Konya’nın en eski yerleşimi kent merkezinde değil, 18 katmanlı bir höyüktedir. Çatalhöyük’ün Doğu Höyüğü MÖ 7400–6200 arasına tarihlenir ve Konya ilinin Çumra ilçesindedir.
Bu yazıda kentin adının hangi kaynaklarda nasıl geçtiğini göreceksiniz. Ardından Selçuklu başkentliğini, camileri, medreseleri, Bedesten’i, çarşıyı ve hamamı tarih sırasıyla ele alacağız.
Konya adı nereden geliyor?
Antik kaynaklarda şehir İkonion veya İkonium adıyla anılır. İslâm coğrafyacılarının eserlerinde Kūniye olarak geçer. Bugünkü ad bu zincirin son halkasıdır.
Adın daha eski kökeni için birkaç açıklama vardır ve hepsi aynı ağırlıkta değildir:
- Frigce Kawania: TDV İslâm Ansiklopedisi, adın Frigce Kawania’dan Konion ve İkonion biçimlerine dönüştüğünü aktarır.
- Hititçe İkuwaniya: Türkçe Vikipedi, Hitit tabletlerindeki bu adı yer ve ses benzerliği üzerinden Konya ile ilişkilendirir. TDV İslâm Ansiklopedisi bu bağlantıyı alternatif açıklama olarak anar.
- Ejderha efsanesi: Efsane niteliğindeki anlatım, İkonion adını ejderhayı öldüren kahraman için dikilen resimli anıta bağlar. Yunanca ikon sözcüğü bu anlatımın dayanağıdır.
Efsane ile dil incelemesini ayırmak gerekir. İkuwaniya açıklaması, adın daha eski bir Anadolu kökeni olabileceğini ileri sürer. Efsane ise adı sonradan Yunanca bir sözcükle açıklar.
Konya tarihi nereden başlıyor? Çatalhöyük ve ilk çağlar
Çatalhöyük, Konya tarihi denince akla gelen en eski adrestir. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü alanı Konya ilinin Çumra ilçesinde gösterir. Yani höyüğe gitmek, şehir merkezinden ayrı bir yolculuk demektir.
UNESCO’ya göre Doğu Höyüğü, MÖ 7400–6200 arasına ait 18 Neolitik yerleşim katmanı içerir. Alan 2012’de Dünya Miras Listesi’ne alınmıştır.
İlk çağların yazılı izi ise Ksenephon’dadır. Onbinler’in seferi sırasında Konya’dan geçen Ksenephon, burayı Friglerin en doğudaki şehri olarak tanımlar. Hıristiyanlığın yayılışında da kent öne çıkar. Havari Pavlus’un Konya’da bulunması, şehri erken Hıristiyanlık tarihinin önemli merkezlerinden biri yapmıştır.
Konya neden Selçuklu başkenti oldu?
İznik, 19 Haziran 1097’de Bizans’a teslim edildi. Selçuklu hükümdar ailesi bunun ardından Konya’yı başşehir seçti. Kentin bugün gezilen tarihî dokusunun büyük kısmı bu tercihin üzerine kurulmuştur.
Osmanlı döneminde de Konya’nın surları gündemdeydi. Fatih Sultan Mehmed, 1468’de şehri Karamanoğullarından aldı. Ardından harap surları onartmıştır.
Konya tarihi camileri: Alâeddin ve Aziziye
Konya’ya gelen biri iki camiyi birbirinden çok farklı çağlarda bulur.
Alâeddin Camii. Camideki ahşap minber 1155 tarihlidir. Minberde Sultan Mesud, II. Kılıcarslan ve usta Mengümberti’nin adları yer alır. Bir ustanın adının 870 yılı aşkın süredir bir minberde okunabilmesi, bu eşyayı camideki en ilginç ayrıntılardan biri yapar.
Aziziye Camii. Bu caminin önceki yapısı 1867 yangınında yıkıldı. Bugünkü cami 1872’de, Sultan Abdülaziz ile annesi Pertevniyal’in katkılarıyla yapıldı. Selçuklu camisinin yanında, Osmanlı’nın 19. yüzyıl yapısını da görmüş olursunuz.
Konya tarihi medreseleri: Karatay, İnce Minareli, Sırçalı
Selçuklu başkentinin eğitim yapıları, bugün müze ya da gezi durağı olarak karşınıza çıkar.
- Karatay Medresesi: Emir Celâleddin Karatay 1251’de yaptırdı. Yapı 1955’te Çini Eserler Müzesi olarak ziyarete açıldı.
- İnce Minareli Medrese: Selçuklu veziri Sahip Ata Fahreddin Ali, hadis öğretimi için yaptırdı.
- Sırçalı Medrese: Bedreddin Muslih 1242’de yaptırdı.
İnce Minareli Medrese’nin minaresi başlangıçta iki şerefeliydi. 1901’de yıldırım düşmesiyle ağır hasar gördü.
Mevlânâ Müzesi nasıl müze oldu?
Mevlânâ 17 Aralık 1273’te öldü. Oğlu Sultan Veled, mezarının üzerine türbe yapılmasını kabul etti.
Mevlânâ Dergâhı ve Türbesi 1926’da Konya Âsâr-ı Âtika Müzesi olarak hizmet vermeye başladı. Kurumun adı 1954’te Mevlânâ Müzesi oldu. Yani müzenin ilk adı Mevlânâ’yı hiç anmıyordu.
Konya tarihi Bedesten çarşısı: 1538’den bugüne
Bedesten, Konya tarihi çarşısı denince ilk akla gelen addır. Ali Baş ve Tolga Bozkurt’un araştırmasına göre dokuz üniteli Konya Bedesteni, Kanuni döneminde müftü ve kadıasker Mevlânâ Kadri Çelebi tarafından 1538’de yaptırıldı.
Özgün yapı günümüze ulaşmadı. Yıkım tarihi kaynaklarda farklıdır: TDV İslâm Ansiklopedisi bedestenin Sanayi Mektebi için 1901’de yıktırıldığını belirtir. Baş ve Bozkurt’un makalesi 1898 der. İki tarihi birlikte vermek, doğru yaklaşımdır.
Fransız şarkiyatçı Clément Huart, 1891 dolaylarında bedesteni harap bulmuştu. Ona göre yapının içinde eski eserler depolanıyordu.
Bugünkü Bedesten çevresi ise canlı bir esnaf alanıdır. Konya Koruma Bölge Kurulu’nun 21 Haziran 2013 tarihli kararı, Bedesten içindeki tescilli bir dükkânı Meram ilçesi Şükran Mahallesi’nde ve tarihî kent merkezi içinde konumlandırır. Konya Büyükşehir Belediyesi’nin 2015–2019 Stratejik Planı’na göre sağlıklaştırma çalışmasında 40 sokak, 84 sokak cephesi ve 2.687 dükkân düzenlendi. Bu sayılar, çarşının ne kadar geniş bir alana yayıldığını gösterir.
Konya Çarşısı ve Meram’daki hamam
Konya Çarşısı’nın tarihi ayrıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre çarşı 1869’da Vali Tevfik Paşa tarafından inşa ettirilmiştir. Yani Bedesten’den yaklaşık üç yüzyıl sonra yapılmış bir Osmanlı çarşısıdır.
Hamamlar için Meram’daki çifte hamama bakabilirsiniz. Karamanoğulları döneminde 1424’te yapılmıştır. Sıcaklık bölümü dört eyvan ve iki halvet hücresiyle düzenlenmiştir.
Sille’deki Aya Elenia Kilisesi
Konya’nın tarihi yalnızca Selçuklu ve Osmanlı değildir. Selçuklu ilçesindeki Sille’de Aya Elenia Kilisesi bulunur. Yapı Başmelek Mikail’e adanmıştır. Kilise, kentin Hıristiyan geçmişinin Pavlus’tan sonra da izlenebildiği bir yerdir.
Şivlilik ne zaman yapılır?
Konya’nın yaşayan geleneklerinden biri şivliliktir. Çocuklar Regaip Kandili sabahı kapı kapı dolaşır. Yiyecek ve hediyeler toplarlar. Takvimde Regaip Kandili’nin düştüğü güne bakarsanız, şivlilik günü de odur.
Kısa kronoloji
- MÖ 7400–6200: Çatalhöyük Doğu Höyüğü’nün UNESCO’nun tarihlediği Neolitik yerleşim dönemi.
- 1097: İznik’in kaybının ardından Konya’nın Selçuklu başşehri seçilmesi.
- 1155: Alâeddin Camii’ndeki ahşap minberin tarihi.
- 1242: Sırçalı Medrese’nin yaptırılması.
- 1251: Karatay Medresesi’nin yaptırılması.
- 1273: Mevlânâ’nın ölümü ve mezarı üzerine türbe yapılmasının kabul edilmesi.
- 1424: Meram çifte hamamının yapılması.
- 1468: Fatih Sultan Mehmed’in Konya’yı Karamanoğullarından alması.
- 1538: Mevlânâ Kadri Çelebi’nin Konya Bedesteni’ni yaptırması.
- 1867: Aziziye Camii’nin önceki yapısının yangında yıkılması.
- 1869: Vali Tevfik Paşa’nın Konya Çarşısı’nı inşa ettirmesi.
- 1872: Bugünkü Aziziye Camii’nin yapılması.
- 1898 / 1901: Bedesten’in yıkımı için makalenin ve TDV’nin verdiği farklı tarihler.
- 1901: İnce Minareli Medrese’nin minaresine yıldırım düşmesi.
- 1926: Mevlânâ Dergâhı ve Türbesi’nin müze olarak hizmet vermeye başlaması.
- 1955: Karatay Medresesi’nin Çini Eserler Müzesi olarak açılması.
- 2012: Çatalhöyük’ün UNESCO Dünya Miras Listesi’ne alınması.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Çatalhöyük’te evler birbirine bitişik inşa edilmiştir. Yerleşimde sokak yoktur. Yapılara çatılardan girilirdi.
- Alâeddin Camii’nin 1155 tarihli minberinde ustanın adı da yazılıdır: Mengümberti.
- İnce Minareli Medrese’nin minaresi başlangıçta iki şerefeliydi. 1901’de yıldırım düşmesiyle ağır hasar gördü.
- Bedesten, 1891 dolaylarında Clément Huart’ın gözlemine göre eski eserler deposu olarak kullanılıyordu.
- Tarihî Bedesten Çarşısı’nın sağlıklaştırmasında 2.687 dükkân düzenlenmiştir.
Sık sorulan sorular
Konya adı nereden gelir?
Antik kaynaklar şehri İkonion veya İkonium diye anar. İslâm coğrafyacıları Kūniye yazar. TDV İslâm Ansiklopedisi, adı Frigce Kawania sözcüğüne bağlar. Hititçe İkuwaniya ile ilişkilendiren görüş ise alternatif bir açıklamadır.
Çatalhöyük Konya şehir merkezinde mi?
Hayır. Çatalhöyük Neolitik Alanı, Konya ilinin Çumra ilçesindedir. UNESCO onu 2012’de Dünya Miras Listesi’ne almıştır.
Konya’da şivlilik ne zaman yapılır?
Şivlilik, Regaip Kandili sabahı yapılır. Çocuklar o sabah kapı kapı dolaşıp yiyecek ve hediye toplar.
Tarihî Konya Bedesteni bugün ayakta mı?
Özgün bedesten yapısı yıkılmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi yıkımı 1901 olarak verir. Ali Baş ve Tolga Bozkurt’un makalesi ise 1898 tarihini kullanır. Bugün Bedesten adı, çevredeki tarihî çarşı dokusu için kullanılır.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Konya islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipedi — Konya (Etimoloji) tr.wikipedia.org
- Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Çatalhöyük kvmgm.ktb.gov.tr
- UNESCO Dünya Miras Merkezi — Neolithic Site of Çatalhöyük whc.unesco.org
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Konya ktb.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı DÖSİMM — Konya dosim.ktb.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Konya, Fransızca tanıtım turquietourisme.ktb.gov.tr
- Konya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Karatay konya.ktb.gov.tr
- Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi — Konya Bedesteni dergipark.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Bedesten islamansiklopedisi.org.tr
- Konya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu — 1404 sayılı karar korumakurullari.ktb.gov.tr
- Konya Büyükşehir Belediyesi — 2015–2019 Stratejik Planı sepet.konya.bel.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Hamam islamansiklopedisi.org.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Aya Elenia Kilisesi kulturportali.gov.tr
Görsel: Konya Alaeddin Mosque from northeast 4170.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0
