آنفلوآنزای اسپانیایی 1918؛ منشأ، شمار قربانیان و فراموشی

آنفلوآنزای اسپانیایی 1918 چه بود؟

آنفلوآنزای اسپانیایی یک همه‌گیری جهانی آنفلوآنزا بود که در سال‌های 1918–1919 سراسر جهان را دربر گرفت. عامل آن، ویروس آنفلوآنزای A(H1N1) با ژن‌هایی با منشأ پرندگان بود. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، CDC، برآورد می‌کند که حدود 500 میلیون نفر مبتلا شدند. این رقم برابر با یک‌سوم جمعیت جهان در آن زمان بود.

این بیماری یک عفونت تنفسی بود. مانند دیگر ویروس‌های آنفلوآنزا، از طریق قطراتی از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شد که هنگام سرفه، عطسه یا صحبت کردن فرد مبتلا در هوا پخش می‌شدند.

زمان آنفلوآنزای اسپانیایی: کی شروع شد و کی پایان یافت؟

همه‌گیری در چند موج رخ داد. موج بهار 1918 در بیشتر مناطق نسبتاً خفیف بود. موج دوم، از سپتامبر تا نوامبر 1918، بسیار مرگبارتر بود. بسیاری از کشورها در اوایل 1919 موج سوم را تجربه کردند.

زمان پایان آن روشن نیست. در بسیاری از مناطق، موج سوم تا تابستان 1919 فروکش کرد. اما آمریکا و برخی کشورهای اروپایی در اوایل 1920 با موج‌های تازه‌ای روبه‌رو شدند. بنابراین شما نمی‌توانید یک تاریخ مشخص را پایان این همه‌گیری جهانی بدانید.

خط زمانی

• 4 مارس 1918: آلبرت گیتچل (Albert Gitchell)، آشپز اردوگاه فانستون (Camp Funston)، بیمار می‌شود. بیماری او یکی از موارد ثبت‌شده اولیه است، نه نخستین مورد.
• سپتامبر–نوامبر 1918: موج دوم که بسیار مرگبارتر است، جهان را دربر می‌گیرد.
• اکتبر 1918: برآورد می‌شود 195,000 نفر در آمریکا تنها در یک ماه جان می‌بازند.
• اوایل 1919: بسیاری از کشورها گرفتار موج سوم می‌شوند.
• اوایل 1920: موج‌های تازه به آمریکا و برخی کشورهای اروپایی می‌رسند.
• 1924: بریتانیکا (Britannica) کتاب این سال‌های پرحادثه (These Eventful Years) را درباره تاریخ نزدیک به زمان انتشار منتشر می‌کند؛ اثری که همه‌گیری را از قلم می‌اندازد.
• 1957: تبار H1N1 برخاسته از ویروس 1918 که همچنان میان انسان‌ها در گردش بود، تا این سال دوام می‌آورد.
• مارس 2020: مقاله «آنفلوآنزای اسپانیایی» در ویکی‌پدیای انگلیسی بیش از 8.2 میلیون بار دیده می‌شود.

منشأ آنفلوآنزای اسپانیایی: از کجا شروع شد؟

هنوز مشخص نشده است که بیماری از کجا آغاز شد. سه فرضیه با هم رقابت دارند: کانزاس (Kansas)، اردوگاه نظامی اتاپل (Étaples) در فرانسه (Fransa) و منشأیی مرتبط با چین. هیچ‌کدام بر دیگر فرضیه‌ها غلبه نکرده است.

فرضیه کانزاس بر اردوگاه فانستون، بخشی از پایگاه فورت رایلی (Fort Riley)، تکیه دارد. در مارس 1918، بیش از 100 سرباز در آنجا به آنفلوآنزا مبتلا شدند. ظرف یک هفته، شمار موارد پنج برابر شد. یکی از موارد ثبت‌شده اولیه مربوط به آلبرت گیتچل است؛ آشپزی که در 4 مارس 1918 بیمار شد. او نخستین بیمار به شمار نمی‌رود، زیرا پیش از او هم مواردی وجود داشت.

پس اگر شما جایی خواندید که آنفلوآنزا در اردوگاهی مشخص «شروع شد»، آن را یک فرضیه در نظر بگیرید.

چرا به آن آنفلوآنزای اسپانیایی می‌گویند؟

بیماری از اسپانیا شروع نشد. اسپانیا در جنگ جهانی اول بی‌طرف بود. روزنامه‌هایش اخبار شیوع را آزادانه منتشر می‌کردند. کشورهای درگیر جنگ، اخبار بیماری را سانسور می‌کردند. خوانندگان بیشترین پوشش خبری را از اسپانیا می‌دیدند و بیماری با نام این کشور گره خورد.

خود جنگ هم به ویروس کمک کرد. اردوگاه‌های نظامی شلوغ و جابه‌جایی نیروها میان قاره‌ها، گسترش آنفلوآنزا را آسان‌تر کرد.

علائم آنفلوآنزای اسپانیایی

بیشتر بیماران، به‌ویژه در موج اول، علائم معمول آنفلوآنزا را داشتند: گلودرد، سردرد و تب. اگر شما هم زمانی با این مجموعه علائم در خانه مانده‌اید، حال‌وهوای آن را می‌شناسید.

موارد پاییز 1918 می‌توانستند بسیار شدیدتر باشند. پزشکان از تب بالا، کبودی پوست بر اثر کمبود اکسیژن و پر شدن ریه‌ها از مایع گزارش دادند.

بیشتر مرگ‌ها الگوی مشخصی داشتند. ویروس به مجاری تنفسی آسیب می‌زد. سپس ذات‌الریه باکتریایی ثانویه ایجاد می‌شد. این عارضه در بیشتر مرگ‌ها عامل تعیین‌کننده بود.

شمار قربانیان و میزان مرگ‌ومیر آنفلوآنزای اسپانیایی

رقمی که شما بیشتر از همه می‌بینید، 50 میلیون است. CDC می‌گوید دست‌کم 50 میلیون نفر در سراسر جهان جان باختند. اما همین مرکز تأکید می‌کند که این رقم حاصل شمارش دقیق نیست. برآوردهایی که بر پایه اسناد تاریخی مرگ‌ومیر تهیه شده‌اند، تفاوت زیادی با هم دارند.

پژوهشی در سال 2018 ارقام بالاتر را به چالش کشید. پیتر اسپریونبرگ (Peter Spreeuwenberg)، مادلون کرونمان (Madelon Kroneman) و جان پجت (John Paget) از داده‌های 13 کشور و هند بریتانیا استفاده کردند. آن‌ها مجموع مرگ‌ها در جهان را حدود 17.4 میلیون نفر برآورد کردند. این پژوهشگران بازه پرتکرار 50–100 میلیون نفر را رد کردند.

CDC شمار مرگ‌ها در ایالات متحده را حدود 675,000 نفر برآورد می‌کند. تنها در اکتبر 1918، حدود 195,000 آمریکایی جان باختند.

نرخ کشندگی، نسبت مرگ‌ها را در میان کسانی می‌سنجد که بیمار شده‌اند، نه در میان کل جمعیت. تاوبنبرگر (Taubenberger) و مورنس (Morens) در ارزیابی سال 2006 خود، این نرخ را بیش از 2.5 درصد دانستند.

یک ویژگی، این همه‌گیری را غیرمعمول می‌کرد. افراد 20–40 ساله که معمولاً سالم‌ترین گروه سنی هستند نیز به تعداد زیاد جان می‌باختند.

مقایسه آنفلوآنزای اسپانیایی و کووید-19

عامل این دو بیماری متفاوت است. آنفلوآنزای اسپانیایی از ویروس آنفلوآنزای A(H1N1) ناشی می‌شد. عامل کووید-19 (COVID-19)، ویروس SARS-CoV-2 است؛ نوعی ویروس کرونا که در سال 2019 شناسایی شد.

این دو، راه انتقال مشترکی هم دارند. ویروس‌های آنفلوآنزا از طریق قطرات تنفسی منتقل می‌شوند و ویروس کرونا هم همین‌طور.

ابزارهای مقابله هم متفاوت بودند. در سال 1918، واکسن مؤثری برای آنفلوآنزا وجود نداشت. آنتی‌بیوتیکی هم برای درمان عفونت‌های باکتریایی ثانویه در دسترس نبود. بنابراین مسئولان به جداسازی بیماران، قرنطینه، بهداشت و محدود کردن تجمع‌ها تکیه می‌کردند.

چرا این همه‌گیری فراموش شد؟

باید واژه «فراموش‌شده» را با دقت به کار برد. مورخان درباره اینکه چه چیزی از یاد رفت، اختلاف‌نظر دارند. شواهد هم هر دو سوی بحث را تأیید می‌کنند.

نشانه‌های سکوت. آرشیو ملی آمریکا می‌گوید همه‌گیری 1918 تا فوریه 2020 تا حد زیادی در آموزش تاریخ آمریکا نادیده گرفته می‌شد، با اینکه اسناد گسترده‌ای از آن وجود دارد. ساینتیفیک امریکن (Scientific American) گزارش می‌دهد که کتاب دوجلدی و 1,300 صفحه‌ای این سال‌های پرحادثه بریتانیکا (1924) اشاره‌ای به آن نکرده بود.

توضیح‌های مورخان:

• جی. الکساندر ناوارو (J. Alexander Navarro) معتقد است که ضربه روانی جنگ جهانی اول، همه‌گیری را زیر سایه خود برد.
• نانسی بریستو (Nancy Bristow) می‌گوید همه‌گیری با روایت آمریکاییِ پیشرفت مداوم جور درنمی‌آمد. او این موضوع را یکی از دلایل سکوت عمومی می‌داند.
• جیمز ورتش (James Wertsch) می‌گوید منشأ نامعلوم و موج‌های متعدد، جا دادن آنفلوآنزا را در روایت‌هایی که حول قهرمانان جنگ و پیروزی‌ها شکل می‌گرفتند، دشوار می‌کرد.

نشانه‌های به‌یادماندن. آلفرد کرازبی (Alfred Crosby) نامه‌های شخصی و خاطرات را بررسی کرد. آن‌ها نشان می‌دهند که یاد همه‌گیری در ذهن مردم پررنگ مانده بود. گای باینر (Guy Beiner) مسئله را نوعی سکوت اجتماعی توصیف می‌کند. از نظر او، خاطره‌ها پاک نشده بودند. مردم فقط در فضای عمومی درباره آن‌ها حرف نمی‌زدند.

آمار سال 2020 نیز تصور فراموشی کامل را محدود می‌کند. مقاله «آنفلوآنزای اسپانیایی» در ویکی‌پدیای انگلیسی در سال 2018، صدمین سالگرد همه‌گیری، به رکورد 144,000 بازدید ماهانه رسید. در مارس 2020، این مقاله بیش از 8.2 میلیون بار دیده شد.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

• واکسن برای میکروب اشتباه. در سال 1918، پژوهشگران صدها هزار دوز واکسن آزمایشی ساختند. اما تصور می‌کردند عامل بیماری یک باکتری است؛ بنابراین عامل بیماری‌زای اشتباهی را هدف گرفتند.
• تابوت‌های فیلادلفیا. در اکتبر 1918، بیش از 500 جسد در فیلادلفیا (Philadelphia) در انتظار خاک‌سپاری بودند. سردخانه‌ها به محل موقت نگهداری اجساد تبدیل شدند. یک شرکت سازنده تراموا، 200 صندوق بسته‌بندی اهدا کرد تا به‌جای تابوت استفاده شوند.
• کارزارهای کاغذی. سازمان خدمات بهداشت عمومی آمریکا شش میلیون برگه اطلاع‌رسانی چاپ کرد. صلیب سرخ نیز برگه اطلاع‌رسانی خود را به هشت زبان منتشر کرد.
• اشاره‌ای در شعر ترکی. در حماسه قوای ملی اثر ناظم حکمت (Nâzım Hikmet)، روایت تجربه استانبول در سال‌های 1914–1918 در کنار تیفوس، از «زکام اسپانیایی» (İspanyol nezlesi) هم نام می‌برد.
• حیاتی طولانی پس از همه‌گیری. پس از 1918، ایمنی جمعیت، ویروس را به سمت تغییر سوق داد. نوادگان آن همچنان به‌صورت شیوع‌های فصلی در گردش ماندند و تبار H1N1 در انسان‌ها تا 1957 دوام آورد.

پرسش‌های متداول

پاسخ‌های کوتاه در بخش پرسش‌های متداول همین صفحه آمده‌اند. برای ارقام اصلی، شما سه نکته را به یاد بسپارید: حدود 500 میلیون مبتلا، دست‌کم 50 میلیون جان‌باخته طبق برآورد CDC و منشأیی که هنوز اثبات نشده است.

منابع

1. CDC — تاریخچه همه‌گیری جهانی آنفلوآنزای 1918 archive.cdc.gov
2. CDC — خط زمانی تاریخی همه‌گیری جهانی آنفلوآنزای 1918 archive.cdc.gov
3. Emerging Infectious Diseases — آنفلوآنزای 1918: مادر همه همه‌گیری‌های جهانی wwwnc.cdc.gov
4. American Journal of Epidemiology — بازنگری در بار جهانی مرگ‌ومیر همه‌گیری آنفلوآنزای 1918 academic.oup.com
5. CDC — شباهت‌ها و تفاوت‌های آنفلوآنزا و کووید-19 cdc.gov
6. Frontiers in Cellular and Infection Microbiology — بازگشت به آینده: درس‌های آموخته‌شده از همه‌گیری جهانی آنفلوآنزای 1918 frontiersin.org
7. National WWI Museum and Memorial — همه‌گیری جهانی، آن زمان و اکنون theworldwar.org
8. National Archives — همه‌گیری جهانی آنفلوآنزای 1918 archives.gov
9. Scientific American — آنفلوآنزای 1918 در حافظه جمعی ما کم‌رنگ شد scientificamerican.com
10. Smithsonian Magazine — چه چیزی دهه پرشور بیست را رقم زد؟ پایان یک همه‌گیری جهانی نبود (احتمالاً) smithsonianmag.com
11. Wikipedia — آنفلوآنزای اسپانیایی en.wikipedia.org
12. Wikipedia — اردوگاه فانستون en.wikipedia.org
13. Vikipedi — آنفلوآنزای اسپانیایی tr.wikipedia.org

FAQ

Image: Emergency hospital during Influenza epidemic, Camp Funston, Kansas – NCP 1603.jpg — Otis Historical Archives, National Museum of Health and Medi, Public domain