Amasya Tarihi ve Adının Kökeni: Amaseia’dan Bugüne

Amasya’da kral mezarları, kentin üstündeki kayalığın yüzüne oyulmuş durumda. Yeşilırmak’ın açtığı dar vadide, deniz seviyesinden yaklaşık 400 metre yükseklikte kurulan kent, hem antik bir krallığa başkentlik etti hem de Osmanlı şehzadelerine sancak oldu.

Bu yazıda Amasya’nın adının nereden geldiğini, hangi tarihî yerlerin, camilerin, evlerin ve hamamın hâlâ ayakta olduğunu öğreneceksiniz. 1919’daki Amasya Genelgesi ile Amasya Görüşmeleri’nin tarihlerini de net biçimde bulacaksınız.

Amasya adı nereden geliyor?

Şehrin bilinen en eski adı Amaseia’dır. TDV İslâm Ansiklopedisi bunu en eski ad olarak verir. Aynı madde, şehrin kurucusunun ve kuruluş zamanının kesin bilinmediğini de belirtir.

Adın izini sikkelerde sürebilirsiniz. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, MÖ II. yüzyıldan itibaren basılan kent sikkelerinde AMASSEİA yazısının görüldüğünü bildirir. Coğrafyacı Strabon da şehir için Amaseia biçimini kullanmıştır.

Amaseia’yı Ana Tanrıça Mâ ile ilişkilendiren bir açıklama vardır. Bu, bir etimoloji kuramıdır; kanıtlanmış bir köken olarak okunmamalıdır. Hitit belgelerindeki Hakmiş adının Amasya ile özdeşleştirilmesi de kuramdır. Kültür Müdürlüğü bunu bir ihtimal olarak sunar, TDV maddesi ise güvenle bilinen en eski adın Amaseia olduğunu söyler.

Yerleşme geçmişi ise çok daha eskidir. Türkiye Kültür Portalı, Amasya yöresindeki yerleşme izlerini Kalkolitik Çağ’a, yaklaşık MÖ 5500’e kadar götürür. Ancak bu tarihlendirme, bugünkü kent merkezinin kesintisiz aynı yerde yaşadığını tek başına göstermez. Oluz Höyük de bölgenin eskiliğine tanıklık eder: 2007’de başlayan kazıların bulgularını değerlendiren 2014 tarihli TÜBA-AR makalesi, yerleşmenin 7. ve 8. mimari tabakalarını Hitit Büyük Krallık dönemine tarihler.

Kısa kronoloji

1. MÖ 5500 dolayları Yöredeki Kalkolitik Çağ yerleşmelerinin erken izleri
2. MÖ 301 UNESCO dosyasına göre Amasya’nın Pontus Krallığı’na başkent olması
3. MÖ II. yüzyıl Kent sikkelerinde AMASSEİA adının görülmesi
4. MÖ 63 Amasya’nın Roma sınırlarına katılması
5. 1267 Gök Medrese’nin yaptırılması
6. 1308–1309 Bimarhane’nin yaptırılması
7. 1402 Çelebi Mehmed’in Ankara Savaşı sonrası Amasya’yı üs olarak kullanması
8. 1428 Yörgüç Paşa Camii
9. 1436 Mustafa Bey Hamamı
10. 1483 Amasya Bedesteni
11. 1485–1486 Sultan II. Bayezid Külliyesi
12. 1555 Amasya Antlaşması
13. 1865 Hazeranlar Konağı
14. 22 Haziran 1919 Amasya Genelgesi’nin gönderilmesi
15. 20–22 Ekim 1919 Amasya Görüşmeleri
16. 1984 Hazeranlar Konağı’nın müze ev olarak açılması
17. 13 Nisan 2015 Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları’nın UNESCO Geçici Listesi’ne sunulması

Amasya tarihi yerler ve doğal güzellikler

Pontus kral kaya mezarları

UNESCO adaylık dosyası, Amasya’yı I. Mithridates Ktistes’in MÖ 301’de kurduğu Pontus Krallığı’nın başkenti olarak tanımlar. Harşena Dağı’nın güney yamacındaki Kızlar Sarayı alanında beş anıtsal kral kaya mezarı bulunur. Bunlar I. Mithridates, Ariobarzanes, II. Mithridates, III. Mithridates ve I. Pharnakes’e atfedilir. Alan, 13 Nisan 2015’te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulmuştur.

Şehre ilk geldiğinizde bu mezarları Harşena Dağı’nın kayalık yamacında görmek mümkündür.

Roma izleri ve Ferhat Su Kanalı

Amasya, MÖ 63 yılında Roma Devleti’nin sınırlarına katıldı. MS III. yüzyılda ise bir piskoposluk merkezi olarak önem kazandı. Ferhat Su Kanalı da bu eski kentin parçasıdır. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’ne göre kanal, Geç Helenistik–Erken Roma döneminde antik şehrin su ihtiyacı için kaya oyma, tünel açma ve duvar örme teknikleriyle yapıldı.

Bimarhane

Amasya Bimarhanesi, İlhanlı hükümdarı Olcaytu ve eşi Uduz Hatun adına Anber bin Abdullah tarafından 1308–1309’da yaptırıldı. Hastaneyi, yani şifahaneyi bugünün gezgini için de ilginç kılan, bir dönemin sağlık anlayışını taş üstünde göstermesidir.

Boraboy Gölü

Doğa arıyorsanız Taşova ilçesinin yaklaşık 25 kilometre uzağındaki Boraboy Gölü’ne gidebilirsiniz. Taşova Belediyesi’ne göre göl, heyelanın Çatağın Deresi’nin vadisini kapatmasıyla oluşmuş doğal bir set gölüdür.

Amasya tarihi camiler, medreseler ve külliye

Amasya’nın dinî ve eğitim yapıları farklı yüzyılları yan yana gösterir.

• Gök Medrese: Vali Seyfettin Torumtay 1267’de yaptırdı. Kümbetindeki turkuaz çiniler yüzünden bu adla anıldı.
• Yörgüç Paşa Camii: II. Murad’ın vezirlerinden Yörgüç Paşa 1428’de yaptırdı. Cami ters T planlıdır. Girişi kırmızı-beyaz mermer geçmelerle düzenlenmiştir.
• Sultan II. Bayezid Külliyesi: II. Bayezid’in talimatıyla Amasya Sancak Beyi Şehzade Ahmed 1485–1486’da yaptırdı.

Bu üç yapı, Selçuklu döneminden erken Osmanlı’ya uzanan bir çizgi çizer. Gezinizi kronolojik sırayla planlarsanız şehrin yüzyıllar içindeki değişimini adım adım izlersiniz.

Amasya tarihi çarşı ve hamam

Amasya Bedesteni, II. Bayezid’in kapı ağalarından Hüseyin Ağa tarafından 1483’te yaptırıldı. Osmanlı şehirlerinde bedesten, değerli malların satıldığı ve saklandığı kapalı çarşı çekirdeğiydi. Bugün çarşı gezisine buradan başlayabilirsiniz.

Hamam için Mehmet Paşa Mahallesi’ndeki Mustafa Bey Hamamı’na bakın. Yörgüç Paşa’nın oğlu Mustafa Bey onu 1436’da yaptırdı. Yani aynı ailenin hem camisi hem hamamı şehirde anılır.

Amasya tarihi evler: Yalıboyu ve Hazeranlar

Yalıboyu Evleri, Yeşilırmak kıyısındaki tarihî sur duvarlarının üzerine inşa edildi. Millî Eğitim Bakanlığı’nın tanımına göre evler ahşap çatkı arası kerpiç dolguludur ve çoğunlukla bodrum üzerinde bir veya iki katlıdır. Akşam nehir kıyısında yürürseniz bu evlerin suyun üstüne nasıl oturduğunu kendiniz görürsünüz.

İçini gezebileceğiniz bir örnek Hazeranlar Konağı’dır. Defterdar Hasan Talat Efendi onu 1865’te yaptırdı. Restorasyondan sonra 1984’te müze ev olarak açıldı.

Şehzadeler şehri Amasya

Çelebi Mehmed, 1402 Ankara Savaşı’ndan sonra Amasya’ya çekildi. Kardeşleriyle yürüttüğü mücadelede şehri hareket üssü olarak kullandı. Sonraki yüzyıllarda II. Murad, Fatih Sultan Mehmed ve II. Bayezid’in Amasya’da sancak beyliği yapması, kentin Osmanlı şehzadelerinin idarî tecrübe kazandığı merkezlerden biri olduğunu gösterir.

1555’te ise Kanûnî Sultan Süleyman’ın şehirde bulunduğu sırada Osmanlı Devleti ile Safevîler arasında Amasya Antlaşması yapıldı.

Amasya Genelgesi ve Amasya Görüşmeleri tarihi ne zaman?

İki olayın tarihi sık karıştırılır, bu yüzden ayrı ayrı yazalım.

Amasya Genelgesi: Atatürk Ansiklopedisi’ne göre genelge, 21 Haziran’ı 22 Haziran 1919’a bağlayan gece son biçimini aldı. 22 Haziran’da Mustafa Kemal Paşa’nın imzasıyla şifre telgraf üzerinden gönderildi.

Amasya Görüşmeleri: Mustafa Kemal Paşa ile İstanbul Hükûmeti’nin temsilcisi Bahriye Nazırı Salih Paşa arasında 20–22 Ekim 1919 tarihlerinde yapıldı. Amasya Valiliği’nin verdiği bilgiye göre bu görüşmelerin sonunda beş protokol hazırlandı.

Bugün Amasya’da bu tarihleri anan yerlere uğradığınızda, aynı şehirde hem Pontus kralları hem de Millî Mücadele’nin kararlarının aynı vadiyi paylaştığını görürsünüz.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Hermes ve sikke: Septimius Severus dönemine, MS 193–211 yıllarına ait bir Amasya sikkesindeki yazı, Hermes’in kentin mitolojik kurucu tanrısı sayıldığını gösterir.
• Tamamlanamayan koridor: UNESCO dosyasına göre kral mezarlarından I numaralının çevre koridoru, çatlak ve kolay dağılan kaya nedeniyle tamamlanamadı.
• Taçkapıdaki figür: Bimarhane’nin taçkapısındaki kilit taşında diz çökmüş bir insan kabartması bulunur.
• Eksilen bedesten: Başlangıçta altı kubbeli olan Amasya Bedesteni’nin kuzeydeki iki kubbeli bölümü, 1970’lerde iş hanı yapımı sırasında kaldırıldı.
• İmzasız protokoller: Amasya Görüşmeleri’nde hazırlanan beş protokolden üçü imzalandı, gizli sayılan ikisi imzasız bırakıldı.
• 582 sikke: Anadolu Ajansı’nın 3 Haziran 2024 tarihli haberine göre Amasya’daki bir operasyonda Pontus Krallığı dönemine ait olduğu değerlendirilen 582 sikke ele geçirildi.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Amasya islamansiklopedisi.org.tr
2. Türkiye Kültür Portalı — Amasya kulturportali.gov.tr
3. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Amasya Adının Kaynağı amasya.ktb.gov.tr
4. UNESCO — Mount Harşena and the Rock-tombs of the Pontic Kings whc.unesco.org
5. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Ferhat Su Kanalı amasya.ktb.gov.tr
6. Amasya Valiliği — Medreseler amasya.gov.tr
7. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Bimarhane amasya.ktb.gov.tr
8. Amasya Valiliği — Camiiler amasya.gov.tr
9. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Sultan II. Bayezid Külliyesi amasya.ktb.gov.tr
10. Amasya Valiliği — Bedestenler amasya.gov.tr
11. Amasya Valiliği — Hamamlar amasya.gov.tr
12. Millî Eğitim Bakanlığı — Amasya Yalıboyu Evleri okuldisiogrenme.eba.gov.tr
13. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Hazeranlar Konağı muze.gov.tr
14. Atatürk Ansiklopedisi — Amasya Tamimi ataturkansiklopedisi.gov.tr
15. Amasya Valiliği — Amasya Protokolleri amasya.gov.tr
16. Taşova Belediyesi — Boraboy Gölü tasova.bel.tr
17. TÜBA-AR — Güncel Arkeolojik Bulgular Işığında MÖ 2. Binyılda Amasya Bölgesi tuba.gov.tr
18. Anadolu Ajansı / Habertürk — Amasya’da 582 sikke ele geçirildi haberturk.com

Görsel: Kral Kaya Mezarları, Amasya.jpg — Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0