriyle hem kullanılan teknikle ilişkilendirir. Kubbe ve payeler taşıyıcı düzeni açıklarken, İznik çinileri bezeme katmanını tanımlar. Yapının özelliklerini anlatırken bu iki katmanı birlikte değerlendirmek daha kapsamlıdır. [9]
Külliyenin Dârülhadis Medresesi, Edirne İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tanıtımında Türk-İslam Eserleri Müzesi olarak belirtilir. Dârülkurra Medresesi ise aynı tanıtımda Vakıf Eserleri Müzesi olarak yer alır. Bu iki medrese, Selimiye’nin camiden daha geniş bir yapı topluluğu olduğunu gösterir. Teras altındaki arasta da külliyenin gelir sağlama amacıyla ilişkilendirilen bölümüdür. [9]
Selimiye fotoğraflarını incelerken siz de bu unsurları ayrı ayrı arayabilirsiniz. Genel görünüşte dört minareyi, iç mekân görüntülerinde kubbe ile payeleri takip edebilirsiniz. Müezzin mahfili ve İznik çinileri ise daha yakın inceleme gerektiren ayrıntılardır. Böylece fotoğraf, yalnızca görünüşü kaydeden bir görüntü olmaktan çıkarak mimari okumaya yardımcı olur. [1][2][9]
Selimiye Camii’ndeki ters lale nerede, hikâyesi nedir?
Selimiye’nin ters lale motifi, müezzin mahfilini taşıyan mermer ayaklardan birinin üzerindedir. Motifin yeri somuttur; kökenini açıklayan hikâyeler ise rivayet niteliği taşır. Bu ayrım, bezemenin varlığıyla ona yüklenen anlamı birbirinden ayırmayı sağlar. Ters laleyi tanımaya önce mermer ayaktaki konumundan başlamak bu nedenle yararlıdır. [7][8]
Bir rivayet, ters laleyi arsasını vermek istemeyen bir kadının inadına bağlar. Başka bir rivayet ise Sinan’ın Edirne’de ölen torunu Fatma’yı anlatır. Bu ikinci açıklamada motif, torunun ölümünün ardından yaşanan yasla ilişkilendirilir. Anadolu Ajansının aktardığı bu anlatılar, motifin kökenine ilişkin farklı rivayetlerdir. [8]
Kadının lale bahçesi anlatısını değerlendirirken Kavak Meydanı’nın tarihsel yer bilgisi de önemlidir. TDV, külliyenin kurulduğu yeri eski saray alanı olarak açıkça tanımlar. Bu kayıt, bahçe rivayetini doğrulanmış arsa tarihi gibi aktarmaya dayanak oluşturmaz. Ters lalenin taş üzerindeki varlığı ile hikâyesinin doğruluğu farklı sorulardır. [1][7][8]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Avlu ile harimin birleştiği iki minarede, birbirinden bağımsız üçer merdiven bulunmaktadır. Bu düzen, üç kişinin birbirini görmeden ayrı şerefelere ulaşmasını sağlar. Merdiven ayrıntısı özellikle bu iki minare için kaydedilen bir özelliktir. Dolayısıyla dört minarenin tamamına aynı merdiven düzenini genellemek doğru olmaz. [1]
Harimin merkezindeki yükseltilmiş ahşap müezzin mahfilinin altında fıskiyeli bir havuz bulunmaktadır. Ters lale ise aynı mahfili taşıyan mermer ayaklardan birine işlenmiştir. Böylece mahfil çevresinde ahşap yapı, mermer bezeme ve havuz birlikte karşınıza çıkar. Bu bölüm, Selimiye’nin yalnızca yukarı bakılarak incelenemeyeceğini hatırlatan somut ayrıntılar taşır. [1][7]
Ziyaretçilerin dokunmasıyla aşınan ters lale, 2013’te şeffaf plastik koruyucu içine alınmıştır. Koruma uygulamasını gerçekleştiren kurum, Anadolu Ajansının haberinde Vakıflar Bölge Müdürlüğü olarak belirtilir. Burada gündelik bir hareket olan dokunma, mermer motifteki aşınmayla ilişkilidir. Siz ters laleyi incelerken, temasın bu bezeme üzerinde bıraktığı sonucu da düşünebilirsiniz. [7]
Bakanlığın kaydına göre 1878’deki Rus işgali sırasında bazı çiniler Rusya’ya götürülmüştür. Bu bilgi, İznik çinilerinin tarihinin üretildikleri dönemle sınırlı kalmadığını gösterir. Teras altındaki arasta ise III. Murad döneminde Selimiye’ye gelir sağlamak amacıyla yaptırılmıştır. Çiniler ve arasta, külliyenin malzeme geçmişiyle ekonomik düzenini farklı yönlerden açıklar. [2][9]
Sık sorulan sorular
Selimiye Camii nerede, hangi şehirdedir?
Mimar Sinan’ın ustalık eseri Selimiye Camii, Edirne kent merkezinde bulunmaktadır. Külliye, eski saray alanı olan Kavak Meydanı üzerinde kurulmuştur.
Selimiye Camii’ni kim yaptı, kim yaptırdı?
Selimiye Camii’nin mimarı, Osmanlı başmimarı olarak görev yapan Mimar Sinan’dır. Cami ve külliyeyi yaptıran Osmanlı padişahı ise II. Selim’dir.
Selimiye Camii ne zaman yapıldı ve ibadete açıldı?
TDV İslâm Ansiklopedisi, cami ve medreselerin inşa dönemini 1568–1574 olarak verir. Selimiye Camii, bu inşa döneminin ardından 14 Mart 1575’te ibadete açılmıştır.
Selimiye Camii’nin kubbesi Ayasofya’nın kubbesinden büyük mü?
Gülru Necipoğlu’nun karşılaştırmasında, Selimiye’nin kubbe çapı Ayasofya için verilen ölçü aralığıyla örtüşür. Araştırmacı, Sinan’ın aşma iddiasını çap yerine çevre ve kubbe tabanından ölçülen yükseklik üzerinden yorumlar.
Selimiye Camii’ndeki ters lale neyi anlatıyor?
Ters lale, müezzin mahfilini taşıyan mermer ayaklardan birine işlenmiş bezemedir. Motifi arsa sahibinin inadına veya Sinan’ın torunu Fatma’nın yasına bağlayan açıklamalar rivayettir.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Selimiye Camii ve Külliyesi, Edirne islamansiklopedisi.org.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Selimiye Mosque ktb.gov.tr
- UNESCO — Selimiye Mosque and its Social Complex whc.unesco.org
- Anadolu Ajansı — Türk-İslam mimarisinin gözbebeği Selimiye Camisi ihtişamıyla 449 yıldır ilgi görüyor aa.com.tr
- Wikipedia — Selimiye Mosque, Edirne en.wikipedia.org
- Gülru Necipoğlu — Challenging the Past, Muqarnas 10, 1993 scholar.harvard.edu
- Anadolu Ajansı — Selimiye Camisi’ndeki ters laleye koruma aa.com.tr
- Anadolu Ajansı — Selimiye’deki müezzin mahfilinin mermer ayağına işli ters lale Edirne’de yetiştirilmeye başlandı h.aa.com.tr
- Edirne İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Selimiye Camii edirne.ktb.gov.tr
- Vikipedi — Selimiye Camii tr.wikipedia.org
Görsel: Turkish postage stamp, Selimiye Mosque, Scott No. J61, issued 1913.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
