Sultan I Əbdülməcid kim olub?
Sultan I Əbdülməcid (Abdülmecid) Osmanlının 31-ci sultanı olub. 1839–1861-ci illərdə hakimiyyətdə qalıb. Tənzimat və İslahat fərmanları, Krım müharibəsi və imperiyanın ilk xarici borclanması onun hakimiyyəti dövrünə təsadüf edir. Dolmabağça sarayını (Dolmabahçe Sarayı) və İstanbulda bir neçə məscidi də o tikdirib. Siz onun Osmanlı tarixindəki yerini anlamaq istəyirsinizsə, bu islahat və tikililərdən başlaya bilərsiniz.
Adı Abdülmecid şəklində də yazılır. 25 aprel 1823-cü ildə İstanbulda doğulub. Hüquqi dəyişiklikləri, müharibəni və saray tikintisini bir araya gətirən hakimiyyətindən sonra, 25 iyun 1861-ci ildə elə həmin şəhərdə vəfat edib.
I Əbdülməcidin atası kim olub?
Əbdülməcidin atası Sultan II Mahmud (II. Mahmud), anası isə Bəzmialəm Validə Sultan (Bezmiâlem Valide Sultan) olub. O, 1839-cu ilin iyulunda taxta çıxıb. Dəqiq tarix mənbələrdə fərqli göstərilir: TDV İslam Ensiklopediyası 1 iyul, türkcə Vikipediya isə 2 iyul tarixini verir.
Ailəsinin taxtla əlaqəsi onun öz hakimiyyəti ilə məhdudlaşmayıb. Dörd oğlu sonradan Osmanlı sultanı olub: V Murad (V. Murad), II Əbdülhəmid (II. Abdülhamid), V Mehmed Rəşad (V. Mehmed Reşad) və VI Mehmed Vəhidəddin (VI. Mehmed Vahdeddin). Lakin onun bilavasitə varisi qardaşı Əbdüləziz (Abdülaziz) olub.
Onun hakimiyyəti dövründə nələr dəyişdi?
Əbdülməcidin hakimiyyətinin əvvəlində, 3 noyabr 1839-cu ildə Gülhanədə (Gülhane) Tənzimat fərmanı (Tanzimat Fermanı) oxundu. Fərmanı Mustafa Rəşid paşa (Mustafa Reşid Paşa) hazırlamışdı. Məqsəd insanların şəxsi təhlükəsizliyini və əmlakını qoruyan qanunlar müəyyənləşdirmək idi. Fərman həm də idarəçilikdə özbaşınalığı məhdudlaşdırmağı nəzərdə tuturdu. Beləliklə, dövlətlə təbəələri arasındakı münasibətlər islahatın mərkəzinə çəkilirdi.
1843-cü ildə hərbi xidmət qaydaları dəyişdi. Orduya çağırışda püşkatma sistemi tətbiq olundu. Nizami orduda xidmət müddəti beş il müəyyənləşdirildi. Siz beş il evdən uzaqda qalmağın bir ailə üçün nə demək olduğunu düşünərək bu islahatın gündəlik həyata təsirini anlaya bilərsiniz. Dəyişiklik həm çağırışçının seçilmə üsuluna, həm də həyatının əhəmiyyətli bir dövrünə aid idi.
Hüquqi islahatlar hakimiyyət boyunca davam etdi. 1850-ci ildə Ticarət Qanunnaməsi, 1858-ci ildə isə Torpaq Qanunnaməsi hazırlandı. Bu tədbirlər ticarət və torpaq münasibətlərini əhatə edirdi. 1839-cu il fərmanı isə şəxsi təhlükəsizlik və əmlakın qorunmasına yönəlmişdi. Birlikdə götürüldükdə, bunlar islahatların Osmanlı idarəçiliyinin bir neçə sahəsinə yayıldığını göstərir.
Elmi fəaliyyət üçün də təşkilati çərçivə yaradıldı. Orijinal və tərcümə əsərləri hazırlamaq məqsədilə 1851-ci ildə Əncüməni-Daniş (Encümen-i Dâniş) təsis edildi. Əbdülməcid özü fransızca danışa və oxuya bilirdi. Avropa nəşrlərini izləyirdi. Beləliklə, bu qurumun fəaliyyəti ilə yanaşı, onun Avropa ədəbiyyatına şəxsi marağı da vardı.
18 fevral 1856-cı ildə İslahat fərmanını (Islahat Fermanı) elan etdi. Fərman qeyri-müsəlman təbəələrə yeni hüquqlar verirdi. Tənzimat və İslahat fərmanları ayrı-ayrı tədbirlər idi. Onların elan olunması arasında on altı ildən çox vaxt keçmişdi. Hər ikisi onun hakimiyyət tarixinin bir hissəsidir. Lakin tarixləri və bəyan edilən məqsədləri ayrıca nəzərdən keçirilməlidir.
Krım müharibəsi onun hakimiyyətinə necə təsir etdi?
1853–1856-cı illərin Krım müharibəsində (Kırım Savaşı) Osmanlı imperiyası Britaniya və Fransa ilə birlikdə Rusiyaya qarşı vuruşdu. Müharibə Əbdülməcid hökumətini bu dövlətlərlə hərbi ittifaqda birləşdirdi. Müharibənin maliyyə tələbləri də mühüm dəyişikliyə səbəb oldu. İmperiya hərbi xərcləri ödəmək üçün 24 avqust 1854-cü ildə ilk xarici borcunu aldı.
30 mart 1856-cı ildə Paris müqaviləsi (Paris Antlaşması) imzalandı. Müqavilə ilə Osmanlı imperiyası rəsmən Avropa dövlətləri sisteminə daxil oldu. Həmin il İslahat fərmanı da elan edildi və Əbdülməcid Dolmabağça sarayına köçdü. Beləliklə, 1856-cı ildə hərbi, diplomatik və memarlıq tarixinin mühüm hadisələri bir araya gəldi.
Hakimiyyətinin sonrakı illərində daxildən də təhlükə yarandı. 1859-cu ildəki uğursuz Kuleli hadisəsinin (Kuleli Vakası) məqsədi onu taxtdan salıb yerinə qardaşı Əbdüləzizi gətirmək idi. Əbdüləziz sonda onun 1861-ci ildəki ölümündən sonra taxta çıxdı.
Sultan I Əbdülməcid və İrlandiya: nə baş verib?
Əbdülməcid 1847-ci ildə İrlandiyada Böyük aclıq zamanı maddi yardım göstərib. Britaniya mənbələrində onun ianəsi £1,000 kimi qeydə alınıb. Onun İrlandiya ilə əlaqəsinin əsasını bu pul yardımı təşkil edir. Bunu yardım daşıyan gəmilər barədə ayrıca hekayədən ayırmaq lazımdır.
Həmin hekayəyə görə, o, 1847-ci ildə Droqedaya (Drogheda) gizlicə üç yardım gəmisi göndərib. Tarixçi Christine Kinealy bu hekayəyə şübhə ilə yanaşdığını bildirib. Yerli tarixçi Brendan Matthews isə limana gələn taxıl gəmilərinin ticarətlə izah oluna biləcəyini düşünür. Siz qeydə alınmış ianəni qəbul etməklə yanaşı, gizli yardım daşınması hekayəsinin mübahisəli olduğunu da nəzərə ala bilərsiniz.
I Əbdülməcidin memarlıq irsi nələrdən ibarətdir?
Dolmabağça sarayı Əbdülməcidin memarlıq irsinin mühüm hissəsidir. O, sarayı keçmiş Beşiktaş sahil sarayının yerində tikdirib. Tikinti 1843–1856-cı illərdə aparılıb. Paris müqaviləsindən az sonra, 7 iyun 1856-cı ildə yeni tamamlanmış binaya köçüb.
Sarayda 285 otaq, 68 tualet və altı hamam var. Bu rəqəmlər sizə onun miqyasını daha konkret təsəvvür etməyə kömək edir. Saray həyatına aid otaqlarla yanaşı, bu məişət imkanları binada gündəlik ehtiyacların necə qarşılandığına da diqqət çəkir.
Əbdülməcid 1850-ci illərdə İhlamurda (Ihlamur) iki qəsr tikdirib. Onlar Mərasim (Merasim) və Maiyyət (Maiyet) adlanırdı. İhlamur onun son günləri ilə də bağlıdır: 1861-ci ildə İhlamur qəsrində vəfat edib. Beləliklə, bu məkan onun tikinti fəaliyyətini şəxsi həyatı ilə birləşdirir.
Kiçiksu qəsri (Küçüksu Kasrı) də onun sifarişi ilə inşa olunub. Nikoğos Balyanın layihələndirdiyi qəsr əvvəlki taxta binanın yerində tikilib və 1857-ci ildə tamamlanıb. Onun tikintisi Dolmabağçanın tamamlanmasından sonraya təsadüf edir. Bu iki layihə onun hakimiyyəti dövründə saray və qəsr tikintisinin ardıcıllığını göstərir.
Tikdirdiyi məscidlər müxtəlif məkan və məqsədlərə xidmət edirdi. İstanbulda Xirqeyi-Şərif məscidinin (Hırka-i Şerif Camii) tikintisi 1847-ci ildə başlanıb, 1851-ci ildə başa çatıb. Əbdülməcid məscidi Xirqeyi-Şərifin qorunması və ziyarəti üçün tikdirib. Bu məqsəd binaya onun himayə etdiyi memarlıq əsərləri arasında xüsusi yer verir.
Giriş kitabəsinə görə, Ortaköydəki Böyük Məcidiyyə məscidini (Büyük Mecidiye Camii) Əbdülməcid 1854-cü ildə tikdirib. O, 1854-cü ildə Təşviqiyyə məscidini (Teşvikiye Camii) də yenidən inşa etdirib. Bu layihə III Səlimin (III. Selim) tikdirdiyi əvvəlki məscidin yerində həyata keçirilib. Beləliklə, onun memarlıq irsinə həm yeni tikililər, həm də əvvəlki binaların yerində ucaldılan tikililər daxildir.
I Əbdülməcidin şəkli və fotoşəkli: 1840-cı il portreti
Əbdülməcidin tarixi məlum olan təsvirlərindən biri şotland rəssam David Wilkie-nin 1840-cı ildə çəkdiyi portretdir. Bu, rənglə işlənmiş portretdir. Tarixi onun hakimiyyətinin başlanğıcına yaxındır: 1839-cu ildə taxta çıxmasından sonra, 1843-cü ildə Dolmabağça sarayının tikintisinə başlanmasından əvvəl çəkilib.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Əbdülməcid tikdirdiyi məscidlərdən birinə öz xəttatlıq işi ilə də töhfə verib. Xirqeyi-Şərif məscidində minbərin qapısı üzərindəki kəlmeyi-tövhid onun əl işidir. Yazıda məscidin tamamlandığı il — 1851 tarixi var. Beləliklə, onun bina ilə əlaqəsi tikinti sifarişi ilə yanaşı, günümüzə çatmış bir kitabəni də əhatə edir.
Fransızca oxuya bilməsi islahat dövrünün bu hökmdarının həyatına dair başqa bir təfərrüatdır. O, Avropa nəşrlərini şəxsən izləyirdi. 1851-ci ildə Əncüməni-Danişin yaradılması isə onun hakimiyyəti dövründə orijinal əsərlərin yazılması və tərcümə işi üçün təşkilati zəmin yaratdı.
I Əbdülməcidin ölüm səbəbi nə olub?
Əbdülməcid 25 iyun 1861-ci ildə İstanbulda, İhlamur qəsrində vərəm xəstəliyindən vəfat edib. 38 yaşında olub. Ardınca qardaşı Əbdüləziz taxta çıxıb. Məzarı İstanbulun Fateh (Fatih) rayonunda, Yavuz Səlim məscidinin (Yavuz Selim Camii) qəbiristanlıq ərazisində yerləşən öz türbəsindədir.
Xronologiya
- 25 aprel 1823: İstanbulda doğuldu.
- İyul 1839: Taxta çıxdı.
- 3 noyabr 1839: Gülhanədə Tənzimat fərmanı oxundu.
- 1843: Dolmabağça sarayının tikintisinə başlandı; hərbi çağırışda püşkatma sistemi tətbiq olundu.
- 1847: İrlandiyada aclıq zamanı maddi yardım göstərdi.
- 1851: Xirqeyi-Şərif məscidi tamamlandı; Əncüməni-Daniş təsis edildi.
- 1853–1856: Osmanlı imperiyası Krım müharibəsində döyüşdü.
- 1854: İmperiya ilk xarici borcunu aldı; Əbdülməcid Böyük Məcidiyyə məscidini tikdirdi və Təşviqiyyə məscidini yenidən inşa etdirdi.
- 18 fevral 1856: İslahat fərmanını elan etdi.
- 30 mart 1856: Paris müqaviləsi imzalandı.
- 7 iyun 1856: Dolmabağça sarayına köçdü.
- 1857: Kiçiksu qəsri tamamlandı.
- 1859: Onu taxtdan salmağa yönəlmiş Kuleli cəhdi uğursuz oldu.
- 25 iyun 1861: İhlamur qəsrində vəfat etdi; yerinə Əbdüləziz taxta çıxdı.
Tez-tez verilən suallar
Sultan I Əbdülməcidin atası kim olub?
Atası Sultan II Mahmud, anası isə Bəzmialəm Validə Sultan olub.
Sultan I Əbdülməcid İrlandiyaya yardım edibmi?
Bəli. O, 1847-ci ildə Böyük aclıq zamanı pul yardımı edib. Britaniya mənbələrində məbləğ £1,000 kimi qeydə alınıb. Üç yardım gəmisinin gizlicə Droqedaya çatması barədə hekayə isə mübahisəli olaraq qalır.
I Əbdülməcidin ölüm səbəbi nə olub?
O, 25 iyun 1861-ci ildə, 38 yaşında İstanbulda, İhlamur qəsrində vərəm xəstəliyindən vəfat edib.
I Əbdülməcid hansı sarayı tikdirib?
O, 1843–1856-cı illərdə inşa olunan Dolmabağça sarayını tikdirib. 7 iyun 1856-cı ildə bu saraya köçüb.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Abdülmecid islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipediya — Abdülmecid tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Abdulmejid I en.wikipedia.org
- Türk Maarif Ensiklopediyası — Abdülmecid turkmaarifansiklopedisi.org.tr
- TBMM — Milli Saraylar tbmm.gov.tr
- Anadolu Agentliyi — Osmanlının möhtəşəm irsi Dolmabağça sarayı 170 yaşında aa.com.tr
- Milli Saraylar — Dolmabağça sarayı millisaraylar.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Kiçiksu sarayı ktb.gov.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Xirqeyi-Şərif məscidi islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Ortaköy məscidi islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Təşviqiyyə məscidi islamansiklopedisi.org.tr
- AramcoWorld — Aclıq və sultan haqqında bir İrlandiya hekayəsi archive.aramcoworld.com
FAQ
Sultan I Əbdülməcidin atası kim olub?
Atası Sultan II Mahmud, anası isə Bəzmialəm Validə Sultan olub.
Sultan I Əbdülməcid İrlandiyaya yardım edibmi?
Bəli. O, 1847-ci ildə İrlandiyada Böyük aclıq zamanı maddi yardım göstərib. Britaniya mənbələrində ianənin məbləği £1,000 kimi qeydə alınıb. Üç yardım gəmisinin gizlicə Droqedaya çatması barədə ayrıca hekayə isə mübahisəlidir.
I Əbdülməcidin ölüm səbəbi nə olub?
O, 25 iyun 1861-ci ildə İstanbulda, İhlamur qəsrində vərəm xəstəliyindən vəfat edib. 38 yaşında olub.
I Əbdülməcid hansı sarayı tikdirib?
O, keçmiş Beşiktaş sahil sarayının yerində 1843–1856-cı illərdə inşa olunan Dolmabağça sarayını tikdirib. 7 iyun 1856-cı ildə bu saraya köçüb.
Image: Sultan Abdülmecid – Google Art Project.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
