Mussolini Habeşistan’ı neden işgal etti? 1935–1936

İtalya’nın 1 Mart 1896’daki Adwa yenilgisi ve sömürge varlığını büyütme isteği, Mussolini’nin Habeşistan’a yönelik 1935 saldırısını hazırlayan nedenler arasındaydı. Etiyopya’nın doğal kaynaklarını, İtalyan yerleşimcilere toprak ve İtalyan mallarına pazar sağlayacak imkânlar olarak görüyordu. Aralık 1934’teki Walwal sınır çatışmasını gerekçe yaparak bu hedefleri askerî saldırıya dönüştürdü. [1][2][3]

İtalya’nın 1935 saldırısı, en az 20 yıllık barış öngören bir antlaşmayı ihlal ediyordu. Siz bu yazıda işgalin nedenlerini, savaşın ilerleyişini ve diplomatik tepkilerin sınırlarını öğreneceksiniz. Ardından kimyasal saldırılara, sağlık birimlerine ve Mayıs 1936 sonrasındaki çatışmalara bakacağız. [2][4]

Mussolini Habeşistan’ı neden işgal etti?

İtalya’nın Adwa’da aldığı yenilgi, 1935 saldırısını hazırlayan tarihsel nedenler arasında bulunuyordu. Etiyopya ordusu, 1 Mart 1896’da İtalyan ordusunu yenilgiye uğratmıştı. Mussolini’nin yeni seferini hazırlayan nedenler arasında, bu yenilginin yanı sıra sömürge varlığını büyütme isteği de vardı. Dolayısıyla saldırının arkasında, Walwal’dan önceye uzanan bir hesaplaşma ve genişleme hedefi vardı. [2]

Ekonomik beklentiler de Etiyopya’nın hedef seçilmesinde doğrudan etkili olan nedenler arasındaydı. Mussolini, fethedilecek ülkenin doğal kaynaklarına erişmeyi ve İtalyan yerleşimcilere toprak sağlamayı bekliyordu. Ayrıca Etiyopya’yı, İtalya’da üretilen malların satılabileceği geniş bir pazar olarak düşünüyordu. Kaynak, toprak ve pazar beklentileri, aynı sömürge tasarısının birbirini tamamlayan parçalarıydı. [3]

Burada sizin gündelik alışverişinizle kurulabilecek somut bağ, İtalyan malları için pazar arayışıdır. Bir ürünün alıcı bulması, üretimi kadar satış imkânlarına da bağlıdır. Mussolini, Etiyopya’nın fethini İtalyan malları açısından böyle bir satış alanı olarak görüyordu. Ancak bu beklenti, ekonomik hedeflerin savaş yoluyla gerçekleştirilmek istendiği anlamına geliyordu. [3]

Diplomatik ortam da Mussolini’nin Afrika’daki genişleme girişimine elverişli bir fırsat sunuyordu. Britanya ve Fransa, 1934–1935 döneminde Hitler’i dengelemek için İtalya’ya ihtiyaç duyuyordu. Bu ihtiyaç, Mussolini’nin Etiyopya üzerindeki hedeflerini ilerletebileceği diplomatik alanı genişletti. Böylece ekonomik beklentiler ve Adwa’nın mirası, Avrupa’daki güç hesaplarıyla aynı dönemde birleşti. [3]

Walwal çatışması, bu uzun vadeli hedeflerin ardından kullanılan somut müdahale gerekçesiydi. Çatışma, Aralık 1934’te Etiyopya ile İtalyan Somalisi arasındaki sınır bölgesinde yaşandı. Mussolini bu olayı, Etiyopya’ya karşı askerî harekete geçmek için gerekçe yaptı. İşgalin nedenlerini değerlendirirken Walwal’ı, kaynak ve sömürge hedefleriyle birlikte okumak gerekir. [1][2][3]

İtalya saldırıyı nasıl yürüttü, kimyasal silahlar nerede kullanıldı?

İtalyan saldırısı, 3 Ekim 1935’te Etiyopya’ya yönelen iki ayrı cepheden başladı. Emilio De Bono’nun kuvvetleri kuzeyde Eritre’den, Rodolfo Graziani’nin kuvvetleri güneydoğuda İtalyan Somalisi’nden ilerledi. Bu başlangıç, Etiyopya’nın hem kuzeyden hem güneydoğudan askerî baskıyla karşılaşması anlamına geliyordu. İtalyan ana ilerleme ekseni ise ülkenin merkezi yüksek platosuna yöneliyordu. [2][5]

Merkezi yüksek plato, ılıman iklimi ve tarımsal önemiyle öne çıkan bir bölgeydi. İtalya’nın ilerleme yönü, böylece ekonomik beklentilerle ilişkilendirilebilecek bir coğrafyaya uzanıyordu. Mussolini’nin toprak ve kaynak arayışı düşünüldüğünde, platonun tarımsal niteliği ayrıca anlam kazanır. Bununla birlikte, bu bağlantı savaşın bütün askerî kararlarını tek başına açıklamaz. [2][3]

İtalya, Etiyopya kuvvetlerine karşı daha modern teçhizat, tanklar ve gelişmiş hava kuvvetleri kullandı. Türkçe Vikipedi’nin kuvvet tablosunda İtalya için 595, Etiyopya için 13 uçak listelenir. Bu rakamlar, kaynakta belirtilen hava gücü farkını somut biçimde görmenizi sağlar. Tanklar ve hava kuvvetleriyle birlikte değerlendirildiğinde, İtalya’nın teknik üstünlüğü daha belirginleşir. [1][2]

Buna rağmen Etiyopya’nın Aralık 1935 Noel Taarruzu, İtalyan ilerleyişini sekteye uğrattı. Etiyopya kuvvetleri, bazı haberleşme ve ikmal hatlarını geçici olarak kesmeyi başardı. Bu gelişme, modern teçhizat üstünlüğünün kesintisiz ilerleme anlamına gelmediğini gösteriyordu. Savaşın bu aşamasında, İtalyan birliklerinin haberleşmesi ve ikmal bağlantıları da hedef olmuştu. [2]

İtalya, Aralık 1935’ten itibaren Etiyopya kuvvetlerine karşı kimyasal silah kullanmaya başladı. Hardal gazını önce uçak bombalarıyla, ardından havadan püskürtme düzenekleriyle yaydı. Böylece İtalyan hava kuvvetleri, kimyasal saldırıların uygulanmasında da kullanılan araçlardan biri oldu. 29 Şubat–2 Mart 1936 tarihli Shire Muharebesi, gaz kullanılan çatışmalar arasındaydı. [2]

31 Mart 1936’da Haile Selassie’nin yönettiği Etiyopya taarruzu, Maychew’de İtalyan kuvvetlerince durduruldu. Aralık ayındaki Noel Taarruzu ile Maychew, Etiyopya kuvvetlerinin saldırıya geçtiği iki aşamaydı. İlkinde bazı İtalyan bağlantıları geçici olarak kesilirken, Maychew’deki taarruz yenilgiyle sonuçlandı. Bu iki olay, savaşın yalnız İtalyan ilerleyişinden oluşmadığını somutlaştırır. [2][5]

Milletler Cemiyeti yaptırımları neden işgali durduramadı?

Milletler Cemiyeti’nin İtalya’ya yönelik ekonomik yaptırımları, 18 Kasım 1935’te yürürlüğe girdi. Ancak yaptırımlar petrolü kapsamıyor, Britanya Süveyş Kanalı’nı İtalyan gemilerine kapatmıyordu. Bu nedenle ekonomik yaptırım kararı, İtalya’nın bütün dış bağlantılarının kesilmesi anlamına gelmiyordu. Petrolün kapsam dışında kalması ve kanalın açık tutulması, uygulamanın somut sınırlarıydı. [5]

Siz yaptırımların etkisini değerlendirirken, 18 Kasım 1935’te yürürlüğe giren yaptırımların içeriğini de dikkate almalısınız. Petrolün dışarıda bırakılması, yaptırımların kapsamını anlamak açısından doğrudan önem taşır. Süveyş Kanalı’nın İtalyan gemilerine açık kalması da değerlendirmeye eklenmesi gereken başka bir olgudur. Bu koşullar altında yürütülen yaptırımlar, Mayıs 1936’da başkentin ele geçirilmesini önleyemedi. [1][5]

Britanya ve Fransa’nın 1934–1935 dönemindeki İtalya ihtiyacı, diplomatik tablonun diğer parçasıydı. Hitler’i dengeleme hesabı, Mussolini’nin Afrika’daki genişlemesi için bir fırsat yaratmıştı. Yaptırımların sınırlı kapsamıyla birlikte okunduğunda, bu ihtiyaç dönemin diplomatik gerilimini görünür kılar. Etiyopya’daki saldırı ile Avrupa’daki güç hesapları, böylece aynı değerlendirmede buluşur. [3][5]

Haile Selassie, 30 Haziran 1936’da Milletler Cemiyeti Genel Kurulu’na hitap etti. Konuşmasında İtalyan saldırısını kınadı; ancak Addis Ababa daha önce ele geçirilmişti. Başkentin 5 Mayıs’ta düşmesiyle haziran konuşması arasındaki sıra, diplomatik tepkinin zamanlamasını gösterir. Cemiyet’teki hitap, askerî yenilgiden sonra da Etiyopya’nın itirazının sürdüğünü ortaya koyuyordu. [1][5]

Mayıs 1936’da savaş tamamen sona erdi mi?

İtalyan birlikleri, 5 Mayıs 1936’da Etiyopya’nın başkenti Addis Ababa’yı ele geçirdi. Mussolini, 9 Mayıs’ta Roma’daki Palazzo Venezia balkonundan İtalyan İmparatorluğu’nun kuruluşunu ilan etti. Bu iki tarih, başkentin alınmasıyla imparatorluk ilanının farklı olaylar olduğunu gösterir. Ekim 1935–Mayıs 1936 arasındaki savaş, İtalyan zaferiyle sonuçlanmış kabul edilir. [1][5]

İdari düzenleme, 1 Haziran 1936’da İtalyan Doğu Afrikası’nın oluşturulmasıyla devam etti. Etiyopya, Eritre ve İtalyan Somalisi bu ad altında aynı yapıda birleştirildi. Böylece Mussolini’nin sömürge genişlemesi hedefi, fethedilen toprakları kapsayan idari bir düzenlemeye dönüştü. Bu düzenlemenin tarihi, başkentin alınmasından ve imparatorluk ilanından sonra geliyordu. [5]

Ancak Addis Ababa’nın alınması, Etiyopya’daki çatışmaların tamamen sona erdiği anlamına gelmedi. Ivan Arreguín-Toft’un savaş incelemesi, Mayıs 1936’daki girişin çatışmaları bitirmediğini özellikle vurgular. Bu nedenle başkentin düşüşüyle direnişin sona ermesini aynı olay gibi değerlendirmemek gerekir. Askerî zafer, imparatorluk ilanı ve çatışmaların devamı, birlikte ele alınmalıdır. [4]

Kayıplar konusunda da farklı tahminleri tek ve kesin bir sayıya dönüştürmemek gerekir. İtalyan tahmini Etiyopyalıların muharebe ölümlerini 70.000, Etiyopya’nın 1946 bildirimi ise 275.000 verir. Angelo Del Boca, ikinci rakamı abartılı bulur; işgal yıllarındaki ölümler ayrıca hesaplanmalıdır. Dolayısıyla bu rakamları aktarırken tahminlerin kaynağını ve kapsadığı dönemi belirtmek gerekir. [5]

Kısa kronoloji

1896’daki Adwa yenilgisi ile 1936’daki diplomatik itiraz, farklı aşamalara işaret eder. Aşağıdaki kronoloji, işgalin gerekçesini, askerî gelişmeleri ve sonraki idari kararları sırayla gösterir. [1][2][5]

1. 1 Mart 1896 Etiyopya, Adwa’da İtalyan ordusunu yendi.
2. 1928 İtalya ile Etiyopya Dostluk Antlaşması imzalandı.
3. Aralık 1934 Walwal sınır çatışması yaşandı.
4. 3 Ekim 1935 İtalya, Eritre ve İtalyan Somalisi yönlerinden saldırdı.
5. 18 Kasım 1935 Milletler Cemiyeti’nin ekonomik yaptırımları yürürlüğe girdi.
6. Aralık 1935 Etiyopya Noel Taarruzu’nu başlattı; İtalya kimyasal silah kullanmaya başladı.
7. 29 Şubat–2 Mart 1936 Kimyasal silah kullanılan çatışmalar arasındaki Shire Muharebesi gerçekleşti.
8. 31 Mart 1936 Haile Selassie’nin Maychew’deki taarruzu durduruldu.
9. 5 Mayıs 1936 İtalyan birlikleri Addis Ababa’yı ele geçirdi.
10. 9 Mayıs 1936 Mussolini, İtalyan İmparatorluğu’nun kuruluşunu ilan etti.
11. 1 Haziran 1936 İtalyan Doğu Afrikası oluşturuldu.
12. 30 Haziran 1936 Haile Selassie, Milletler Cemiyeti Genel Kurulu’nda konuştu.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

1928 İtalya-Etiyopya Dostluk Antlaşması, iki ülkenin en az 20 yıl barış içinde yaşamasını öngörüyordu. İtalya’nın 1935 saldırısı, bu antlaşmanın öngördüğü barış yükümlülüğünü ihlal etti. Walwal çatışmasını değerlendirirken, iki ülke arasındaki bu önceki taahhüdü de hatırlamak gerekir. Saldırının diplomatik boyutu, böylece yalnız Milletler Cemiyeti yaptırımlarından ibaret kalmaz. [2]

Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin Etiyopya’ya gönderdiği iki temsilci, savaşın sağlık hizmetlerine etkisini gördü. Temsilciler, İtalyan hava kuvvetlerinin hardal gazı kullanımına ve hastaneleri bombalamasına tanıklık etti. Bu gözlemler, kimyasal saldırılar ile sağlık tesislerine saldırıları aynı savaşın içinde belgeliyordu. Hava kuvvetlerinin kullanımı, böylece yalnız cephedeki askerî üstünlük üzerinden değerlendirilemez. [6]

Rainer Baudendistel’in dökümü, Kızılhaç sağlık tesisleriyle ilgili 17 saldırı vakası belirler. Bu vakaların yedisi, savaş sırasında gerçekleşen doğrudan bombalama olayları olarak sınıflandırılır. 1936’da bazı seyyar sağlık birimleri, koruyucu Kızılhaç işaretlerini kaldırmayı tercih etti. Birimler, İtalyan uçaklarına hedef olduklarını düşünüyordu. [7]

Etiyopya Kızılhaçı, 23 Mart 1936’da gaz maskesi ve korunma kılavuzu talep etti. Bu talep, 25 Mayıs’ta Britanya Avam Kamarası’nda tartışılan konular arasındaydı. İki tarih arasındaki sıralama, korunma talebinin başkentin düşmesinden önce yapıldığını gösterir. Parlamentodaki tartışma ise Addis Ababa’nın İtalyan birliklerince alınmasından sonra gerçekleşmişti. [1][8]

Osmanlı komutanı Vehip Paşa, 1935–1936 savaşında Etiyopya ordusunda görev yapan isimler arasındaydı. Onun Etiyopya’daki görevi, Türkiye basınının savaşa yönelik ilgisini artıran bir etkendi. Türk okur açısından bu ayrıntı, savaşın Türkiye’deki karşılığını anlamaya yardımcı olur. Etiyopya cephesindeki bir Osmanlı komutanı, haberlerin ilgi odağına girmişti. [9]

Fethin ekonomik beklentileri yanında, İtalya açısından yüksek bir harcama boyutu da vardı. 1935–1940 döneminde İtalyan Doğu Afrikası’na yönlendirilen harcamaların payı yaklaşık yüzde 20–25 olarak tahmin edilir. Bu oran, İtalya’nın kamu harcamaları içindeki paya ilişkin bir tahmindir. Kaynak, toprak ve pazar beklentilerini değerlendirirken bu harcama yükünü de hesaba katmak gerekir. [3]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — II. İtalya-Habeşistan Savaşı tr.wikipedia.org
2. SIPRI — The use of chemical weapons in the 1935–36 Italo-Ethiopian War sipri.org
3. Business History Review — Radical Mercantilism and Fascist Italy’s East African Empire cambridge.org
4. Cambridge University Press — Italy in Ethiopia: the Italo-Ethiopian War, 1935–1940 cambridge.org
5. Wikipedia — Second Italo-Ethiopian War en.wikipedia.org
6. ICRC — 1919–1939: consolidation among crises icrc.org
7. International Review of the Red Cross — Medical care in armed conflict: Perpetrator discourse in historical perspective international-review.icrc.org
8. Hansard — Italy and Abyssinia, 25 May 1936 api.parliament.uk
9. Yüksel Nizamoğlu — İtalya-Habeşistan Savaşı, Vehip Paşa ve Türkiye dergipark.org.tr

Görsel: Italian artillery during the Second Italo-Ethiopian War.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain