Gazneli Mahmud Kimdir? 17 Hindistan Seferi ve Türbesi

Gazneli Mahmud, 998’den 1030’a kadar tahtta kaldı ve bu sürede Hindistan’a 17 sefer düzenledi. Ordusu Ekim 1025’te Gazne’den yola çıkıp Somnat Kalesi’ni 8 Ocak 1026’da aldı. Bu yazıda onun kim olduğunu, kökenini, unvanlarını, seferlerini ve türbesini kaynaklarıyla birlikte öğreneceksiniz.

Mahmud hakkında anlatılanların bir kısmı kesin, bir kısmı tartışmalıdır. Doğum yeri, “ilk sultan” sıfatı ve seferlerin amacı bu tartışmalı konulardandır. Aşağıda her iddianın hangi kaynağa dayandığını görecek, hangi noktada kaynakların ayrıldığını okuyacaksınız.

Gazneli Mahmud kimdir, Türk mü?

British Museum, Mahmud’u 998-1030 yıllarında hüküm süren Gazneli hükümdarı olarak kaydeder. TDV İslâm Ansiklopedisi doğumunu 2 Kasım 971 olarak verir ve doğum yerini Buhara gösterir. Türkçe Vikipedi ise doğum yeri olarak Gazne’yi gösterir. Yani doğum yeri konusunda kaynaklar birbirini tutmaz.

“Gazneli Mahmud Türk mü?” sorusunun cevabı ailesinde yatar. Encyclopaedia Iranica’ya göre babası Sebük Tegin, Türk kökenli bir gulâm kumandanıydı. Annesi ise Zâbülistanlı bir toprak sahibinin kızıydı. Gulâm, saray ve ordu hizmeti için yetiştirilen askerî köle demektir. Sebük Tegin böyle bir yoldan kumandanlığa yükselmişti.

Mahmud’un tahta çıkışı da kolay olmadı. Babası veliaht olarak başka bir oğlunu, İsmail’i seçmişti. Mahmud, Mart 998’de İsmail’i yenerek tahta çıktı.

Mahmud’un evliliklerinden biri siyasi bir bağ da kurdu. Karahanlı hükümdarı Nasr b. Ali’nin Mahd-i Çigil diye anılan kızı, eşlerinden biriydi.

Gazneli Mahmud’un unvanı ve verilen unvanlar

Mahmud’un adının yanına eklenen sıfatlar, hangi otoritenin onu tanıdığını gösterir. Sırayla bakalım:

• Seyfüddevle: Sâmânî hükümdarı II. Nuh, 994-995’teki hizmetleri karşılığında bu unvanı verdi. Aynı zamanda Horasan ordusunun kumandanlığını da Mahmud’a bıraktı (Iranica).
• Yemînüddevle ve Emînü’l-mille: Abbâsî Halifesi Kādir-Billâh, Kasım 999’da Mahmud’un hükümdarlığını tanıdı ve bu lakapları verdi (TDV).
• Sultan: British Museum’un biyografisi, Mahmud’u Sultan unvanını benimseyen ilk hükümdar olarak tanımlar.

Son madde tartışmalıdır. Bosworth’un Iranica maddesine göre Mahmud döneminde Sultan kullanımı gayriresmî görünür. Resmî bağlamlarda ona Emîr denirdi. Bu yüzden “ilk resmî sultan” demek kaynaklarla uyuşmaz. “Sultan unvanını benimseyen ilk hükümdar” ifadesi ise British Museum’a dayanır.

Gazneli Mahmud’un Hindistan seferleri

İngilizce Vikipedi, Mahmud’un Hindistan’a toplam 17 sefer düzenlediğini kaydeder. TDV’ye göre ilk sefer Eylül 1000’de yapıldı. Mahmud o sefer sırasında Kâbil’in doğusundaki Lamgan’da kaleler ele geçirdi.

Seferlerin sebebi konusunda kaynaklar farklı vurgular yapar:

• TDV, amacı iki yönlü anlatır: İslâmiyet’i yaymak ve tapınak servetlerini ele geçirmek.
• UNESCO’nun Orta Asya medeniyetleri serisindeki Gazneliler bölümü ise seferleri esas olarak yağma akınları olarak yorumlar. Bu akınlar altın, fil, köle ve askerî birlik sağlıyordu.

Hangisini daha ağırlıklı bulacağınız, hangi kaynağa yaslandığınıza bağlıdır.

Somnat seferi

Seferler arasında en çok anılanı Somnat’tır. Türkçe Vikipedi’nin 17 seferlik sıralamasında 1025-1026 Somnat seferi 16. sıradadır. TDV’ye göre Mahmud Ekim 1025’te Gazne’den ayrıldı ve kaleyi 8 Ocak 1026’da aldı. Yani yola çıkıştan kalenin düşmesine yaklaşık üç ay geçti.

İndus filosu

Mahmud 1027’de Câtlarla İndus üzerinde savaşmak için 1.400 nehir gemisinden oluşan bir filo kurdu (Türkçe Vikipedi). Bu, seferlerin yalnızca karadan yürümediğini gösteren bir ayrıntıdır.

Kalıcı fetih kimin işi oldu?

Iranica’ya göre Kuzey Hindistan’da Bengal’e kadar kalıcı yayılmayı Mahmud’un hanedanı gerçekleştirmedi. Bunu sonraki güçler, Gurlular ve Delhi’nin Kölemen hükümdarları yaptı.

Gazneli Mahmud ve Ayaz: yaver kimdir?

Sorulardaki “yaver” ifadesi genellikle Ayaz’ı kastediyor. Iranica’ya göre adı Ebü’n-Necm Ayaz b. Uymak’tı ve sarayda başsâki olarak görev yapıyordu. Başsâki, içki ve içecek hizmetinin başındaki saray görevlisidir.

Mahmud’un Ayaz’a tutkusu, Fars şiirinin sık işlenen temalarından biridir. Fakat Iranica burada bir uyarı yapar. Tarihsel Ayaz hakkındaki bilgi azdır ve anlatılar efsanelerle örtülmüştür. Şiirlerdeki Ayaz ile arşivdeki Ayaz aynı kişi olmayabilir.

Bilinen bir olay var: Mahmud’un ölümünden sonra Ayaz, veliaht Muhammed’i desteklemedi. Nişabur’daki Mesud’a katıldı.

Gazneli Mahmud kitap: sarayda yazılan ve sunulan eserler

Mahmud’un sarayı bilim ve edebiyat çevrelerini barındırdı. Bu eserlere bakarak dönemi okuyabilirsiniz:

• Bîrûnî: Taḥḳīḳu mâ li’l-Hind adlı Hindistan araştırmasını Gazneli sarayında bulunduğu dönemde yazdı (TDV).
• Ferruhî ve Unsurî: Mahmud’un sarayında himaye gören Farsça şairlerdendi (Iranica).
• Firdevsî’nin Şâhnâme’si: Rivayete göre Firdevsî eseri Mahmud’a sundu. TDV, hükümdarın eseri beğenmemesi üzerine hicviye yazıldığı iddiasını asılsız değerlendirir.
• Utbî’nin Târîḫu’l-Yemînî’si: Sebük Tegin ve Mahmud’u anlatır. James Reynolds’ın hazırladığı İngilizce çevirisi 1858’de Londra’da yayımlandı (Library of Congress).

Kısacası Mahmud’u anlatan temel metinlerden biri, onun saray tarihçisinin kaleminden çıkmıştır.

Gazneli Mahmud’un türbesi nerede?

Mahmud 30 Nisan 1030’da Gazne’de öldü. Türbesi de Afganistan’ın Gazne kentindedir. Ghazni Archaeological Archive’de İtalyan Arkeoloji Heyeti’nin kaydı IG-Z027 envanter numarasıyla tutulur.

Haritada bulmak isterseniz Gazne yaklaşık 33,55° kuzey ve 68,42° doğu koordinatlarındadır (English Wikipedia).

Mahmud’un ardından 1030’da oğlu Muhammed tahta geçti. Aynı yıl hükümdarlık diğer oğlu I. Mesud’a geçti (TDV).

Kısa kronoloji

1. 971 Mahmud doğdu; doğum yeri kaynaklarda farklı verilir
2. 994-995 Seyfüddevle unvanını ve Horasan ordusu kumandanlığını aldı
3. Mart 998 İsmail’i yenerek tahta çıktı
4. Kasım 999 Halife Kādir-Billâh hükümdarlığını tanıdı
5. Eylül 1000 İlk Hint seferi
6. Ekim 1025 Somnat için Gazne’den ayrıldı
7. 8 Ocak 1026 Somnat Kalesi ele geçirildi (TDV tarihlendirmesi)
8. 1027 Câtlara karşı İndus seferi
9. 30 Nisan 1030 Gazne’de öldü; Muhammed, sonra Mesud tahta geçti
10. 1842 Türbenin kapıları İngilizlerce götürüldü

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Lahor’un çift dilli parası: Mahmud döneminde Lahor’da Arapça ve Sanskritçe yazılı tengeler basıldı (TDV, Gazneliler). Bir madeni paranın iki dilde yazılması, Hint topraklarındaki halkı da muhatap aldığını düşündürür.
• Yanlış yere ait kapılar: İngilizler 1842’de Mahmud’un türbesinden bir çift kapıyı Somnat’a ait sanarak götürdü. İnceleme, kapıların Gazne’de yapıldığını gösterdi (National Army Museum).
• Tasvir sonradan çizildi: Mahmud’u Kusdar’ı fethederken gösteren Câmiu’t-tevârîh tasviri 1314-1315 tarihlidir. Hükümdarın yaşamından yaklaşık üç yüzyıl sonrasına aittir. Gördüğünüz minyatür bir görgü tanığı çizimi değildir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. British Museum — Mahmud I of Ghazna britishmuseum.org
2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Mahmûd-ı Gaznevî islamansiklopedisi.org.tr
3. TDV İslâm Ansiklopedisi — Gazneliler islamansiklopedisi.org.tr
4. Türkçe Vikipedi — Mahmud Gaznevî tr.wikipedia.org
5. Encyclopaedia Iranica — Maḥmud b. Sebüktegin iranicaonline.org
6. Encyclopaedia Iranica — Ayāz, Abu’l-Najm iranicaonline.org
7. English Wikipedia — Mahmud of Ghazni en.wikipedia.org
8. English Wikipedia — Ghazni en.wikipedia.org
9. UNESCO — History of Civilizations of Central Asia, The Ghaznavids ar.unesco.org
10. Ghazni Archaeological Archive — Funerary complexes ghazni.lad-sapienza.it
11. National Army Museum — Fragment of wooden gate, 1842 collection.nam.ac.uk
12. Library of Congress — The Kitabi-i-yamini loc.gov

Görsel: Mahmud of Ghazni capturing the fortress Gharchistan in 1012 AD.jpg — Rashid al-Din, Public domain