Sofokles kimdir? Antigone ve Kral Oidipus’un soruları

Sofokles, MÖ 443/442’de Atina’nın müttefik katkılarını yöneten mali görevliler arasında bulunan bir tragedya yazarıydı. Antigone’de yönetim buyruğunun dinî yükümlülük karşısındaki sınırlarını, Kral Oidipus’ta bilgiyle sorumluluğun ilişkisini işledi. Siz bu oyunlar üzerinden antik Atina’nın kamusal tartışmalarıyla ilişkilendirilebilen soruları tanıyacaksınız. [1][6][8]

Antigone’de cesedin üzerine serpilen toprak, Kreon’un yasağına karşı somut bir eyleme dönüşür. Kral Oidipus’ta ise katillerin sayısına ilişkin tanıklık, hükümdarın kendi sorumluluğunu sorgulamasına yol açar. Bu iki ayrıntı, Sofokles’in hayatından tiyatronun işleyişine uzanan okumanın başlangıç noktasını oluşturur. [6][8]

Sofokles’in hayatı ve Atina’daki kamusal görevleri hakkında ne biliniyor?

Sofokles, yaklaşık MÖ 497/496’da, Atina yakınındaki Kolonos’ta doğmuş Atinalı bir tragedya yazarıdır. Hayatı, MÖ 406/405 kışındaki ölümüne kadar Atina’yla bağlantılı kamusal görevleri de içerir. Aiskhylos ve Euripides ile birlikte, antik Yunan tragedyasının üç büyük yazarı arasında sayılır. [1][2]

MÖ 468’de Atina’daki Dionysia yarışmasında Aiskhylos’u geride bırakarak ilk birinciliğini kazandı. Bu karşılaşma, Sofokles’in yazarlığını anlamak için yarışma ortamını da hesaba katmayı gerektirir. Oyunları, yazarların eserlerini sunduğu dinî şenliklerin ve tiyatro yarışmalarının parçasıydı. [3][4]

MÖ 443/442’de Sofokles, hellenotamiai adı verilen mali görevliler arasında yer alıyordu. Bu görevliler, Atina’nın müttefiklerinden alınan katkıların yönetiminde sorumluluk üstleniyordu. Dolayısıyla Sofokles’in kamusal hayatı, yalnızca oyunlarının sahnelendiği yarışmalardan ibaret değildi. [1]

Antik Vita Sophoclis’e göre Sofokles, MÖ 441’de Atina’nın on strategosundan biri seçildi. Perikles’le birlikte Samos seferinde görev yapması da aynı biyografik gelenekte aktarılır. Buradaki askerî görev anlatısını, kaynağının antik biyografi olduğunu belirterek okumak gerekir. [1]

Sofokles’in mali ve askerî görevleri, yönetim meseleleriyle kişisel temasını gösteren somut bilgilerdir. Bununla birlikte, Antigone’deki Kreon’u doğrudan Sofokles’in kendi siyasal görüşünün sözcüsü sayamayız. Oyundaki çatışmayı, karakterlerin birbirine karşı ileri sürdüğü gerekçeler üzerinden değerlendirmek daha sağlamdır. [1][6][7]

Tragedyalar dinî şenliklerde nasıl sahneleniyordu?

Atina’nın ilkbaharda düzenlenen Dionysos Eleuthereus şenliği, alayları ve tiyatrodaki kurban sunularını içeriyordu. Tragedya yazarları arasındaki yarışmalar da bu dinî etkinliklerin içinde yer alıyordu. Böylece Sofokles’in oyunlarını, şenliğin törensel çerçevesiyle birlikte düşünmek gerekir. [4]

Büyük Dionysia, yaklaşık mart ve nisan aylarına karşılık gelen Elaphebolion ayında düzenleniyordu. Tragedya yarışmacıları, üç tragedyanın yanında bir satir oyunu da sunuyordu. Bu program, tragedyanın yarışma içinde belirli bir sunum düzenine sahip olduğunu gösterir. [5]

Antik Yunan tiyatrosunda oyuncular, farklı maskeler kullanarak birden fazla karakteri canlandırabiliyordu. Bu nedenle sahnedeki karakter sayısıyla oyuncu sayısını aynı kabul etmemek gerekir. Sofokles’e atfedilen üçüncü oyuncu yeniliğini değerlendirirken bu ayrım özellikle işe yarar. [5][10]

Tiyatronun orchestra denen bölümü, koronun dans ettiği alan olarak kullanılıyordu. Metropolitan Museum, oyuncuyla koronun diyaloğunu Atina meclisindeki tartışmalarla bağlantılı biçimde açıklar. Bu değerlendirmede sahnedeki karşılıklı konuşmalar, kamusal söylemin bir biçimi olarak ele alınır. [4]

Siz Antigone’yi okurken, Kreon’un buyruğuyla ona verilen cevapları birlikte izleyebilirsiniz. Haimon’un babasına karşı devletin kime ait olduğunu sorgulaması, böyle bir okumayı destekler. Ancak bu bağlantı, oyunun Atina meclisindeki belirli bir tartışmayı aktardığı anlamına gelmez. [4][7]

Antigone’de yönetimin buyruğu ile dinî yükümlülük nasıl çatışır?

Antigone’nin yaklaşık 192–206. dizelerinde Kreon, ölen iki kardeş için farklı hükümler bildirir. Thebai’yi savunan Eteokles’e cenaze onuru verilirken, kente saldıran Polyneikes’in gömülmesi yasaklanır. Kreon’un buyruğu, Polyneikes için yas tutulmasını da yasak kapsamına alır. [6]

Böylece Antigone’nin karşısındaki sorun, bir ölünün hangi işlemlerle uğurlanabileceği üzerinden somutlaşır. Kreon, kenti savunmakla kente saldırmak arasındaki ayrımı cenaze uygulamasına taşır. Antigone ise bu buyruğun karşısına tanrıların kurallarını yerleştirir. [6]

Oyunun 450–460. dizelerinde Antigone, Kreon’un buyruğunu bildiğini açıkça kabul eder. Savunması, yasağı duymadığına veya davranışının yanlış anlaşıldığına ilişkin bir açıklama değildir. Ölümlü yöneticinin, tanrıların yazısız ve sürekli geçerli kurallarını geçersiz kılamayacağını savunur. [6]

Antigone’nin gerekçesi, yönetme yetkisinin sınırını dinî yükümlülük üzerinden sorgulamamıza imkân verir. Kreon’un buyruğunu bilmek, onun gözünde bu buyruğa uyma zorunluluğu yaratmaz. Çatışma, hangi kuralın diğerinden üstün tutulacağı sorusunda düğümlenir. [6]

Kreon’un 525. dizedeki sözü, itaatsizliği kadın ve erkek iktidarı bakımından da değerlendirdiğini gösterir. Yaşadığı sürece bir kadının kendisini yönetmeyeceğini söyleyerek çatışmaya başka bir boyut ekler. Antigone’nin eylemi böylece Kreon açısından kendi yönetme konumuna yönelik bir meseleye dönüşür. [6]

Haimon ise Kreon’un devletin yalnız yöneticisine ait olduğu iddiasına karşı çıkar. Babasına, tek kişiye ait bir devletin devlet sayılamayacağı karşılığını verir. Bu konuşma, Antigone’de dinî yükümlülüğün yanında yönetilenlerin sözünün de tartışıldığını gösterir. [7]

Gündelik hayatta siz de bir kurala uymakla doğru bulduğunuz davranışı yapmak arasında kalabilirsiniz. Antigone’de bu gerilim, Polyneikes’in cenazesi ve Kreon’un açık yasağı üzerinden kurulur. Benzerliği düşünürken, oyundaki dinî gerekçeyi genel bir kişisel tercih düzeyine indirmemek gerekir. [6]

Kral Oidipus’ta bilgi, sorumluluk ve kader nasıl ele alınır?

Kral Oidipus’un 95–107. dizelerinde Kreon, Apollon’dan gelen buyruğu Thebai’ye bildirir. Kentteki felaketin giderilmesi, eski kral Laios’un öldürülmesinden doğan kirlenmenin temizlenmesine bağlıdır. Bildirilen çözüm, sürgünü veya dökülen kanın karşılığının verilmesini içerir. [8]

Bu başlangıç, Laios’un ölümünün araştırılmasını Thebai’nin yaşadığı felaketle doğrudan ilişkilendirir. Oidipus’un bilgi arayışı, kentteki sorunu çözme çabasının içinde yer alır. Ancak soruşturma ilerledikçe, hükümdarın kendi sorumluluğu da araştırmanın konusu olur. [8]

Oyunun 840–847. dizelerinde Oidipus, saldırganların sayısına ilişkin tanıklığa özel dikkat gösterir. Laios’u öldürenler birden fazla haydut muydu, yoksa yalnız bir yolcu muydu? Oidipus, bu ayrımı kendi sorumluluğunu belirleyebilecek bir kanıt olarak değerlendirir. [8]

Burada Kral Oidipus, bilgi meselesini tanıklığın somut ayrıntıları üzerinden sahneye taşır. Bir anlatımdaki sayı farkı, hükümdarın kendisi hakkında varacağı sonucu değiştirebilir. Siz de gündelik bir anlaşmazlıkta, ayrıntının yorumu nasıl değiştirdiğini bu sahneyle ilişkilendirebilirsiniz. [8]

1056–1065. dizelerde İokaste, Oidipus’tan araştırmayı durdurmasını isteyerek bilgi arayışına karşı çıkar. Oidipus ise elindeki ipuçlarını izleyerek kökenini bütünüyle öğrenmekte ısrar eder. Bu karşılaşmada bilmek istemekle araştırmayı durdurmak istemek aynı sahnede çatışır. [8]

Oidipus’un araştırması, yalnızca sorular sormaktan ve tanıklıkları karşılaştırmaktan da ibaret kalmaz. 1150–1155. dizelerde, konuşmak istemeyen yaşlı çobanın ellerinin bağlanmasını emreder. Böylece oyun, bilgi arayışında hükümdarın zor kullanmasını da görünür kılar. [8]

1329–1335. dizelerde Oidipus, yaşadığı felaketlerin gerçekleşmesini Apollon’a bağlayan bir açıklama yapar. Buna karşılık, gözlerini kör eden elin kendisine ait olduğunu özellikle belirtir. Tanrısal etkiyle kendi eylemini ayırması, sorumluluğu tek bir açıklamaya kapatmaz. [8]

Oidipus Kolonos’ta’nın 960–977. dizeleri, bilgisizlik ve suçlanma sorununa başka bir savunma ekler. Oidipus, babasını kimliğini bilmeden öldürdüğünü ve kehanetin doğumundan önce bildirildiğini söyler. Bu gerekçelerle suçlanmasının adil olmadığını savunarak, eylemle bilgi arasındaki ilişkiyi yeniden tartışır. [9]

Sofokles’in tiyatroya getirdiği yenilikler hangi kaynaklara dayanır?

Aristoteles, Poetika’nın 4. bölümündeki 1449a pasajında, oyuncu sayısının üçe çıkarılmasını Sofokles’e atfeder. Aynı pasaj, skenographia adı verilen sahne resimlemesini de Sofokles’le ilişkilendirir. Dolayısıyla iki yenilik hakkındaki atıfların belirli bir antik metinsel dayanağı vardır. [10]

Bununla birlikte, üçüncü oyuncunun kime bağlandığı konusunda antik tanıklıklar birleşmez. Aristoteles bu yeniliği Sofokles’e atfederken, Themistios aynı yeniliği Aiskhylos’a bağlar. Bu farklılık, kişisel mucit konusunda kesin bir hüküm vermeyi güçleştirir. [1][10]

A. L. Brown, 1984 tarihli makalesinde ilgili Poetika cümlesinin Aristoteles’e ait olmadığını savunur. Sofokles ve sahne resimlemesi atfını içeren pasajın metinden çıkarılmasını önerir. Brown, kendi çıkarma önerisinin az destek gördüğünü de belirtir. [11]

Yaygın metin geleneği ise Sofokles’e yapılan atfı içeren Poetika pasajını korur. Bu yüzden kaynakların söyledikleriyle araştırmacıların metne ilişkin itirazlarını ayrı değerlendirmek gerekir. Sofokles’e atfedilen yenilikleri anlatırken, hem antik tanıklığı hem tartışmayı belirtmek en sağlam yoldur. [10][11]

Kısa kronoloji

Sofokles’in yaşamıyla eserlerinin aktarımını izlemek için aşağıdaki tarihler birlikte değerlendirilebilir. Salamis korosu ve askerî görev hakkındaki kayıtlar, antik biyografik gelenekle aktarılır. [1][3]

1. Yaklaşık MÖ 497/496 Sofokles’in Atina yakınındaki Kolonos’ta doğumu.
2. MÖ 480 Antik biyografik geleneğe göre Salamis zaferini kutlayan koroyu yönetmesi.
3. MÖ 468 Dionysia yarışmasında Aiskhylos’u geride bırakarak ilk birinciliğini kazanması.
4. MÖ 443/442 Müttefik katkılarının yönetiminde hellenotamias olarak mali görev üstlenmesi.
5. MÖ 441 Antik Vita Sophoclis’e göre Atina’nın on strategosundan biri seçilmesi.
6. MÖ 406/405 kışı Sofokles’in ölümü.
7. MÖ 401 Oidipus Kolonos’ta’nın ölümünden sonra sahnelenmesi.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Antigone’nin 429–431. dizelerinde muhafız, genç kadının yaptığı cenaze işlemlerini ayrıntılı biçimde anlatır. Antigone, cesedin üzerine toprak serper ve bronz bir kaptan üç kez sıvı sunar. Bu somut hareketler, Kreon’un yasağına karşı çıkışın sahnedeki karşılığını gösterir. [6]

Kral Oidipus, Oidipus Kolonos’ta ve Antigone, farklı yıllardaki yarışmalar için yazılmıştır. Bu yüzden birlikte sunulmuş bir üçleme olarak değerlendirilmemeleri gerekir. Oidipus Kolonos’ta, Sofokles’in ölümünden sonra, MÖ 401’de aynı adlı torunu tarafından sahnelenmiştir. [1]

Metropolitan Museum’a göre, yaklaşık MÖ 330 tarihli Epidauros tiyatrosundan önce dairesel orchestra için fiziksel kanıt yoktur. MÖ 5. yüzyıl Atina seyircisinin doğrusal bir oturma düzeni kullanmış olması olasıdır. Bu ayrıntı, Sofokles’in seyircisini zihinde canlandırırken oturma düzenine ilişkin kesinlikten kaçınmayı gerektirir. [4]

Oidipus Kolonos’ta’nın 560–568. dizelerinde, Atina kralı Theseus yabancı Oidipus’a yardım edeceğini söyler. Theseus, bu tutumunu açıklarken kendi sürgün deneyimini de hatırlatır. Böylece Sofokles’in sahnesinde, yönetimin yükümlülükleri yabancıya yardım meselesi üzerinden de ele alınır. [9]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Sophocles en.wikipedia.org
2. Vikipedi — Sofokles tr.wikipedia.org
3. King’s College London — Who was Sophocles? kvl.cch.kcl.ac.uk
4. The Metropolitan Museum of Art — Theater in Ancient Greece metmuseum.org
5. BCcampus — Mythoi Koinoi, The Theatre pressbooks.bccampus.ca
6. Harvard Center for Hellenic Studies — Antigone chs.harvard.edu
7. Fordham University — Ancient History Sourcebook, Sophocles: Antigone sourcebooks.web.fordham.edu
8. Harvard Center for Hellenic Studies — Oedipus Tyrannus chs.harvard.edu
9. Harvard Center for Hellenic Studies — Oedipus at Colonus chs.harvard.edu
10. Durham University — Living Poets, Aristotle, Poetics 4 livingpoets.dur.ac.uk
11. Cambridge University Press — A. L. Brown, Three and scene-painting Sophocles cambridge.org

Görsel: Ny Carlsberg Glyptothek – Sophokles.jpg — Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0