Ərtoğrul Qazi kimdir? Dirilişin arxasındakı gerçək şəxs

Ərtoğrul Qazi bu gün çox tanınır. Amma onun haqqında yazılı məlumat azdır. O, XIII əsrdə yaşayıb. Sərhəd bəyi, yəni uc bəyi olub. Osmanlı bəyliyini quran Osman bəyin (Osman Bey) atasıdır.

Ən etibarlı məlumat da məhz sonuncudur. Demək olar, qalan hər şeyə diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Bu məqalədə siz tarixçilərin nə deyə bildiyini, nələrin rəvayət olduğunu və onun məzarını harada ziyarət edə biləcəyinizi öyrənəcəksiniz.

Ərtoğrul bəy kim olub? Qısa cavab

Ərtoğrul Qazi kimi də tanınan Ərtoğrul bəy Söyüd (Söğüt) bölgəsi ilə bağlı sərhəd başçısı olub. Qazi titulu sərhəd döyüşçüsünü bildirir. O, əsasən Osmanın atası kimi tanınır.

Mənbələr onun üç oğlunun adını çəkir: Osman, Savcı bəy və Gündüz bəy. Osman Osmanlı bəyliyini qurub.

2014-2019 illərində yayımlanan Diriliş: Ertuğrul («Diriliş: Ərtoğrul») serialı onun adını bütün dünyaya tanıdıb. Məqalənin davamında isə mənbələrə əsaslanırıq.

Onun haqqında haradan bilirik? Mənbələr gözlədiyinizdən azdır

Yazılı qeydlərdə onun haqqında təəccüblü dərəcədə az məlumat var. Ərtoğrul Qazi haqqında hekayələr XV əsrin əvvəllərində yazılmağa başlayan Osmanlı salnamələrində görünür. Bu, onun yaşadığı dövrdən xeyli sonradır.

Osmanlıdan kənar müəlliflər onun adını çəkmirlər. Bizans müəllifləri Paximer (Pachymeres), Kantakuzen (Kantakuzenos) və Qriqoras (Gregoras) onun adını heç vaxt qeyd etmirlər. XIV əsrdə İbn Bəttutə və əl-Öməri (al-Umari) Osman bəy haqqında yazıblar. Heç biri Ərtoğrul haqqında heç nə demir.

Beləliklə, onun haqqında təsəvvürümüz sonrakı Osmanlı müəlliflərinin yazdıqlarından yaranır. Onların sülalənin qurucu ailəsini təsvir etmək üçün əsaslı səbəbləri vardı. Ancaq hadisələrdən nəsillər sonra yazırdılar. Siz onun həyatından canlı təsvir edilmiş bir səhnə oxuyanda bunu nəzərə alın.

Harada və nə vaxt doğulub?

Heç kim bilmir. Doğum tarixi və doğulduğu yer dəqiq məlum deyil. Buna görə heç bir şəhəri onun mübahisəsiz doğum yeri kimi göstərmək olmaz.

Siz internetdə bu barədə qəti bir iddia görsəniz, ona rəvayət kimi yanaşın.

Hansı tayfaya mənsub olub?

Osmanlı ənənəsi Ərtoğrulu oğuz türklərinin Qayı boyuna bağlayır. Tarixçilər Cəmal Kafadar (Cemal Kafadar) və Hit Louri (Heath Lowry) bu nəsil şəcərəsini sonradan qurulmuş bir hekayə kimi qiymətləndirirlər.

Hətta atasının adı da mənbəyə görə dəyişir:

• Aşıqpaşazadə və Nəşri atasının adını Süleyman şah kimi göstərirlər.
• Əhmədi (Ahmedî), Ənvəri (Enverî) və Qaramanlı Mehmed paşa isə Gündüz Alp adını verirlər.

Bir maddi dəlil də göstərilir. Osman bəyə aid edilən bir sikkənin üzərində “Osman b. Ertuğrul b. Gündüz Alp” yazısı var. Bu yazı Gündüz Alp şəcərəsini dəstəkləyən maddi dəlil kimi göstərilir.

Söyüdə gedən yol: dəqiq məlumat deyil, rəvayət

Köç hekayələri Əxlatdan (Ahlat) və Sürməli Çuxurdan (Sürmeli Çukur) Ankara yaxınlığındakı Qaracadağa (Karacadağ) uzanır. Amma Ərtoğrulun başçılıq etdiyi toplumun Söyüdə nə vaxt və necə çatdığı məlum deyil.

Osmanlı mənbələri ailə ilə bağlı bir təfərrüat da verir. Ərtoğrul qardaşı Dündarla birlikdə qərbə irəliləyib. Sunqur Təkin (Sungur Tekin) və Gündoğdu isə Əxlatda qalıblar.

Başqa bir rəvayətə görə, Səlcuq sultanı I Əlaəddin Keyqubad (I. Alâeddin Keykubad) Ərtoğrula Söyüdü qışlaq, Domaniçi isə yaylaq kimi verib. Həmin dövrə aid heç bir sənəd bu torpaq bağışlanmasını təsdiqləmir. Buna görə onu təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək olmaz.

Döyüşlər və sədaqət: nələr mübahisəlidir?

Bəzi mənbələr Qaracahisarın (Karacahisar) fəthini Ərtoğrulun adı ilə bağlayır. Tarixçilər onun həmin mühasirədəki rolu barədə razılığa gəlməyiblər.

Osmanlı mənbələri onun 1279-cu ildə Səlcuq sultanı III Qiyasəddin Keyxosrova sədaqətini bildirdiyini də deyir. Bu məlumat da sonrakı rəvayətlərə əsaslanır.

Onun hərbi fəaliyyəti haqqında deyilənlərin çoxu rəvayətdir. Osmanla ailə bağlılığı isə etibarlı məlumatdır.

Həlimə xatun haqqında nə bilirik?

Rəvayətlər Həlimə xatunu (Halime Hatun) Ərtoğrulun həyat yoldaşı kimi təqdim edir. İngilisdilli Vikipediya onun kimliyinin və bu nikahın mübahisəli olduğunu bildirir.

Ərtoğrul Qazi nə vaxt vəfat edib?

Tarix dəqiq məlum deyil. Adətən 1281-1282 aralığı göstərilir. 1288 və 1289 illəri də irəli sürülür.

Vəfat etdiyi yer Söyüd kimi göstərilir. Məzarı bu gün Biləcikin (Bilecik) Söyüd rayonundadır.

Ərtoğrul Qazi türbəsi: Söyüddə nələri görə bilərsiniz?

Türbə onun xatirəsinin yaşadıldığı əsas yerdir. Ünvanı belədir: Türkmenbaşı Mahallesi, Ertuğrul Gazi Caddesi, Söğüt/Bilecik. Bəli, küçə də onun adını daşıyır.

Tikili altıbucaqlı planlıdır və günbəzlə örtülüb. İçəriyə düzbucaqlı giriş hissəsindən keçilir. Divarlarda bir sıra daş, iki sıra kərpic növbələşir. Siz xarici divara diqqətlə baxanda bu zolaqları görə bilərsiniz.

Türbəni kim və nə vaxt tikib? Mənbələr bu barədə razılaşmır:

• Mədəniyyət Portalına görə, məzar Çələbi Mehmedin hakimiyyəti dövründə türbəyə çevrilib.
• Sənət tarixçisi M. Baha Tanman tikilini Orxan Qazinin (Orhan Gazi) hakimiyyəti dövrünə aid edir.

Söyüddə Ərtoğrula aid edilən bir məscid də var. Hacı Hüseyn onu XIX əsrin sonlarında yenidən tikdirib. İndiki görünüşü ilkin formasından fərqlənir.

Xronologiya

• XIII əsr: Ərtoğrul Qazi yaşayır və Söyüd sərhəd bölgəsi ilə əlaqələndirilir.
• 1279: Osmanlı rəvayətinə görə, III Qiyasəddin Keyxosrova sədaqətini bildirir.
• 1281-1282: Ən çox göstərilən ölüm tarixi aralığıdır. 1288 və 1289 illəri də irəli sürülür.
• XV əsrin əvvəlləri: Ərtoğrul haqqında hekayələrin yer aldığı ilk Osmanlı salnamələri yazılmağa başlayır.
• 1886-1887: Türbə təmir edilir. Təmir kitabəsi də bu işlərə aiddir.
• 1905: Türbənin ətrafındakı torpaqların dövlət tərəfindən alınması ilə anım mərasimləri üçün geniş sahə açılır.

Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Üç nəslin adını çəkən sikkə. Osmana aid edilən sikkənin üzərindəki “Osman b. Ertuğrul b. Gündüz Alp” yazısı Gündüz Alp şəcərəsini dəstəkləyən maddi dəlil kimi göstərilir.
• Bir-birinə uyğun gəlməyən tarixlər. 1886-1887 təmir kitabəsində Sultan Əhmədin (Sultan Ahmed) türbəni 1757-ci ildə yenilədiyi yazılır. Amma III Əhməd (Ahmed III) 1730-cu ildə taxtdan salınıb. Kitabədəki məlumatla tarixlər bir-birini tutmur.
• Gipsdən türkmən əmmaməsi. Türbənin içində Ərtoğrul Qazinin sənduqəsinin baş tərəfində gipsdən hazırlanmış türkmən əmmaməsi yerləşir.
• Rəmzi məzar. Mədəniyyət Portalı Söyüddəki türbənin yaxınlığında yerləşən Osman Qazi (Osman Gazi) məzarını məqam məzarı kimi təsvir edir. Bu, dəfn yeri deyil, xatirə məzarıdır.
• İzdiham üçün ayrılmış sahə. 1905-ci ildə türbənin ətrafındakı torpaqların dövlət tərəfindən alınması Qarakeçili anım mərasimləri üçün böyük sahə yaradıb.

Tez-tez verilən suallar

Ərtoğrul Qazi həqiqətən yaşayıbmı?

Bəli. O, tarixi şəxsiyyət, XIII əsrdə yaşamış sərhəd bəyi və Osman bəyin atası kimi qəbul edilir. Həyatının bir çox təfərrüatı XV əsrin əvvəllərindən yazılmağa başlayan salnamələrdən gəlir. Buna görə həmin təfərrüatlar rəvayət sayılır.

Ərtoğrul Qazi harada dəfn olunub?

Biləcikin Söyüd rayonunda. Türbə Türkmenbaşı Mahallesi, Ertuğrul Gazi Caddesi ünvanındadır.

Ərtoğrul Qazi nə vaxt vəfat edib?

Tarix dəqiq məlum deyil. Ən çox 1281-1282 aralığı göstərilir. 1288 və 1289 illəri də irəli sürülür.

Oğulları kimlər olub?

Osman, Savcı bəy və Gündüz bəy. Osman Osmanlı bəyliyini qurub.

Həlimə xatun onun həyat yoldaşı olubmu?

Rəvayətə görə, bəli. İngilisdilli Vikipediya onun kimliyinin və bu nikahın mübahisəli olduğunu qeyd edir.

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası — Ərtoğrul Qazi islamansiklopedisi.org.tr
2. TDV İslam Ensiklopediyası — Ərtoğrul Qazi məscidi və türbəsi islamansiklopedisi.org.tr
3. Mədəniyyət Portalı — Ərtoğrul Qazi türbəsi kulturportali.gov.tr
4. Vikipediya — Ərtoğrul Qazi tr.wikipedia.org

FAQ

Image: Ertugrul Gazi Türbe Sögüt.jpg — Aktolgali, CC BY-SA 4.0